Bank nie zatrzyma zwrotu wpłat z kredytu w CHF i zapłaci odsetki

Wyrokiem z 11 października 2021 r. Sąd Okręgowy Warszawa - Praga

w Warszawie ustalił, że umowa kredytu na cele mieszkaniowe […] zawarta 18

września 2008 r. pomiędzy Bank1 spółką akcyjną w W.

a K.S. i T.R. jest w całości bezwzględnie nieważna i zasądził od pozwanego Bank

spółki

akcyjnej

w W. na rzecz powodów 145 528,27 zł wraz z odsetkami ustawowymi

za opóźnienie od 19 lutego 2021 r. do dnia zapłaty

oraz 71 497,77 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie

od 19 lutego 2021 r. do dnia zapłaty, a w pozostałym zakresie oddalił powództwo.

Wyrokiem z 5 października 2022 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił

ww. wyrok w części w ten tylko sposób, że oddalił powództwo o zasądzenie

ustawowych odsetek za opóźnienie od 145 528, 27 zł

i od 71 497,77 CHF oraz wskazał, że pozwanemu przysługuje prawo zatrzymania

zasądzonego świadczenia do czasu zaoferowania przez powodów zwrotu

świadczenia wzajemnego w wysokości 580 000 zł albo zabezpieczenia roszczenia

o jego zwrot, a w pozostałej części oddalił apelację.

Sąd drugiej instancji ustalił, że powodowie 18 września 2008 r. zawarli umowę

kredytu na cele mieszkaniowe […] na 580 000 zł. Celem kredytu

była budowa domu jednorodzinnego. Bank uruchomił kredyt i wypłacił im kwoty

w PLN, zgodnie z terminami wypłaty transz określonymi w umowie. Powodowie

rozpoczęli budowę domu na nieruchomości w J., w którym zamieszkali

w drugiej połowie 2009 r. i mieszkają w nim do chwili obecnej.

15 lutego 2013 r. strony zawarły aneks nr […], na mocy którego zastąpiono

użyte w umowie wyrażenia „kredyt denominowany (waloryzowany)” wyrażeniem

„kredyt indeksowany”. Ponadto, umożliwiono kredytobiorcom dokonywanie spłaty

kredytu bezpośrednio w CHF. Dodano do umowy także m.in. postanowienia

wskazujące na zasady ustalania kursów walut przez bank oraz definicję spreadu

walutowego.

II CSKP 597/24

3

Powodowie uiścili na rzecz pozwanego łącznie 145 528,27 zł od dnia zawarcia

umowy kredytu do 28 lutego 2013 r. Ponadto, uiścili na rzecz pozwanego łącznie

51 746,92 CHF w okresie od 1 marca 2013 r. do 30 czerwca 2018 r.

oraz 19 750,85 CHF w okresie od 1 lipca 2018 r. do 28 lutego 2021 r.

Pismem z 18 czerwca 2018 r. powodowie wystąpili do pozwanego

z reklamacją, powołując się na nieważność umowy kredytu.

W ocenie Sądu Apelacyjnego na skutek eliminacji postanowień uznanych

za niedozwolone, zawartych w § 2 ust. 2 i w § 9 ust. 2 i 6 umowy

oraz w § 2 ust. 1 tej umowy (wprowadzającym indeksację w walucie CHF), umowa

kredytu jest nieważna (bezskuteczna) ex lege i nie wiąże stron ze skutkiem

ex tunc.

Sąd drugiej instancji uznał, że powodom przysługuje roszczenie

o zwrot świadczeń spełnionych w wykonaniu ww. umowy, zgodnie

z art. 410 § 1 w zw. z art. 405 k.c. Spełnione przez kredytobiorcę nienależnie

na podstawie postanowienia abuzywnego świadczenie podlega zwrotowi choćby

był on równolegle dłużnikiem banku.

Sąd Apelacyjny wskazał, że kredytodawca może skorzystać z prawa

zatrzymania w celu uniknięcia zagrożeń związanych z niewypłacalnością

kredytobiorcy (konsumenta). Obowiązek zwrotu kapitału jest czymś więcej

niż zobowiązanie do świadczenia wzajemnego, ma charakter bardziej podstawowy

niż obowiązek zapłaty oprocentowania. W myśl art. 496 k.c., jeżeli wskutek

odstąpienia od umowy strony mają dokonać zwrotu świadczeń wzajemnych, każdej

z nich przysługuje prawo zatrzymania, dopóki druga strona nie zaofiaruje zwrotu

otrzymanego świadczenia albo nie zabezpieczy roszczenia o zwrot. Przepis

ten stosuje się odpowiednio do nieważności umowy (art. 497 k.c.), przy czym chodzi

o nieważność ex tunc, a z taką mamy do czynienia w sprawie, zaś umowy kredytu

należą do kategorii umów wzajemnych.

Sąd drugiej instancji podkreślił, że skuteczne skorzystanie przez stronę

z prawa zatrzymania wzajemnego świadczenia pieniężnego wyłącza opóźnienie

w spełnieniu tego świadczenia. Opóźnienie powstaje wyłącznie wtedy, gdy dłużnik,

II CSKP 597/24

4

który nie spełnił terminowo świadczenia pieniężnego, nie może wskazać podstawy

prawnej odmowy spełnienia świadczenia pomimo upływu terminu.

Powyższe orzeczenie zaskarżyli skargą kasacyjną powodowie, zarzucając

naruszenie prawa materialnego tj.:

1. art. 58 § 1 i 2 w zw. z art. 3531 i art. art. 3851 k.c. przez ich nieprawidłową wykładnię

polegającą na bezpodstawnym stwierdzeniu, że argumenty co do niezgodności

umowy z zasadami współżycia społecznego czy naturą stosunku prawnego

wykreowanego umową kredytu, powinny być kwalifikowane tylko przez pryzmat

konsumenckiej ochrony i szczególnych przepisów o niedozwolonych

postanowieniach umownych jako stanowiących lex specjalis w stosunku

do przepisów ogólnych, a nie w oparciu o ogólne normy Kodeksu cywilnego;

2. art. 3851 k.c. przez błędną wykładnię i bezzasadne przyjęcie, że do uznania,

iż dane postanowienie jest bezskuteczne względem konsumenta konieczne

jest zakomunikowanie decyzji w tym zakresie przez złożenie

przez niego oświadczenia co do świadomości skutków w tym zakresie;

3. art. 455 w zw. z art. 481 § 1 k.c. przez błędną wykładnię i bezzasadne uznanie,

że pozwany nie pozostaje w opóźnieniu, a w konsekwencji niezasądzenie

na rzecz powodów odsetek z tytułu opóźnienia w spełnieniu świadczenia, podczas

gdy pozwany pozostawał w opóźnieniu co najmniej od dnia złożenia pozwu,

tj. od 6 lipca 2018 r.;

4. art. 69 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe

w zw. z art. 487 § 2 k.c. przez przyjęcie, że umowa kredytu waloryzowanego

jest umową wzajemną, podczas gdy z uwagi na brak określoności świadczenia

kredytobiorcy na moment jej zawierania nie występuje ekwiwalentność świadczeń,

co wyłącza możliwość uznania jej jako umowy wzajemnej;

5. art. 496 w zw. z art. 497 k.c. przez przyjęcie, że pozwany jest uprawniony

do dokonania zatrzymania, podczas gdy umowa kredytu waloryzowanego

nie jest umową wzajemną, a roszczenie pozwanego jest przedawnione, co wyłącza

jego prawo do skutecznego podniesienia zarzutu zatrzymania.

We wnioskach powodowie domagali się uchylenia pkt 1 zaskarżonego wyroku

i orzeczenia co do istoty sprawy.

II CSKP 597/24

5

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się uzasadniona.

Aktualnie spór ogniskuje się wokół dwóch podstawowych problemów,

a mianowicie uwzględnionego przez Sąd ad quem zarzutu zatrzymania

oraz w zakresie rozstrzygnięcia o odsetkach ustawowych za opóźnienie.

Uznanie abuzywności głównych świadczeń stron, a takimi są postanowienia

zawierające klauzule kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie

kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej lub denominowanego w walucie

obcej (zob. np. wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021,

nr 2, poz. 20), pociąga za sobą dalsze konsekwencje. Problemy te zostały

w zdecydowanej większości rozwiązane w uchwale składu całej

Izby Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz.

118), w uzasadnieniu której wskazano m.in., że w praktyce zakwestionowanie

przez kredytobiorcę związania niedozwolonym postanowieniem umownym

jest najbardziej typowym przypadkiem, gdy można przyjąć, iż konsument odmawia

potwierdzenia niedozwolonego postanowienia.

Z kolei stwierdzono także, że w orzecznictwie i doktrynie nie ulega wątpliwości,

iż roszczenia z tytułu nienależnego świadczenia mają charakter bezterminowy

(zob. np. uchwały SN: z 6 marca 1991 r., III CZP 2/91, OSNC 1991,

nr 7, poz. 93, i z 26 listopada 2009 r., III CZP 102/09, OSNC 2010,

nr 5, poz. 75; wyroki SN: z 17 grudnia 1976 r., III CRN 289/76; z 22 marca 2001 r.,

V CKN 769/00, OSNC 2001, nr 11, poz. 166; z 24 kwietnia 2003 r., I CKN 316/01,

OSNC 2004, nr 7-8, poz. 117; z 28 kwietnia 2004 r., V CK 461/03;

z 11 marca 2010 r., IV CSK 401/09; z 8 lipca 2010 r., II CSK 126/10;

z 28 sierpnia 2013 r., V CSK 362/12; z 9 sierpnia 2016 r., II CSK 760/15;

z 9 lutego 2017 r., IV CSK 171/16, i z 29 września 2017 r., V CSK 642/16).

W tej sytuacji termin spełnienia świadczenia wyznacza się na podstawie

art. 455 k.c. Powinno ono być spełnione niezwłocznie po wezwaniu skierowanym

przez zubożonego.

II CSKP 597/24

6

Aktualnie zarówno w judykaturze Sądu Najwyższego, jak i orzecznictwie

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej dominuje stanowisko, że w tożsamych

okolicznościach, jak w niniejszej sprawie, nie ma podstaw do podniesienia zarzutu

zatrzymania.

Trybunał ten uznał, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w sprawie

nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować

w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego,

zgodnie z którą w kontekście stwierdzenia nieważności zawartej przez instytucję

bankową z konsumentem umowy kredytu hipotecznego z uwagi na nieuczciwy

charakter niektórych warunków tej umowy powołanie się przez tę instytucję na prawo

zatrzymania prowadzi do uzależnienia przysługującej konsumentowi możliwości

uzyskania przez niego zapłaty kwot, które zasądzono od wspomnianej instytucji

ze względu na skutki restytucyjne wynikające ze stwierdzenia nieuczciwego

charakteru tych warunków, od równoczesnego zaofiarowania przez rzeczonego

konsumenta zwrotu albo zabezpieczenia zwrotu całości świadczenia otrzymanego

od tej samej instytucji przez konsumenta na podstawie wspomnianej umowy,

niezależnie od spłat dokonanych już w wykonaniu tej umowy

(zob. postanowienie z 8 maja 2024 r., C-424/22).

Z kolei w uchwale składu siedmiu sędziów z 19 czerwca 2024 r., III CZP 31/23

(OSNC 2025, nr 3, poz. 25) Sąd Najwyższy wskazał, że prawo zatrzymania

(art. 496 k.c.) nie przysługuje stronie, która może potrącić swoją wierzytelność

z wierzytelności drugiej strony. Nadto w najnowszym orzecznictwie uznano,

że w razie dochodzenia od banku zwrotu świadczenia spełnionego na podstawie

umowy kredytu, która okazała się niewiążąca, bankowi nie przysługuje prawo

zatrzymania na podstawie art. 496 w zw. z art. 497 k.c. (zob. uchwałę składu siedmiu

sędziów SN z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24, OSNC 2025, nr 11, poz. 98).

Niewątpliwie, powyższe stanowisko miało również wpływ na zasadność skargi

kasacyjnej w zakresie odsetek ustawowych za opóźnienie. Sąd drugiej instancji

bowiem, uwzględniając zarzut zatrzymania, oddalił roszczenie o odsetki.

Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39816 zd. 1 k.p.c., uchylił

wyrok Sądu drugiej instancji w zaskarżonej części i orzekł co do istoty sprawy

II CSKP 597/24

7

przez oddalenie apelacji pozwanego oraz zgodnie z art. 108 § 1 i art. 98 k.p.c.

rozstrzygnął o kosztach postępowania kasacyjnego.

Ireneusz Kunicki

Jacek Grela

Ewa Stefańska

[S.J.]

[SOP]