Kredyt waloryzowany frankiem szwajcarskim. SN oddalił skargę kasacyjną banku

Wyrokiem z 23 czerwca 2021 r. wydanym w sprawie z powództwa M.N. i K.N.

przeciwko Bankowi S.A. w W. (dalej Bank) o ustalenie nieważności umowy,

ewentualnie o zapłatę, Sąd Okręgowy we Wrocławiu ustalił, że bliżej opisana umowa

kredytu jest nieważna.

Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 11 czerwca 2007 r. strony zawarły umowę na

podstawie której, pozwany Bank udzielił powodom kredytu w kwocie 250 000 zł

waloryzowany kursem franka szwajcarskiego (CHF). W uzasadnieniu wyroku Sąd

szczegółowo opisał postanowienia tej umowy, typowej dla zawieranych w tym

okresie z konsumentami. Powodom wypłacono kredyt w kwocie 250 000 zł

w opisanych przez Sąd transzach. W okresie od 20 lipca 2007 r. do 20 maja 2020 r.

powodowie spłacili z tego tytułu na rzecz kredytodawcy kwotę 162 865,21 zł.

W oparciu o poczynione ustalenia faktyczne Sąd Okręgowy uznał, że umowa

kredytu zawiera, wyszczególnione przez Sąd, niedozwolone postanowienia umowne,

niewiążące powodów jako konsumentów, przy czym nie jest dopuszczalne

uzupełnienie luk, powstałych w wyniku ich eliminacji, przez przepisy dyspozytywne

lub przez zastosowanie do rozliczeń stron średniego kursu CHF ustalanego przez

Narodowy Bank Polski (NBP). Prowadziło to w konsekwencji do upadku umowy

z powodu jej nieważności, zaś powodowie wykazali interes prawny w dochodzeniu

sądowego ustalenia nieważności umowy (art. 189 k.p.c.).

Wyrokiem z 28 kwietnia 2022 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu oddalił apelację

pozwanego Banku, podzielając ustalenia faktyczne i oceny prawne Sądu pierwszej

instancji.

W skardze kasacyjnej pozwany Bank zarzucił naruszenie:

- art. 58 § 1 i § 3 k.c., art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 w zw. art. 7 ust.

1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych

warunków w umowach konsumenckich (Dz. Urz. UE L.95 z 21 kwietnia 1993 r.- dalej

II CSKP 447/23

3

Dyrektywa 93/13) w zw. z art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej w zw.

z art. 405 k.c. w zw. z art. 410 § 1 k.c. przez pominięcie konieczności zapewnienia

konsumentowi rzeczywistej, a nie pozornej ochrony przejawiającej się w obowiązku

Sądu przekazania konsumentowi wiarygodnej i pełnej informacji o istniejących lub

możliwych do przewidzenia konsekwencjach nieważności umowy,

- art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 58 § 3 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 i 2 ustawy

z 29 sierpnia 1997 r Prawo bankowe (dalej prawo bankowe) w zw. z z art. 56 k.c. i 65

k.c. przez przyjęcie, że eliminacja klauzul uznanych przez sąd za niedozwolone

powoduje upadek umowy kredytu,

- art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 3 w zw. z art. 4 ust. 2 oraz art. 6 ust. 1

Dyrektywy 93/13 przez przyjęcie, że postanowienia § 2 ust. 2 oraz § 7 ust. 1 umowy

kredytu oraz § 8 ust. 3 regulaminu, stanowiącego jej integralną część, określające

główne świadczenia stron, są niejednoznaczne, a w konsekwencji mają charakter

niedozwolonych postanowień umownych,

- art. 65 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 i art. 7 ust.

1 Dyrektywy Rady 93/13 przez przyjęcie, że badania zakwestionowanych przez

konsumenta postanowień umownych dokonuje się z pominięciem rzeczywistej treści

stosunku prawnego ustalonego w oparciu o dyrektywy wykładni wynikające z art. 65

§ 1 i 2 k.c.,

- art. 358 § 2 k.c. w zw. z art 56 k.c. w zw. z art. 65 k.c. przez niezastosowanie

art. 358 § 2 k.c. w celu określenia treści zobowiązania wynikającego z umowy kredytu,

- art. 24 w zw. z art. 32 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku

Polskim, lub art. 41 ustawy z 28 kwietnia 1936 r. Prawo wekslowe przez ich

niezastosowanie.

Formułując te podstawy kasacyjne, pozwany Bank wniósł o uchylenie wyroku

Sądu drugiej instancji w zaskarżonej części i przekazanie sprawy temu Sądowi do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna pozwanego Banku nie zasługuje na uwzględnienie. W jej

ramach pozwany Bank skoncentrował się na zagadnieniach szczegółowo

II CSKP 447/23

4

rozważonych i rozstrzygniętych już w orzecznictwie Sądu Najwyższego i Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) na tle podobnych lub identycznych stanów

faktycznych. Zostało w nich przesądzone, że klauzule kształtujące mechanizm

indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego indeksowanego do waluty

obcej, ale także w umowie kredytu denominowanego w walucie obcej określają

główne świadczenia stron (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V

CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, Nr 2, poz. 20; z 4 kwietnia 2019 r., I CSK 159/17; z 9

maja 2019 r., I CSK 242/18; z 21 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21 oraz z 3 lutego

2022 r., II CSKP 459/22). Jeśli zostały wyrażone w sposób niejednoznaczny,

podlegają kontroli sądu pod kątem ich abuzywności. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego i TSUE wyjaśniono, że wymaganie wyrażenia postanowienia

umownego w sposób jednoznaczny, prostym i zrozumiałym językiem jest spełnione,

gdy umowa przedstawia konsumentowi w sposób przejrzysty działanie mechanizmu

waloryzacyjnego tak, aby konsument był w stanie oszacować, w oparciu

o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy

konsekwencje ekonomiczne, związane z zaciągnięciem wieloletniego zobowiązania

kredytowego, waloryzowanego kursem waluty obcej. Konsument powinien być jasno

poinformowany przez bank, że, podpisując umowę kredytu indeksowanego do waluty

obcej lub kredytu denominowanego ,ale wypłaconego kredytobiorcy w walucie

krajowej i w tej walucie spłacanego, ponosi przez cały okres obowiązywania umowy

nieograniczone niczym ryzyko kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia

może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia w przypadku silnej deprecjacji

waluty krajowej (zob. wyroki TSUE z 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19; z 30

kwietnia 2014 r., C-26/13 oraz z 20 września 2017 r., C-186/16, a także wyrok Sądu

Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22). W wyroku z 10 czerwca 2021 r.,

C - 776/19, C - 782/19 TSUE wyjaśnił, że wykładni art. 3 ust. 1 Dyrektywy 93/13

należy dokonywać w ten sposób, że warunki umowny kredytu, które powodują skutek

w postaci ponoszenia nieograniczonego ryzyka kursowego przez kredytobiorcę,

mogą doprowadzić do powstania znaczącej nierównowagi wynikających z tej umowy

kredytu praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta, jeśli przedsiębiorca nie

mógłby racjonalnie oczekiwać, przestrzegając wymogu przejrzystości w stosunku do

konsumenta, że ten konsument zaakceptowałby, w następstwie indywidualnych

II CSKP 447/23

5

negocjacji, nieproporcjonalne ryzyko kursowe, które wynika z takich warunków.

W uzasadnieniu wyroku z 27 listopada 2019 r. II CSK 483/18, Sąd Najwyższy

podniósł, że nie jest wystarczające wskazanie w umowie, że ryzyko związane

z zmianą kursu waluty ponosi kredytobiorca oraz odebranie od niego oświadczenia

o standardowej treści, że został poinformowany o ponoszeniu ryzyka wynikającego

ze zmiany kursu waluty oraz przyjął do wiadomości i akceptuje to ryzyko.

Wprowadzenie do umowy kredytowej zawieranej na wiele lat mechanizmu działania

ryzyka kursowego, wymagało szczególnej staranności kredytodawcy w zakresie

wyraźnego wskazania zagrożeń wiążących się z oferowanym kredytem, tak by

konsument miał pełne rozeznanie konsekwencji ekonomicznych zawieranej umowy.

W takim stanie rzeczy przedkontraktowy obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka

kursowego powinien zostać wykonany w sposób jednoznacznie i zrozumiale

unaoczniający konsumentowi, który z reguły posiada elementarną znajomość rynku

finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne. Ochrona

konsumenta może zostać zapewniona jedynie wtedy, gdy uwzględnione zostaną

jego rzeczywiste i tym samym bieżące interesy, a nie interesy, jakie miał

w okolicznościach istniejących w chwili zawarcia danej umowy.

Abuzywność klauzul występujących w umowie stron i zakwestionowanych

przez Sąd także została już przesądzona w orzecznictwie Sądu Najwyższego i TSUE,

w którym wyjaśniono, że postanowienia umowy (regulaminu), określające zasady

przeliczenia kwoty udzielonego kredytu i spłacanych rat z waluty obcej na krajową

i odwrotnie w każdym typie umowy (kredytu waloryzowanego kursem waluty i obcej

oraz kredytu denominowanego), pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs

waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień umownych, gdyż

kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami,

rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi obyczajami i naruszenie

interesów konsumenta polega w tym przypadku na uzależnieniu wysokości

świadczenia banku oraz wysokości świadczenia konsumenta od swobodnej decyzji

banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na złotówki w chwili jego wypłaty, jak

i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności poszczególnych spłacanych rat, służy

bowiem określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Takie postanowienia, które

uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, są nietransparentne

II CSKP 447/23

6

i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku; obarczają przy tym

kredytobiorcę nieprzewidywalnym i nieograniczonym ryzykiem oraz naruszają

równorzędność stron. Są one niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda

banku w ustaleniu kursu waluty obcej jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona,

np. w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego

z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów, kursu ustalanego przez Narodowy Bank

Polsk, i itp.(zob. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14,

OSNC 2016, Nr 11, poz. 134; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 27 lutego 2019 r.,

II CSK 19/18 oraz z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, Nr 2, poz.

20).

Nie ulega wątpliwości, że abuzywne klauzule indeksacyjne są od początku,

z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść kredytobiorcy, chyba

że następczo udzieli on świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten sposób

przywróci ich skuteczność z mocą wsteczną, czego powodowie w tej sprawie nie

uczynili, domagając się konsekwentnie ustalenia nieważności umowy (ściślej

nieistnienia stosunku prawnego kredytu wykreowanego przez tę umowę).

W ugruntowanym już orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że

wyeliminowanie z łączącej strony umowy abuzywnych postanowień umownych rodzi

konieczność dokonania oceny, po pierwsze czy jest dopuszczalne uzupełnienie

przez Sąd powstałych w ten sposób luk przez zastosowanie przepisów

dyspozytywnych lub dokonanie zabiegów interpretacyjnych, pozwalających na

utrzymanie umowy w mocy (czego domaga się skarżący), a po drugie

przeprowadzenia oceny, czy w przypadku niedopuszczalności tego rodzaju

zabiegów, umowa jest możliwa do utrzymania w pozostałym zakresie.

Co do pierwszego zagadnienia, w orzecznictwie Sądu Najwyższego,

ukształtował się już ustabilizowany pogląd, że nie można dokonać wykładni umów

kredytowych na podstawie art. 65 k.c. lub art. 56 k.c., po usunięciu z nich

postanowień abuzywnych, w celu ustalenia zgodnego celu i zamiaru stron co do

sposobu ustalenia kursu CHF. Sprowadzałoby się to bowiem do modyfikacji treści

klauzuli indeksacyjnej, prowadząc do zmiany jej rozumienia przez wprowadzenie

odesłania do wartości rynkowej CHF. Dla rozstrzygnięcia o utrzymaniu umowy

II CSKP 447/23

7

w mocy nieadekwatne jest odwoływanie się do hipotetycznej woli stron, groziłoby to

bowiem ryzykiem dalszego pogorszenia sytuacji strony dotkniętej nadużyciem,

gdyby strona, która narzuciła niedozwolone postanowienie umowne wywodziła, że

nie zawarłaby umowy z jego pominięciem. Zgodnie z orzecznictwem TSUE, art. 5 i 6

Dyrektywy 93/13 należy bowiem interpretować w ten sposób, że stoją one na

przeszkodzie temu, by sąd krajowy, który stwierdził nieuczciwy charakter

postanowienia umowy, dokonał wykładni tego postanowienia w celu złagodzenia

jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej

woli stron. W konsekwencji art. 6 ust. 1 dyrektywy należy interpretować w ten sposób,

że niezgodny z tym artykułem jest przepis prawa krajowego, dający sądowi

możliwość uzupełnienia umowy przez zmianę treści tego postanowienia. Możliwość

taka istniałaby tylko w przypadku, gdyby stwierdzenie nieważności niedozwolonego

postanowienia umowy zobowiązywało sąd do unieważnienia umowy w całości,

narażając tym samym konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje (zob.

wyroki TSUE z 18 listopada 2021 r. C - 212/20 oraz z 29 kwietnia 2021 r., C - 19/20).

Nie jest także dopuszczalne użycie przepisów prawa krajowego, które mogłyby mieć

zastosowanie do umowy, tylko odpowiednio lub przez analogię i które

odzwierciedlają regułę obowiązującą w krajowym prawie zobowiązań (zob. wyrok

TSUE z 16 marca 2023 r., C-6/22.). Takie rozwiązanie stałoby w sprzeczności

z celami prewencyjnymi Dyrektywy w postaci zniechęcenia przedsiębiorców do

wykorzystywania w zawieranych umowach nieuczciwych postanowień umownych

(zob. wyroki Sądu Najwyższego z 24 października 2018 r., II CSK 632/17 i z 27

listopada 2019 r., II CSK 483/18; postanowienia Sądu Najwyższego z 12 września

2023 r., I CSK 5858/22 i I CSK 5941/22, zob. także wyrok TSUE z 8 września 2022 r.,

C-80/21, C-81/21, C-82/21). W tym ostatnim orzeczeniu Trybunał stwierdził, że

z przedłożonych mu materiałów sprawy nie wynika, by istniały przepisy prawa

polskiego o charakterze dyspozytywnym, mogące zastąpić niedozwolone

postanowienia umowne, podkreślając niedopuszczalność sądowej modyfikacji treści

postanowienia nieuczciwego w drodze wykładni sądowej. W orzecznictwie szeroko

wypowiedziano się również o niemożności uzupełnienia luk wynikających z eliminacji

niedozwolonych postanowień umownych przy wykorzystaniu art. 358 § 2 k.c., art. 41

pr. wekslowego lub art. 24 ust. 3 ustawy o NBP w zw. z art. 3851 § 2 k.c., co czyni

II CSKP 447/23

8

zbędnym powtarzanie zawartej w tych orzeczeniach augmentacji (zob. wyroki Sądu

Najwyższego z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22; z 19 maja 2022 r., II CSKP 797/22;

z 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22; z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22; z 20

lutego 2023 r., II CSKP 809/22; 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22, i z 19 stycznia

2024 r., II CSKP 874/22).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zdecydowanie przeważa także pogląd,

że niedopuszczalne jest przekształcenie kredytu powiązanego z walutą obcą w

kredyt złotowy oprocentowany stawką LIBOR lub WIBOR. Wyeliminowanie bowiem

ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu powiązanego z walutą

obcą, byłoby równoznaczne z tak daleko idącą modyfikacją umowy, że umowę taką

należałoby uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, co prowadzi do

wniosku, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy o

charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe co przemawia za jej

całkowitą nieważnością (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK

382/18, OSNC - ZD 2021, Nr 2, poz. 20; z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22.; z 10

maja 2022 r., II CSKP 285/22.; z 13 maja 2022 r., II CSKP 405/22 i II CSKP 293/22.;

z 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22 i z 24 czerwca 2022 r., II CSKP

10/22).W ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje także pogląd,

że nie jest możliwe - wbrew woli konsumenta - zastąpienie niedozwolonego

postanowienia umownego odsyłającego do kursu waluty wynikającego z tabeli

bankowej kredytodawcy, odwołaniem do kursu średniego ustalanego przez NBP lub

kursu rynkowego waluty (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 23 sierpnia

2022 r., I CSK 1669/22.; wyroki Sądu Najwyższego z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22;

z 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22, II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22; z 19 maja

2022 r., II CSKP 985/22; i z 20 maja 2022 r., II CSKP 403/22.).Tego rodzaju zabiegi

zagrażałyby realizacji długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 Dyrektywy

93/13, prowadząc do wyeliminowania zniechęcającego skutku wywieranego na

przedsiębiorców przez zwykły brak stosowania takich warunków wobec

konsumentów. Byliby oni w ten sposób zachęcani do stosowania nieuczciwych

warunków, wiedząc, że nawet gdyby miały być one uznane za bezskuteczne, to

umowa mogłaby zostać uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy, co

pozostałoby bez wpływu na jej ważność i bez istotnego uszczerbku dla ich interesów

II CSKP 447/23

9

(zob. wyroki TSUE z 14 czerwca 2012 r., C-618/10; z 30 kwietnia 2014 r., C 26-13;

z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17, oraz wyrok Sądu Najwyższego z 27 listopada

2019 r., II CSK 483/18). Zarzut naruszenia art.56 k.c. w zw. z art. 111 ust. 1 prawa

bankowego w zw. z art. 65 § 2 k.c. jest zatem niezasadny.

Przechodząc do oceny skutków wyeliminowania z umowy klauzul abuzywnych

i niemożności ich zastąpienia w sposób wskazany wyżej, należy podnieść, że

w ustalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się, że jeżeli bez

niedozwolonych postanowień umownych umowa nie może obowiązywać i nie zaszły

przesłanki umożliwiające zastosowanie regulacji zastępczej, a konsument - tak jak

ma to miejsce w okolicznościach sprawy - postanowień abuzywnych nie potwierdził,

nie udzielając następczo świadomej i wolnej zgody na te klauzule i tym samym

odmawiając przywrócenia im skuteczności z mocą wsteczną, (zob. uchwała składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, Nr

9, poz. 56; uchwała Sądu Najwyższego z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20, OSNC

2021, Nr 6, poz. 40; wyroki TSUE z 3 października 2019 r., C-260/18 i z 29 kwietnia

2021 r., C-19/20 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18,

OSNC-ZD, 2021, Nr 2, poz. 20; z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21 i z 20 lutego

2023 r., II CSKP 809/22), umowa jest trwale bezskuteczna (nieważna), a podstawą

tej nieważności jest art. 58 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 16 września 2021 r.,

I CSKP 166/21; z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22; z 25 października 2023 r., II

CSKP 820/23; z 9 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22 oraz z 6 września 2024 r., II

CSKP 1644/22).

W tym stanie rzeczy orzeczono, jak w sentencji (art. 39814 k.p.c.). O kosztach

postępowania kasacyjnego na rzecz powodów, którzy wnieśli w terminie odpowiedź

na skargę kasacyjną, orzeczono na podstawie art.98, 108, w zw. z art. 39821 i art.

391 § 1 k.p.c. oraz § 10 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie

(jedn. tekst: Dz.U. z 2023 r., poz.1935 ze zm.).

Karol Weitz

Agnieszka Piotrowska

Dariusz Zawistowski

(A.D.)

II CSKP 447/23

10

[SOP]