Sąd Najwyższy oddalił skargę banku, nieważny kredyt frankowy zostaje bez zmian

Wyrokiem z dnia 12 sierpnia 2022 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach w punkcie

pierwszym (1) oddalił apelację pozwanej Bank S.A. w W. od wyroku Sądu

Okręgowego w Katowicach z dnia 12 maja 2021 r., ustalającego, że umowa o kredyt

hipoteczny zawarta w dniu […] 2008 r. między powodem - W.B. a Bank SA w W.

(poprzednikiem prawnym pozwanego; dalej – „Bank”) jest nieważna, zasądzającego

od

Banku

na

rzecz

powoda

kwoty

112.912,40

zł

oraz 12.009 CHF wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 20 października

2020 r. do dnia zapłaty oraz rozstrzygającego o kosztach procesu, a w punkcie

drugim (2) zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 4.050 zł tytułem zwrotu

kosztów postępowania apelacyjnego.

Okoliczności sprawy, ustalone przez Sąd Okręgowy i zaaprobowane w całości

przez Sąd Apelacyjny, istotne na obecnym etapie postępowania – z uwzględnieniem

utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego dotyczącego kredytów

indeksowanych do waluty obcej oraz treści zarzutów kasacyjnych – przedstawiały się

następująco.

W dniu […] 2008 r. strony zawarły umowę o kredyt hipoteczny, waloryzowany

kursem franka szwajcarskiego (dalej – „Umowa”), na mocy której Bank udzielił

powodowi kredytu w złotych, indeksowanego kursem CHF, w kwocie

182.000 zł, na okres od […] 2008 r. do […] 2038 r. W Umowie zawarto zapis, że

kwota kredytu wyrażona w walucie waloryzacji wynosi 83.287,57 CHF i jest to

wartość informacyjna, a wartość kredytu w dniu uruchomienia kredytu może być

różna od podanej w tym punkcie; wartość tę ustalono według kursu kupna waluty

z tabeli kursowej Banku. Raty kredytu podlegały spłacie w złotych po uprzednim ich

przeliczeniu według kursu sprzedaży franka z tabeli kursowej Banku obowiązującego

w dniu spłaty raty.

Przy zawarciu Umowy posłużono się obowiązującym w Banku standardowym

wzorcem, do którego nie można było wprowadzać jakichkolwiek zmian.

II CSKP 507/24

3

W dniu […] 2016 r. strony zawarły aneks do Umowy, na mocy którego powód

uzyskał możliwość dokonywania spłaty kredytu bezpośrednio w walucie indeksacji i

od tego czasu spłacał kredyt bezpośrednio we frankach.

Aprobując oceny prawne Sądu Okręgowego, Sąd odwoławczy przyjął, że:

- powód miał interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności Umowy, która

miała go wiązać do 2038 r., gdyż takie rozstrzygnięcie mogło uchylić niepewność co

do jego sytuacji prawnej oraz stworzyć podstawę rozliczeń stron;

- zastrzeżone w Umowie klauzule waloryzacyjne, związane z ryzykiem

kursowym, miały charakter abuzywny: nie były indywidualnie negocjowane (Bank

posłużył się wzorcem umowy), określały główne świadczenia stron, lecz nie zostały

sformułowane jednoznacznie - nie pozwalały kredytobiorcy na oszacowanie

równowartości we frankach wysokości udzielonego kredytu i wysokości

obciążających go w przyszłości świadczeń, pozostawiając Bankowi jednostronne

ustalanie parametrów przeliczeniowych – a ze względu na zastrzeżoną dla Banku

swobodę ustalania kursów waluty były sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco

naruszały interes konsumenta; były też sprzeczne z art. 3531 k.c.;

- niedozwolony charakter miały także postanowienia umowne przewidujące

ustalenie równowartości w walucie obcej wypłaconej w złotych kwoty kredytu na

podstawie kursu kupna franka, a równowartości w walucie obcej rat spłaty kredytu -

w złotych według kursu sprzedaży franka; postanowienia te naruszały w sposób

rażący równowagę kontraktową stron na niekorzyść konsumenta, a także dobre

obyczaje, gdyż zastrzegały Bankowi dodatkowy zysk powodując nieuzasadniony,

oderwany od waloryzacji i kwoty uzyskanego kapitału kredytu, wzrost zobowiązań

kredytobiorcy;

- ponadto Bank nie uczynił zadość ponadstandardowym obowiązkom

informacyjnym w zakresie ryzyka kursowego, jak tego wymagało zawarcie umowy

długoterminowej, a przerzucenia wyłącznie na kredytobiorcę ryzyka zmian

kursowych w skali nieprzewidzianej przez żadną ze stron kontraktu nie da się

pogodzić z zasadą równowagi kontraktowej stron;

- bez postanowień niedozwolonych Umowa nie może dalej obowiązywać,

gdyż wyłączenie mechanizmu waloryzacji i pominięcie odesłania do kursu franka

II CSKP 507/24

4

czyni niemożliwym określenie w walucie obcej równowartości kwoty kredytu

udzielonego w złotych i wysokości zobowiązań kredytobiorcy płatnych w złotych jako

równowartości raty w walucie obcej oraz salda jego zobowiązań wobec Banku, co

powoduje nieważność Umowy (art. 58 § 1 k.c.);

- wypełnienie powstałej luki nie jest możliwe ani przez odwołanie

do art. 358 § 2 k.c. – który nie obowiązywał w dacie zawarcia Umowy, a którego

zastosowaniu sprzeciwia się także sankcyjny charakter, jaki powinny mieć działania

sądu w razie stwierdzenia klauzuli abuzywnej – ani przez odwołanie do art. 56,

art. 65 i art. 354 § 1 k.c.;

- żądając stwierdzenia nieważności Umowy powód nie czynił ze swego prawa

użytku sprzecznego z zasadami współżycia społecznego;

- świadczenie spełnione w wykonaniu nieważnej Umowy podlega zwrotowi na

podstawie art. 410 § 1 i 2 w związku z art. 405 k.c.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł Bank, zaskarżając go

w całości. Zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 189 k.p.c.,

art. 3531 w związku z art. 58 § 1 k.c., art. 3851 § 1 k.c., art. 3851 § 1 w związku

z art. 58 k.c.; art. 3851 § 1 i art. 3852 k.c. i art. 3 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG

z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach

konsumenckich (Dz. Urz. WE L 95 z dnia 21 kwietnia 1993 r., s. 29 ze zm.; polskie

wydanie specjalne Dz. Urz.UE: rozdział 15, t. 2, s. 288 z późniejszymi

sprostowaniami; dalej: „dyrektywa 93/13”) w związku z art. 65 § 1 i 2 k.c., art. 58 § 1

w związku z art. 3851 § 2 k.c., art. 58 § 1 w związku z art. 3851 § 2 i z art. 5 k.c.

oraz art. 6 dyrektywy 93/13 w związku z art. 2 i art. 32 Konstytucji RP oraz art. 2

i art. 3 Traktatu o Unii Europejskiej, art. 358 § 2 k.c. w związku z motywem trzynastym

dyrektywy 93/13 oraz art. 358 § 2 w związku z art. 3851 § 2 k.c., jak również

naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 378 § 1 w związku z art. 386 § 2 k.p.c.

Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu w Katowicach do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania.

II CSKP 507/24

5

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 398¹³ § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną

w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw, biorąc jednak z urzędu pod

uwagę nieważność postępowania. Skarżący zarzucił naruszenie art. 378 § 1

w związku z art. 386 § 2 k.p.c., wskazując, że Sąd Apelacyjny nie wziął pod uwagę

z urzędu, iż postępowanie przed Sądem pierwszej instancji było dotknięte

nieważnością, ponieważ pełnomocnik powoda był umocowany wyłącznie do

reprezentowania go „w sprawie o zapłatę”, podczas gdy powód sformułował

w pozwie również żądanie ustalenia nieważności Umowy, a w tym zakresie

skuteczne umocowanie nie zostało wykazane.

Wbrew wywodom skarżącego należy jednak uznać, że umocowanie

pełnomocnika powoda było prawidłowe już na etapie postępowania przed Sądem

pierwszej instancji. Wprawdzie rzeczywiście literalne brzmienie pełnomocnictwa,

ograniczające jego przedmiot do „sprawy o zapłatę przeciwko Bankowi”, sugeruje co

innego, jednakże nie można zapominać, że wykładnia pełnomocnictwa

procesowego, tak jak wykładnia każdego oświadczenia woli, powinna uwzględniać

cel, w jakim zostało ono złożone, oraz okoliczności jego udzielenia. Skoro zaś oba

zgłoszone przez powoda roszczenia wywodzą się ze zbieżnej podstawy faktycznej –

nieważności tej samej Umowy – nie ma racjonalnych podstaw do przyjęcia, że

mocodawca chciał umocować pełnomocnika do prowadzenia sprawy tylko

częściowo, pozostawiając się bez zawodowej reprezentacji w zakresie żądania

ustalenia, które w praktyce spraw z udziałem konsumentów kredytów frankowych

z reguły poprzedza i warunkuje ocenę zasadności żądania zapłaty. Zwłaszcza że

przy tak ujętej podstawie faktycznej powództwa spór dotyczący żądania zapłaty

musiał obejmować spór co do ważności Umowy, a rozstrzygnięcie o żądaniu zapłaty

- prejudycjalną ocenę tej ważności. Siłą rzeczy szeroki zakres umocowania

pełnomocnika powoda w zakresie żądania zapłaty – został on umocowany do

„dokonywania wszelkich czynności przedsądowych oraz sądowych, przed

wszystkimi osobami fizycznymi, prawnymi, innymi podmiotami, sądami

powszechnymi i organami administracji we wszystkich instancjach, Sądami

polubownymi i Sądem Najwyższym oraz w postępowaniu egzekucyjnym” –

obejmował zatem także wszelkie czynności istotne dla wykazania nieważności

II CSKP 507/24

6

Umowy. Tym samym nie widać jakichkolwiek racji, które przemawiałyby za

restryktywną interpretacją zakresu spornego pełnomocnictwa i wykluczeniem zeń

umocowania do domagania się w pozwie i w toku postępowania „ustalenia

nieistnienia stosunku prawnego, tj. stwierdzenia nieważności Umowy”. Ustalenia,

które było jednoznacznie korzystne dla powoda i które jednoznacznie aprobował,

uiszczając osobiście opłatę od pozwu, obejmującego oba zgłoszone roszczenia, oraz

zeznając na rozprawie w dniu 15 kwietnia 2021 r., poprzedzającej wydanie wyroku,

że jest „świadomy ewentualnego stwierdzenia nieważności umowy i akceptuje te

skutki”.

Bezzasadny jest również zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. przez jego błędną

wykładnię, mającą polegać na aprobacie roszczenia o ustalenie, że Umowa jest

nieważna, mimo że – zdaniem skarżącego – tak sformułowane żądanie nie określa

dokładnie treści spornego stosunku prawnego, a przepis ten nie obejmuje żądania

ustalenia faktów, w tym faktu nieważności umowy. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego zdecydowanie dominuje trafne stanowisko, że sformułowanie żądania

jako zmierzającego do ustalenia (stwierdzenia) nieważności lub nieistnienia

czynności prawnej (umowy) stanowi często stosowany, ale niezbyt precyzyjny skrót

myślowy, utożsamiający zdarzenie prawne mające być źródłem stosunku prawnego

z tym stosunkiem; żądanie takie należy kwalifikować w drodze jego wykładni jako

zmierzające do ustalenia nieistnienia stosunku prawnego, który miałby wynikać z tej

czynności prawnej, a okoliczności, które są powoływane jako motywacja dla

twierdzenia o nieważności lub nieistnieniu czynności prawnej (umowy), jako jego

podstawę faktyczną (por. np. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 23 września

2010 r., III CZP 57/10, OSNC 2011, Nr 2, poz. 14 i z dnia 15 września 2020 r.,

III CZP 87/19, OSNC 2021, Nr 2, poz. 11 oraz wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 6 listopada 2015 r., II CSK 56/15, niepubl., z dnia 17 lutego 2016 r.,

III CSK 148/15, niepubl., z dnia 10 maja 2021 r., I CSKP 64/21, OSNC 2022, Nr 3,

poz. 28 oraz z dnia 20 czerwca 2022 r., II CSKP 701/22, niepubl. i postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 3 lipca 2025 r., I CSK 2030/24, niepubl.).

Nie budzi też wątpliwości ocena Sądu Apelacyjnego co do istnienia po stronie

powoda interesu prawnego w żądaniu ustalenia, którą to ocenę skarżący

kwestionował wyłącznie pośrednio, w ramach zarzutu dotyczącego wykładni

II CSKP 507/24

7

art. 189 k.p.c. Sąd odwoławczy trafnie zwrócił uwagę, że rozstrzygnięcie o żądaniu

ustalenia mogło definitywnie i całościowo usunąć niepewność co do sytuacji prawnej

powoda związanej z długoterminową (do 2038 r.) i nie w pełni jeszcze wykonaną

Umową, czego nie zapewniało samo tylko uwzględnienie roszczenia o zapłatę.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi już obecnie wątpliwości, że

dopuszczalne jest wystąpienie z żądaniem ustalenia nieistnienia stosunku kredytu ze

względu na jej nieważność, nawet jeżeli stronie przysługuje roszczenie o zwrot

świadczeń spełnionych na podstawie tej umowy (por. np. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22, niepubl., z dnia 20 czerwca 2022 r.,

II CSKP 701/22, niepubl., z dnia 20 marca 2024 r., II CSKP 401/23, niepubl. i z dnia

6 września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.; por. też wyrok Trybunału

Sprawiedliwości z dnia 23 listopada 2023 r., C-321/22, Provident Polska, pkt 77,

gdzie wskazano, że art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z zasadą skuteczności

stoi na przeszkodzie przepisom krajowym, zgodnie z ich wykładnią dokonaną

w orzecznictwie, które w celu uwzględnienia wytoczonego przez konsumenta

powództwa zmierzającego do stwierdzenia bezskuteczności nieuczciwego warunku

w umowie zawartej z przedsiębiorcą wymagają dowodu na istnienie interesu

prawnego, w sytuacji gdy uznaje się, że taki interes nie istnieje, jeżeli konsumentowi

przysługuje powództwo o zwrot nienależnego świadczenia, lub gdy może on powołać

się na tę bezskuteczność w ramach obrony przed powództwem wzajemnym

w przedmiocie wyegzekwowania wykonania zobowiązania wytoczonym przeciwko

niemu przez tego przedsiębiorcę na podstawie tego warunku.).

Spośród pozostałych zarzutów kasacyjnych za pierwszoplanowe należy

uznać te, które zmierzają do podważenia stanowiska Sądu Apelacyjnego, że

zastrzeżona w Umowie klauzula waloryzacyjna, ucieleśniająca ryzyko walutowe, była

niedozwolonym postanowieniem umownym. W tym zakresie skarżący wywodzi

najpierw, że Sąd odwoławczy nie wyróżnił należycie i nie ocenił odrębnie

postanowień dotyczących spreadu walutowego (klauzule przeliczeniowe)

oraz postanowień dotyczących samej indeksacji (ryzyka walutowego; postanowienia

waloryzacyjne). Twierdzi też, że powód wybrał kredyt indeksowany mając

świadomość ryzyka kursowego i wiedzę o istotnych cechach takiego kredytu (został

należycie poinformowany), a także świadomość korzyści wynikających z niskiego

II CSKP 507/24

8

oprocentowania oraz mógł w każdym momencie zdecydować się na

przewalutowanie kredytu na złote, co świadczy o zachowaniu równowagi

kontraktowej (brak rażącego naruszenia interesów konsumenta), a jednocześnie

Umowa w przejrzysty i zrozumiały sposób określała ryzyko walutowe. Ponadto,

wbrew stanowisku Sądu odwoławczego, stwierdzenie abuzywności spornych klauzul

nie skutkuje brakiem możliwości obowiązywania Umowy, a zastosowanie sankcji

nieważności oznacza naruszenie podstawowych zasad porządku prawnego, jakimi

są zasada równości, zasada pewności prawa i zasada proporcjonalności; byłoby też

sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

Jednakże wbrew sugestii skarżącego nie można przyjąć, że Sąd drugiej

instancji nie rozróżnił i nie ocenił odrębnie klauzul przeliczeniowych

i waloryzacyjnych. Wprawdzie rzeczywiście większość swojej uwagi skupił na ocenie

klauzul dotyczących spreadu walutowego, jednakże wyraźnie odniósł się również do

kwestii ryzyka walutowego, wskazując, że powód nie został o nim należycie

poinformowany, a obciążenie tylko jego tym ryzykiem było niedopuszczalne.

Stanowisko Sądu Apelacyjnego co do niejednoznaczności klauzuli ryzyka

walutowego nie nasuwa zastrzeżeń i odpowiada utrwalonej już linii orzeczniczej

Sądu Najwyższego, z której wynika, jakie przesłanki muszą być spełnione, aby

można było przyjąć, że konsument został należycie poinformowany o ryzyku

walutowym związanym z zaciągnięciem kredytu indeksowanego do waluty obcej, co

wskazywałoby na jednoznaczność postanowienia wprowadzającego to ryzyko

i wykluczało jego kontrolę pod kątem abuzywności, zważywszy, iż chodzi

o postanowienie określające świadczenie główne (por. art. 385¹ § 1 zd. 2 k.c.).

W szczególności Sąd Najwyższy trafnie zastrzegał m.in., że ogólne pouczenie

konsumenta, iż wahania kursów waluty obcej, do której kredyt jest indeksowany,

wpłyną na wysokość salda kredytu oraz wysokość raty kapitałowo-odsetkowej

wyrażonej w walucie krajowej, jest niewystarczające dla stwierdzenia, że bank

udzielił kredytobiorcy konsumentowi wystarczającej informacji (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, niepubl., z dnia 10 maja

2022 r., II CSKP 285/22, z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22 i II CSKP 464/22,

niepubl., z dnia 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22, niepubl., z dnia 8 listopada

2022 r., II CSKP 1153/22, niepubl., z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, niepubl.,

II CSKP 507/24

9

z dnia 28 lutego 2023 r., II CSKP 763/22, niepubl., z dnia 25 października 2023 r.,

II CSKP 820/23). Kluczowe znaczenie ma uświadomienie konsumentowi, iż silna

deprecjacja waluty krajowej może pociągać za sobą konsekwencje trudne do

udźwignięcia przez konsumenta. Prawidłowa informacja powinna uwzględniać kilka

istotnych elementów. Przede wszystkim uświadamiać konsumentowi – wyraźnie

i z należytą powagą – że ryzyko silnej deprecjacji jest trudne do oszacowania

w perspektywie długookresowej (in casu Umowa była zawarta na 30 lat) i nie powinno

być lekceważone. Wymaganiu temu nie czyni zadość podawanie „uspokajających”

informacji o historycznych wahaniach waluty indeksacji w okresie

nieproporcjonalnym do przewidywanego czasu trwania umowy kredytu. Istotne jest

również zwrócenie uwagi na powagę tego zagrożenia w aspekcie możliwego

rozmiaru deprecjacji waluty krajowej, w szczególności podkreślenie, że może być

ona gwałtowna i drastyczna (przekraczać nawet kilkadziesiąt procent). Jeżeli umowa

przewiduje mechanizmy ograniczające ryzyko kursowe, konsument powinien być

odrębnie poinformowany o zasadzie ich działania i krokach potrzebnych do

skorzystania z nich (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia 2024 r.,

II CSKP 874/22, niepubl.). Nawet przestrzeganie przez bank standardu wynikającego

z rekomendacji S Komisji Nadzoru Bankowego z 2006 r. nie wyklucza oceny, iż bank

nie udzielił konsumentowi należytej informacji (por. np. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22 i z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22

i z dnia 25 października 2023 r., II CKSP 820/23, postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 30 września 2022 r., I CSK 2071/22, niepubl. i tam przywoływane orzeczenia).

Utrwalone orzecznictwo Sądu Najwyższego – uwzględniające judykaturę

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej – konsekwentnie i trafnie piętnuje też

obciążenie kredytobiorcy nieograniczonym (nieproporcjonalnym) ryzykiem

walutowym, o którym nie został on należycie poinformowany (por. zwłaszcza wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.,

z dnia 25 października 2023 r., II CSKP 820/23, niepubl., z dnia 19 stycznia 2024 r.,

II CSKP 874/22, niepubl. i tam omówiony wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej z dnia 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782/19, BNP Paribas Personal

Finance, pkt 99-103, teza, oraz z dnia 9 lipca 2024 r., II CSKP 249/24, niepubl.

i z dnia 3 grudnia 2024 r., II CSKP 1803/22).

II CSKP 507/24

10

Z ustaleń faktycznych, którymi Sąd Najwyższy jest związany (art. 3983 § 3

oraz art. 39813 § 2 k.p.c.), nie wynika, by przesłanki uznania klauzuli ryzyka

walutowego za jednoznaczną zostały in casu spełnione, a Bank nie sformułował

w skardze kasacyjnej żadnych zarzutów naruszenia przepisów postępowania

odnoszących się do sposobu dojścia do tych ustaleń, które mogłyby wskazywać na

ich wadliwość. Z tego względu na bezskuteczną należy też uznać podjętą przez

pozwanego w skardze kasacyjnej próbę wykazania – bez odwołania do konkretnych

postanowień Umowy lub Regulaminu - że na żądanie powodów (domyślnie:

nieograniczone żadnymi dodatkowymi przesłankami) kredyt mógł być w każdej chwili

przewalutowany na zwykły kredyt złotowy. W tej sytuacji tylko ubocznie warto zwrócić

uwagę, że skuteczność wniosku o przewalutowanie kredytu zazwyczaj była

w regulaminach banków obwarowywana dodatkowymi przesłankami lub

pozostawiała bankowi ostateczną decyzję w tej kwestii.

Nie ma także żadnych podstaw, by twierdzić, że Sąd oczekiwał od Banku

udzielenia powodom informacji, które pojawiły się dopiero po zawarciu Umowy. Czym

innym bowiem (koniecznym) jest wymaganie poinformowania o powadze ryzyka,

związanego m.in. z nieprzewidywalnością kursu walut w kilkudziesięcioletniej

perspektywie i jego nieograniczonym charakterem, a czym innym (niekoniecznym) -

o konkretnych zdarzeniach te ryzyko aktualizujących, które faktycznie zaistniały po

zawarciu Umowy (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 30 maja 2025 r.,

II CSKP 168/23, niepubl., z dnia 31 października 2025 r., II CSKP 875/23, niepubl.

i z dnia 12 grudnia 2025 r., II CSKP 650/23, niepubl.).

Ponadto, wbrew argumentacji Banku, dla oceny abuzywności klauzuli ryzyka

walutowego kluczowe jest nie to, czy indeksacja wiązała się dla kredytobiorców

z pewnymi korzyściami, lecz to, czy korzyści te (w szczególności korzystne

oprocentowanie kredytu) już ab initio gwarantowały zrównoważenie ryzyka

walutowego (co do niższego oprocentowania por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl. i z dnia 25 października 2023 r.,

II CSKP 820/23, niepubl. oraz wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

z dnia 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782/19, BNP Paribas Personal Finance,

pkt 99-102), jak również to, czy ewentualna możliwość przewalutowania kredytu

indeksowanego na złotowy była zależna wyłącznie od decyzji kredytobiorcy

II CSKP 507/24

11

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22,

z dnia 25 października 2023 r., II CSKP 820/23, niepubl. oraz postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 7 grudnia 2023 r., I CSK 3836/23, niepubl.), a zastrzeżony

mechanizm przewalutowania – zapewniał, że kredytobiorca wiedział o tej możliwości

i rozumiał sens skorzystania z niej jako zabezpieczenia przed przyszłym ryzykiem

kursowym. Wywody Banku zawarte w skardze kasacyjnej – pomijając ich

gołosłowność - nie wskazują, by tak rzeczywiście było. Zwłaszcza w konfrontacji

z jednolitą linią orzeczniczą, z której wynika, że korzyści związane z niższym

oprocentowaniem kredytów indeksowanych do waluty obcej (denominowane w tej

walucie) de facto nie równoważyły negatywnych następstw ziszczenia się ryzyka

walutowego.

Skarżący nie zdołał także wykazać, że Umowa może obowiązywać bez

abuzywnej klauzuli ryzyka walutowego. Sąd Najwyższy wielokrotnie i przekonująco

wyjaśniał już, że bez takiej klauzuli umowa kredytu indeksowanego do waluty obcej

nie może być utrzymana, w tym jako zwykły kredyt złotowy (oprocentowany w sposób

charakterystyczny dla kredytów w walucie obcej albo kredytów złotówkowych), gdyż

byłoby to równoznaczne z tak daleko idącym jej przekształceniem, iż należałoby ją

uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez strony,

choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu

(por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18,

OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20, z dnia 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, niepubl.,

z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, niepubl., z dnia 13 maja

2022 r., II CSKP 293/22, niepubl, z dnia 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22, niepubl.,

z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, niepubl., z dnia 26 stycznia 2023 r.,

II CSKP 722/22, niepubl., z dnia 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22, niepubl.,

z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, niepubl., z dnia 10 marca 2023 r.,

II CSKP 1017/22, niepubl., z dnia 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1016/22, niepubl.,

z dnia 25 maja 2023 r., II CSKP 1311/22, niepubl., z dnia 6 czerwca 2023 r.,

II CSKP 1159/22, niepubl., z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, niepubl.,

z dnia 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2023 r.,

II CSKP 1530/22, niepubl., z dnia 21 listopada 2023 r., II CSKP 1675/22

i II CSKP 701/23, niepubl., z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22, niepubl.

II CSKP 507/24

12

i II CSKP 1753/22, z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl.,

z dnia 24 stycznia 2024 r., II CSKP 1496/22, niepubl., z dnia 6 września 2024 r.,

II CSKP 1644/22, niepubl. oraz z dnia 3 grudnia 2024 r., II CKSP 1803/22).

Przypisanie istotnego znaczenia niedopuszczalnemu obciążeniu powoda tym

ryzykiem wyjaśnia, dlaczego upadek Umowy nie może być postrzegany jako

zastosowanie nieproporcjonalnej sankcji ani nie narusza pozostałych,

przywoływanych przez skarżącego zasad konstytucyjnych i traktatowych.

Obciążenie takie może bowiem powodować – i w praktyce powodowało – bardzo

poważne, negatywne konsekwencje majątkowe dla kredytobiorców. Z tego względu,

a także ze względu na pożądane oddziaływanie prewencyjne sankcji,

w orzecznictwie uznaje się, że nieważność umowy kredytu nie narusza zasady

proporcjonalności ani pozostałych zasad, na które powołuje się skarżący (por. wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia 2025 r., II CSKP 81/23 i II CSKP 2169/22,

niepubl. oraz z dnia 30 maja 2025 r., II CSKP 168/23, niepubl.). Z tych samych

przyczyn żądanie restytucyjne oparte na twierdzeniu nieważności Umowy nie może

być z góry uznane za nadużycie prawa w rozumieniu art. 5 k.c.

Zaaprobowanie stanowiska Sądu Apelacyjnego co do abuzywności klauzuli

ryzyka walutowego obciążającej powodów w niedopuszczalny sposób tym ryzykiem

i niemożliwości utrzymania Umowy bez tej klauzuli, sprawia, że bezprzedmiotowe –

pozbawione wpływu na rozstrzygnięcie sprawy - stało się rozważanie zarzutów

skarżącego, zmierzających w szczególności do zakwestionowania tezy

o abuzywności klauzul spreadowych odsyłających do kursów ustalanych w Tabelach

kursowych Banku i możliwości ich zastąpienia odwołaniem do kursu rynkowego albo

kursu średniego NBP. Nawet bowiem częściowe przyznanie pozwanemu racji co do

tych kwestii, w żaden sposób nie rozwiązywałoby problemu niedopuszczalnego

obciążenia powodów ryzykiem walutowym (nie wyłączało tego ryzyka).

Jedynie zatem ubocznie warto zauważyć, że stanowisko Sądu odwoławczego

co do abuzywności klauzul spreadowych pozostaje w pełnej zgodzie z utrwaloną

judykaturą Sądu Najwyższego, z której wynika, iż określenie wysokości należności

obciążającej konsumenta z odwołaniem do tabel kursów ustalanych jednostronnie

przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów, jest nietransparentne,

pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza

II CSKP 507/24

13

kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron,

w związku z czym jest niedopuszczalne (por. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia

2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, Nr 11, poz. 134, z 1 marca 2017 r.,

IV CSK 285/16, niepubl., z 19 września 2018 r., I CNP 39/17, niepubl.,

z 24 października 2018 r., II CSK 632/17, niepubl., z 13 grudnia 2018 r.,

V CSK 559/17, niepubl., z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, niepubl., z 4 kwietnia

2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115, z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18,

niepubl., z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, niepubl., z 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/18, Glosa 2020, nr 4, s. 67 i n., z 30 września 2020 r., I CSK 556/18,

niepubl., z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22, niepubl., z 13 maja 2022 r.,

II CSKP 464/22, niepubl., z 27 maja 2022 r., II CSKP 314/22, niepubl.,

z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 674/22, niepubl., z dnia 25 lipca 2023 r.,

II CSKP 1487/22, niepubl., z dnia 25 października 2023 r., II CKSP 820/23, niepubl.,

z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22, niepubl., z dnia 19 stycznia 2024 r.,

II CSKP 874/22, niepubl., z dnia 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22, niepubl.

i z dnia 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.).

Zapatrywanie to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej, dotyczącym postanowień dyrektywy 93/13,

a w szczególności w wyroku z dnia 18 listopada 2021 r., C-212/20, A. S.A.,

dotyczącym postanowienia zastrzeżonego w umowie kredytu indeksowanego do

franka szwajcarskiego przewidującego, że raty kredytu są wyrażone w walucie obcej

i w dniu wymagalności pobierane są z rachunku bankowego kredytobiorcy, według

kursu sprzedaży zgodnie z tabelą obowiązującą w banku na koniec dnia roboczego

poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu (pkt 19). Przypominając,

że przewidziane w art. 5 dyrektywy 93/13 wymaganie przejrzystości postanowień

umownych musi podlegać wykładni rozszerzającej i nie może zostać zawężone

do ich prostego i zrozumiałego charakteru pod względem formalnym i gramatycznym

(pkt 41), Trybunał zwrócił tam uwagę, iż w przypadku spornej klauzuli indeksacyjnej

problem dotyczy nie tyle jej jednoznaczności, ile niewskazania sposobów ustalania

kursu wymiany stosowanego do obliczenia rat spłaty, gdyż nie precyzuje ona

wszystkich czynników uwzględnianych przez bank w celu ustalenia kursu wymiany

stosowanego przy obliczaniu rat spłaty kredytu hipotecznego (pkt 47-48).

II CSKP 507/24

14

We wcześniejszym swym orzecznictwie zaś wyjaśnił, że dla poszanowania wymogu

przejrzystości zasadnicze znaczenie ma kwestia, czy umowa kredytu przedstawia

w sposób przejrzysty powód i szczególne cechy mechanizmu zamiany waluty obcej,

a także stosunek pomiędzy tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym

w innych warunkach umowy, tak aby konsument był w stanie zrozumieć, w oparciu

o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy

konsekwencje ekonomiczne (pkt 49). Istotne jest zatem to, czy w świetle całokształtu

istotnych okoliczności faktycznych, w tym reklamy i informacji dostarczonych przez

kredytodawcę w ramach negocjacji danej umowy kredytu, właściwie poinformowany

oraz dostatecznie uważny i racjonalny przeciętny konsument może nie tylko

dowiedzieć się o istnieniu wahań kursów wymiany ogólnie obserwowanych na rynku

walutowym, ale również oszacować - potencjalnie istotne - konsekwencje

ekonomiczne, jakie ma dla niego zastosowanie kursu sprzedaży przy obliczaniu rat

kredytu, którymi zostanie ostatecznie obciążony, a w rezultacie także całkowity koszt

zaciągniętego przez siebie kredytu (pkt 50). Wprawdzie Trybunał dostrzegł, że kurs

wymiany zmienia się w długim okresie i w przypadku umowy kredytu indeksowanego

do waluty obcej na okres 40 lat kredytodawca nie może przewidzieć zmiany

obciążenia finansowego, jakie może pociągnąć za sobą mechanizm indeksacji

przewidziany w umowie (pkt 51), jednakże stwierdził, iż okoliczność ta nie może

uzasadniać niewskazania w postanowieniach umowy oraz w ramach informacji

dostarczonych przez przedsiębiorcę w trakcie negocjacji umowy kryteriów

stosowanych przez bank w celu ustalenia kursu wymiany mającego zastosowanie do

obliczania rat spłaty, co umożliwiłoby konsumentowi określenie w każdej chwili tego

kursu wymiany (pkt 53). Konsument bowiem musi móc zrozumieć, do czego się

zobowiązuje, zwłaszcza co do sposobu obliczenia rat spłaty kredytu, który zaciąga

(pkt 54). W rezultacie Trybunał stwierdził, że art. 5 dyrektywy 93/13 należy

interpretować w ten sposób, iż treść klauzuli umowy kredytu zawartej między

przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej,

do której kredyt jest indeksowany, powinna, na podstawie jasnych i zrozumiałych

kryteriów, umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu

i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty

obcej stosowanego w celu obliczenia kwoty rat kredytu, w taki sposób, aby

II CSKP 507/24

15

konsument miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany

stosowany przez przedsiębiorcę (pkt 55, teza). Przypominając również, że

przestrzeganie wymagania transparentności postanowienia stanowi jeden

z czynników, które sąd krajowy powinien wziąć pod uwagę przy dokonywaniu oceny

abuzywności tego postanowienia na podstawie art. 3 ust. 1 tej dyrektywy 93/13

(pkt 58), Trybunał zasugerował, iż przedmiotowe postanowienie dotyczące

indeksacji, niepozwalające konsumentowi na samodzielne określenie w każdej chwili

kursu wymiany stosowanego przez przedsiębiorcę, ma abuzywny charakter (pkt 64).

Zastrzegł przy tym, że badanie, czy istnieje znaczna nierównowaga wynikających

z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta, nie może ograniczać

się do ekonomicznej oceny o charakterze ilościowym, dokonywanej w oparciu

o porównanie z jednej strony całkowitej kwoty transakcji będącej przedmiotem

umowy, a z drugiej strony kosztów, które zgodnie z tym warunkiem obciążają

konsumenta. Znacząca nierównowaga może bowiem wynikać z samego faktu

wystarczająco poważnego naruszenia sytuacji prawnej, w której konsument, jako

strona danej umowy, znajduje się na mocy właściwych przepisów krajowych,

w postaci czy to ograniczenia treści praw, które zgodnie z rzeczonymi przepisami

przysługują mu na podstawie tej umowy, czy to przeszkody w ich wykonywaniu, czy

też nałożenia na niego dodatkowego obowiązku, którego nie przewidują normy

krajowe” (pkt 65-66; por. też np. wyroki Trybunału z dnia 27 stycznia 2021 r.,

C-229/19 i C-289/19, Dexia Nederland, pkt 49, z dnia 13 października 2022 r.,

C-405/21, Nova Kreditna Banka Maribor, pkt 22, z dnia 21 września 2023 r.,

C-139/22, mBank (Polski rejestr klauzul niedozwolonych), pkt 54 oraz postanowienie

Trybunału z dnia 30 maja 2024 r., C-325/23, Deutsche Bank Polska, pkt 58-59,

69-71). W ujęciu Trybunału abuzywność postanowienia sugeruje to, że konsumenci

nie zostali uprzedzeni o dodatkowej korzyści Banku wynikającej z przeliczeń, jak

również to że korzyść ta nie ma żadnego ekwiwalentu (por. postanowienie Trybunału

z dnia 18 października 2023 r., C-117/23, Eurobank Bulgaria, pkt 48-50, teza).

Sąd Najwyższy zwracał też uwagę, że bez postanowień określających sposób

wyznaczenia kursu miarodajnego dla przeliczenia złotówki na franki szwajcarskie

i na odwrót (bez uzupełnienia związanej z tym luki), klauzule przewidujące indeksację

(ucieleśniające też ryzyko walutowe), w ogóle nie mogą wywrzeć skutku

II CSKP 507/24

16

(por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18

i z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22). Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu

tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie

jest możliwe (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20, z dnia 13 kwietnia 2022 r.,

II CSKP 15/22, niepubl., z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22,

niepubl., z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, niepubl, z dnia 20 maja 2022 r.,

II CSKP 796/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, niepubl.,

z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, niepubl., z dnia 31 stycznia 2023 r.,

II CSKP 941/22, niepubl., z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, niepubl.,

z dnia 10 marca 2023 r., II CSKP 1017/22, niepubl., z dnia 27 kwietnia 2023 r.,

II CSKP 1016/22, niepubl., z dnia 25 maja 2023 r., II CSKP 1311/22, niepubl.,

z dnia 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1159/22, niepubl., z dnia 25 lipca 2023 r.,

II CSKP 1487/22, niepubl., z dnia 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22, niepubl.,

z dnia 8 listopada 2023 r., II CSKP 1530/22, niepubl., z dnia 21 listopada 2023 r.,

II CSKP 1675/22 i II CSKP 701/23, niepubl., z dnia 29 listopada 2023 r.,

II CSKP 1460/22, niepubl. i II CSKP 1753/22, z dnia 19 stycznia 2024 r.,

II CSKP 874/22, niepubl., z dnia 24 stycznia 2024 r., II CSKP 1496/22, niepubl.

oraz z dnia 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.). Właśnie dlatego

w orzecznictwie Sądu Najwyższego zwraca się uwagę na ścisłe powiązanie klauzuli

ryzyka walutowego i klauzuli spreadowej (por. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, OSP 2021, z. 2, poz. 7, z dnia 10 maja

2022 r., II CSKP 285/22, z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z dnia 13 maja

2022 r., II CSKP 464/22, niepubl., z dnia 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22, niepubl.,

z dnia 28 października 2022 r., II CSKP 902/22 i II CSKP 910/22, niepubl.,

z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z dnia 26 stycznia 2023 r.,

II CSKP 722/22, z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z dnia 8 marca 2023 r.,

II CSKP 1095/22, z dnia 12 kwietnia 2023 r., II CSKP 1531/22, z dnia 18 kwietnia

2023 r., II CSKP 1511/22, z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22,

z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22 i II CSKP 1753/22 oraz z dnia 6 września

2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.).

II CSKP 507/24

17

Z tych względów, na podstawie art. 39814 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak

w sentencji.

Agnieszka Piotrowska

Władysław Pawlak

Roman Trzaskowski

(K.L.)

[SOP]