Kredyt frankowy z kursem ustalanym przez bank. Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną banku

1. Wyrokiem z 10 września 2021 r. Sąd Okręgowy w Gdańsku oddalił w całości

powództwa główne i ewentualne B.K. i W.K. przeciwko Bank spółce akcyjnej w W. o

ustalenie i zapłatę (pkt 1) oraz orzekł o kosztach procesu (pkt 2).

2. Na skutek apelacji powodów, wyrokiem z 13 lipca 2022 r., Sąd Apelacyjny

w Gdańsku zmienił zaskarżony wyrok w punkcie 1 w ten sposób, że: a) stwierdził

nieważność bliżej określonej umowy o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych,

zawartej 17 października 2006 r. pomiędzy Bank1 spółką akcyjną w W.

(poprzednikiem prawnym pozwanego) a powodami, b) zasądził od pozwanego na

rzecz powodów kwotę 993 908 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie

od 9 lutego 2021 r. do dnia zapłaty, oddalając żądanie zasądzenia odsetek

w pozostałej części; oraz w punkcie 2 w ten sposób, że zasądził od pozwanego na

rzecz powodów kwotę 11 834 zł tytułem zwrotu kosztów procesu (pkt I); oddalił

apelację w pozostałym zakresie (pkt II) i orzekł o kosztach postępowania

apelacyjnego (pkt III).

3. Z ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd Okręgowy

i zaakceptowanych przez Sąd Apelacyjny wynika, że 17 października 2006 r.

powodowie zawarli z poprzednikiem prawnym pozwanego umowę o kredyt

hipoteczny dla osób fizycznych, waloryzowany kursem CHF. Kwota kredytu została

ustalona na 495 000 zł i wyrażona w walucie waloryzacji na 13 października 2006 r.

według kursu kupna waluty z tabeli kursowej kredytującego banku wynosiła

208 263,21 CHF. Okres kredytowania ustalono na 360 miesięcy,

tj. od 17 października 2006 r. do 5 listopada 2036 r. Kwota kredytu została wypłacona

w transzach w złotych. Harmonogram spłat sporządzany był w CHF. Spłata

następowała na podstawie nieodwołalnego zlecenia dokonywania przelewu

ze wskazanego rachunku, zaś raty kapitałowo-odsetkowe oraz raty odsetkowe

spłacane były w złotych, po uprzednim ich przeliczeniu według kursu sprzedaży CHF

z tabeli kursowej banku kredytującego obowiązującego na dzień spłaty.

II CSKP 609/23

3

4. Sąd Okręgowy uznał, że klauzula przeliczeniowa zawarta w umowie kredytu

spełnia przesłanki zawarte w art. 3851 k.c., jednakże nie skutkuje to nieważnością

umowy. W konsekwencji sąd oddalił powództwo główne. Sąd pierwszej instancji

uznał jednocześnie, że strona powodowa nie wykazała kwoty dochodzonego

roszczenia ewentualnego, w związku z czym oddalił również powództwo ewentualne.

5. Sąd Apelacyjny zaakceptował powyższe ustalenia Sądu Okręgowego. Nie

podzielił natomiast oceny prawnej dokonanej przez Sąd a quo, że kwestionowane

klauzule umowne odnoszące się do indeksacji kredytu i klauzuli spreadu nie stanowią

głównych świadczeń stron umowy kredytu w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. Sąd

Apelacyjny uznał, że postanowienia umowy przewidujące indeksację kredytu

określały główne świadczenie stron. W ocenie tego Sądu możliwa była jednak

kontrola wskazanych postanowień umownych przez pryzmat art. 3851 § 1 k.c., wobec

faktu, że postanowienia te nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.

Stwierdził ponadto, że sporne postanowienia umowne nie zostały z kredytobiorcami

indywidualnie uzgodnione. Sąd Apelacyjny, odmiennie niż Sąd Okręgowy, ocenił

również skutki abuzywności spornych postanowień umowy. Stwierdził mianowicie,

że abuzywność postanowień umowy odnoszących się do głównych świadczeń stron

implikowała konieczność eliminacji umowy z obrotu i ustalenie jej całkowitej

nieważności. Sąd odwoławczy nie znalazł przy tym podstaw do zastąpienia

abuzywnych postanowień innymi regułami przeliczania kursów dla potrzeb spłaty

kredytu bądź utrzymania umowy bez klauzul przeliczeniowych. W konsekwencji Sąd

Apelacyjny stwierdził, że roszczenie powodów o zwrot świadczenia uiszczonego na

rzecz banku tytułem spłaty wszystkich rat kapitałowo-odsetkowych zasługiwało na

uwzględnienie.

6. Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł pozwany,

zaskarżając wyrok w części, tj. w zakresie rozstrzygnięć zawartych w punktach I i III,

wnosząc m.in. o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i orzeczenie co do istoty

sprawy bądź przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania. Skarżący zarzucił zaskarżanemu wyrokowi naruszenie prawa

materialnego, tj.: art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 Dyrektywy Rady 93/13/EWG

z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich

(dalej: „Dyrektywa 93/13”); art. 3851 § I zdanie drugie k.c. w zw. z art. 4 ust. 2

II CSKP 609/23

4

Dyrektywy 93/13; art. 3851 § 1 k.c. w związku z art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1 Dyrektywy

93/13; art. 69 ust. 3 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (dalej: „Prawo

bankowe”), art. 65 i art. 358 § 2 k.c. – w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13;

art. 189 k.p.c. oraz art. 481 § 1 w zw. z art. 455 k.c.

7. Powodowie w odpowiedzi na skargę kasacyjną wnieśli o oddalenie skargi

kasacyjnej i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

8. Zarzuty skarżącego skupiały się wokół następujących kwestii: uznania

klauzul umownych za abuzywne, możliwości stosowania przepisów dyspozytywnych

w celu określenia kursu waluty obcej po wyeliminowaniu z umowy klauzul

abuzywnych, przysługiwania powodom interesu prawnego w żądaniu ustalenia

nieistnienia między stronami stosunku prawnego wynikającego z nieważnej umowy

kredytu oraz dopuszczalności zasądzenia na rzecz powodów odsetek ustawowych

za opóźnienie od dnia wcześniejszego niż dzień wyrażenia przez nich zgody na

trwałą bezskuteczność umowy kredytu.

9. W pierwszej kolejności za nieuzasadniony należało uznać zarzut

skarżącego, że w świetle art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13 Sąd

Apelacyjny nie uwzględnił prawidłowo skutków wyodrębnienia w umowie klauzuli

ryzyka walutowego (powiązania zawartej umowy z walutą obcą) i klauzuli spreadu

walutowego. Sąd Najwyższy wielokrotnie już wskazywał, że klauzula ryzyka

walutowego nie może funkcjonować bez klauzuli kursowej określającej przeliczenie

zobowiązań stron celem ustalenia wysokości ich świadczenia. Z kolei klauzula

spreadowa nie ma racji bytu w umowie, w której nie zastosowano mechanizmu

przeliczeniowego i wynikającego z niego narażenia konsumenta na ryzyko kursowe.

W konsekwencji klauzule te, składające się na przyjęty w umowach kredytowych

mechanizm przeliczeniowy, są ze sobą ściśle powiązane, a ich rozszczepienie jest

zabiegiem sztucznym (zob. wyroki SN: z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18;

z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22; z 13 maja

2022 r., II CSKP 293/22; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22; z 24 czerwca 2022 r.,

II CSKP 10/22; z 28 października 2022 r., II CSKP 902/22; z 28 października

2022 r., II CSKP 910/22; z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22; z 26 stycznia

II CSKP 609/23

5

2023 r., II CSKP 722/22; z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22; z 8 marca 2023 r.,

II CSKP 1095/22; z 12 kwietnia 2023 r., II CSKP 1531/22; z 18 kwietnia 2023 r.,

II CSKP 1511/22; z 8 listopada 2023 r., II CSKP 2099/22).

10. Nieskuteczne były zarzuty skarżącego zmierzające do podważenia oceny

Sądów obu instancji, że klauzule przeliczeniowe zawarte w łączącej strony umowie

kredytu miały charakter abuzywny. Skarżący sformułował w tym zakresie zarzuty,

które już wielokrotnie były przedmiotem oceny w orzecznictwie Sądu Najwyższego.

Sąd Apelacyjny trafnie ocenił jako niedozwolone klauzule przeliczeniowe

(indeksacyjne) zawarte w umowie, pozwalające pozwanemu bankowi na ustalenie

według nieuzgodnionych z powodami zasad kursu walutowego, po jakim następuje

przeliczenie uiszczanych spłat kredytu. Według § 11 ust. 5 spornej umowy kredytu

(k. 25v akt sprawy) spłata rat kapitałowo-odsetkowych następowała w złotych,

w wysokości określonej na podstawie kursu CHF z tabeli kursowej banku. Przyjęty

w umowie mechanizm kształtowania wysokości świadczenia powodów pozostawiał

pozwanemu swobodę w ustalaniu wysokości tego świadczenia, uniemożliwiając

kredytobiorcom oszacowanie z góry jego wysokości. W ocenie Sądu Najwyższego

Sąd Apelacyjny prawidłowo ustalił przyjętą przez strony treść umowy, nie naruszając

tym samym reguł wykładni określonych w art. 65 § 1 i 2 k.c. Stanowisko

o niedozwolonym charakterze postanowień, w których możliwość ustalania kursu

(a zatem również wysokości świadczeń) zależy od swobodnej decyzji jednej ze stron,

jest już ugruntowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. np. wyroki: z 26 maja

2022 r., II CSKP 650/22; z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 334/22; z 8 lutego 2023 r.,

II CSKP 978/22). Klauzula pozwalająca na swobodę decyzyjną banku przy

określaniu kursu waluty kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób

sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (art. 3851 § 1 k.c.).

Natomiast zgodnie z zasadą dobrych obyczajów koszty wynikające z zawartej

z konsumentem umowy powinny być możliwe do przewidzenia (zob. wyroki SN:

z 8 lutego 2024 r., II CSKP 1474/22; z 24 maja 2024 r., II CSKP 1845/22).

11. Niezasadny okazał się zarzut skargi kwestionujący ustalenie, że

postanowienia umowy stron przewidujące indeksację kredytu kursem waluty obcej

nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Sądy meriti prawidłowo

zastosowały wypracowane w orzecznictwie kryteria „jednoznaczności”

II CSKP 609/23

6

postanowienia umownego w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. W orzecznictwie Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej zostało już wyjaśnione, że wymóg, zgodnie

z którym warunek umowny musi być wyrażony prostym i zrozumiałym językiem,

powinien być rozumiany jako nakazujący nie tylko, by dany warunek był zrozumiały

dla konsumenta z gramatycznego punktu widzenia, ale także, by umowa

przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu wymiany

waluty obcej, do którego odnosi się ów warunek, jak również związek między tym

mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach dotyczących

uruchomienia kredytu, tak by konsument był w stanie oszacować, w oparciu

o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy

konsekwencje ekonomiczne (zob. np. wyroki TSUE: z 30 kwietnia 2014 r., C‑26/13;

z 20 września 2017 r., C-186/16). W ocenie Sądu Najwyższego postanowienia

spornej umowy nie zostały jednoznacznie sformułowane, gdyż na ich podstawie bank

mógł swobodnie (dowolnie) ustalić wysokość oddanej do dyspozycji powodów kwoty

kredytu w CHF, a ona nie była w stanie z góry oszacować kwoty, którą mieli

obowiązek świadczyć, skoro zasady przewalutowania określał jednostronnie bank

(zob. np. wyroki SN: z 4 listopada 2011 r., I CSK 46/11; z 15 lutego 2013 r.,

I CSK 313/12; z 10 lipca 2014 r., I CSK 531/13). Sądy Apelacyjny trafnie ocenił jako

niedozwoloną klauzulę indeksacyjną w umowie, gdyż zawierała niejednoznacznie

określony warunek ryzyka walutowego i ewidentnie godziła w równowagę

kontraktową stron stosunku prawnego – co skutkowało asymetrycznym rozkładem

ryzyka związanego z zawarciem umowy, w szczególności w zakresie ryzyka

kursowego. Uzależnienie wysokości świadczenia konsumenta od swobodnej decyzji

banku przesądza o sprzeczności z dobrymi obyczajami przedmiotowych klauzul.

W ten sposób doszło także do naruszenia interesów konsumenta w rażący sposób.

W konsekwencji należy wskazać, że zarówno postanowienia umowy określające

zasady przeliczenia na złote kwoty udzielonego kredytu przy jego wypłacie, jak

i przeliczenia spłacanych rat, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs

waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień umownych

II CSKP 609/23

7

(zob. uzasadnienie uchwały pełnego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r.,

III CZP 25/22, OSNC 2024, nr 12, poz. 118, i przywołane tam orzecznictwo).

12. Nie zasługiwał na uwzględnienie także zarzut skarżącego podważający

ustalenia Sądu Apelacyjnego o braku możliwości zastąpienia abuzywnych

postanowień przepisami dyspozytywnymi. Należy przede wszystkim stwierdzić, że

uznanie postanowień określających zasady przeliczania kwoty kredytu udzielonego

w CHF na złote polskie oraz uiszczanych spłat na walutę obcą za niedozwolone

postanowienia umowne oznacza, że zgodnie z art. 3851 § 1 zd. 1 k.c. nie wiążą one

strony powodowej. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił, że art. 6

ust. 1 Dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż warunek umowny

uznany za nieuczciwy należy co do zasady uznać za nigdy nieistniejący, tak by nie

wywoływał on skutków wobec konsumenta. W związku z tym sądowe stwierdzenie

nieuczciwego charakteru takiego warunku powinno mieć z reguły skutek w postaci

„przywrócenia” sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on

w braku tego warunku (zob. wyrok TSUE z 21 grudnia 2016 r., C-154/15, C-307/15

i C-308/15). Również w orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwaliło się stanowisko,

że konsekwencją stwierdzenia, iż dane postanowienie umowne ma charakter

niedozwolony w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c., jest działająca ex lege sankcja

bezskuteczności niedozwolonego postanowienia (zob. uchwałę SN z 29 czerwca

2007 r., III CZP 62/07, OSNC 2008, nr 7-8, poz. 87; uchwałę składu siedmiu sędziów

SN – zasadę prawną z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56).

13. Sąd Najwyższy w niniejszy składzie jest związany zajętym w uchwale

pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22,

stanowiskiem, że klauzule indeksacyjne uznane za niedozwolone postanowienia

umowne nie mogą być zastąpione innym mechanizmem przeliczeniowym opartym

na przepisach kodeksu cywilnego lub innych unormowaniach. Jak wyjaśniono

w powyższej uchwale, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że

miejsce takiego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej

wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów, a w razie niemożliwości ustalenia

wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub

denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie. Według

art. 87 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym uchwała składu

II CSKP 609/23

8

całej izby, z chwilą jej podjęcia, uzyskuje moc zasady prawnej, co oznacza, że wiąże

inne składy Sądu Najwyższego.

14. Także w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

przyjmuje się, że modyfikacja umowy przez uzupełnienie jej luk byłaby sprzeczna

z celem zapobiegania kolejnym naruszeniom, co jest istotą Dyrektywy 93/13.

Przedsiębiorca, mając świadomość braku sankcji, mógłby w dalszym ciągu stosować

nieuczciwe praktyki oraz abuzywne klauzule, bowiem wiedziałby, że jedyną sankcją

byłoby zastąpienie niedozwolonych postanowień innymi, co pozostawałoby bez

wpływu na ważność wadliwego stosunku prawnego. Taki wniosek wynika

z ugruntowanego orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej,

zgodnie z którym, gdyby sąd krajowy mógł zmieniać treść nieuczciwych warunków

zawartych w umowach, takie uprawnienie mogłoby zagrażać realizacji

długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 Dyrektywy 93/13 (zob. np. wyroki

TSUE: z 14 czerwca 2012 r., C-618/10; z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13; z 26 marca

2019 r., C-70/17 i C-179/17).

15. Nie był również trafny zarzut kasacyjny dotyczący naruszenia

art. 189 k.p.c. W orzecznictwie Sądu Najwyższego zdecydowanie dominuje pogląd,

że kredytobiorca, mimo dochodzenia od banku roszczenia o zwrot nienależnego

świadczenia, ma również interes prawny w ustaleniu nieważności umowy kredytu,

w szczególności jeżeli umowa nie została jeszcze w całości wykonana

(zob. np. wyroki SN: z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22; z 17 marca 2022 r.,

II CSKP 474/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 44, z 1 czerwca 2022 r., II CSKP 364/22;

z 25 października 2023 r., II CSKP 835/23; z 4 czerwca 2024 r., II CSKP 149/24).

16. Bezpodstawny okazał się także ostatni zarzut skarżącego dotyczący

naruszenia art. 481 k.c. w zw. z art. 455 k.c. przez zasądzenie o odsetkach od daty

wcześniejszej niż dzień wyrażenia przez powodów zgody na trwałą bezskuteczność

umowy kredytu. Zgodnie z powszechnie przyjmowanym stanowiskiem judykatury

zobowiązanie do zwrotu nienależnego świadczenia ma charakter bezterminowy, co

oznacza, że termin spełnienia takiego świadczenia musi być wyznaczony zgodnie

z art. 455 k.c. Obowiązek zapłaty odsetek za opóźnienie od kwoty przypadającej do

zwrotu z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia powstaje w związku z tym w chwili

II CSKP 609/23

9

wyznaczonej na podstawie powołanego przepisu, a zatem niezwłocznie po

wezwaniu do zwrotu świadczenia (m.in. wyroki SN: z 21 lutego 1989 r., I CR 14/89;

z 22 marca 2001 r., V CKN 769/00; z 28 kwietnia 2004 r., V CK 461/03; z 18 lutego

2015 r., III PK 83/14; z 21 listopada 2025 r, II CSKP 509/25). W niniejszej sprawie za

dzień powstania roszczenia powodów o odsetki Sąd Apelacyjny przyjął datę

sporządzenia odpowiedzi na pozew, uznając, że pozwany znał już wówczas

wszystkie okoliczności, które pozwalały mu na ocenę zasadności żądania, zatem z tą

datą pozostawał w opóźnieniu w spełnieniu swojego świadczenia. Sąd Najwyższy

w rozstrzygnięciu tym nie dopatrzył się uchybienia względem wyżej przedstawionych

reguł.

17. W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814 k.p.c., oddalił

skargę kasacyjną.

18. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie

z art. 98 § 1, 11 i 3 k.p.c., art. 99 k.p.c. oraz § 2 pkt 7, § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności

radców prawnych.

Jacek Grela

Tomasz Szanciło

Krzysztof Grzesiowski

(G.N.-J.)

[SOP]