Zarzut zatrzymania banku wobec kredytobiorców w sprawie kredytu CHF. SN uchylił wyrok o odsetki

Wyrokiem z 31 października 2022 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu zasądził

od pozwanego Bank S.A. w W. na rzecz powodów S.M.

i C.M. łącznie kwotę 118 972,10 zł wraz z ustawowymi odsetkami

za opóźnienie od kwot: 38 872,10 zł od 12 maja 2020 r. do dnia zapłaty i 80 100 zł od 29 maja 2020

r. do dnia zapłaty (pkt I), oddalił powództwo w pozostałym zakresie (pkt II) i rozstrzygnął o kosztach

procesu (pkt III i IV).

Sąd pierwszej instancji ustalił, że powodowie wnioskowali o kredyt

w wysokości 80 100 zł, wskazując jako walutę kredytu złoty polski. Po złożeniu wniosku pracownik

banku poinformował ich, że najkorzystniejszy finansowo będzie kredyt we franku szwajcarskim

(CHF). W związku z tym powodowie wycofali wcześniejszy wniosek kredytowy i złożyli kolejny o

kredyt indeksowany do CHF,

w którym zaznaczyli, że chcą spłacać kredyt w złotówkach. Nie mieli możliwości negocjowania treści

umowy i została im ona przedstawiona jako dokument gotowy do podpisu.

W dniu 6 maja 2011 r. powodowie zawarli z Bank1 S.A. w W. (aktualnie: Bank S.A. w W.)

umowę kredytu hipotecznego dla osób fizycznych „[…]” na finansowanie prac remontowych

prowadzonych w budynku mieszkalnym w kwocie 80 100 zł, waloryzowanego do CHF. Od lipca

2011 r.

do listopada 2019 r. wpłacili tytułem umowy łącznie kwotę 118 972,10 zł. Pismem

z 21 listopada 2019 r. powodowie, powołując się na nieważność umowy, wezwali pozwanego do

zapłaty kwoty 38 872,10 zł, stanowiącej różnicę pomiędzy kwotami: 80 100 zł, oddaną im do

dyspozycji, a 118 972,10 zł, stanowiącą sumę wpłaconych należności.

II CSKP 614/25

3

W tym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał powództwo za zasadne. Sąd ten wyjaśnił, że

umowa łącząca strony zawiera klauzule abuzywne, co skutkuje

jej nieważnością, gdyż nie ma podstaw do zastąpienia tych postanowień umowy innymi przepisami

o charakterze ogólnym.

Wyrokiem z 14 listopada 2023 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu zmienił

powyższy wyrok Sądu Okręgowego w punkcie I w ten sposób, że zasądził

od pozwanego na rzecz powodów solidarnie kwotę 118 972,10 zł, z tym

zastrzeżeniem, że obowiązek zapłaty tej kwoty wstrzymał do chwili zaofiarowania

przez powodów zwrotu pozwanemu kwoty 80 100,02 zł albo do zabezpieczenia

zwrotu tej kwoty, oddalając powództwo w zakresie odsetek od kwoty zasądzonej

w punkcie I wyroku (pkt 1), oddalił apelację pozwanego w pozostałym zakresie (pkt

2) i rozstrzygnął o kosztach postępowania apelacyjnego (pkt 3).

Według Sądu Apelacyjnego zasługiwał na uwzględnienie podniesiony przez

pozwanego zarzut zatrzymania, co skutkowało także zmianą rozstrzygnięcia

odnośnie do należnych powodom odsetek.

Od powyższego wyroku Sądu drugiej instancji skargę kasacyjną wnieśli

powodowie, zaskarżając go w zakresie punktu 1 w części, w której Sąd ten uzależnił

zapłatę na ich rzecz kwoty 118 972,10 zł od zaoferowania przez nich na rzecz banku

kwoty 80 100,02 zł i oddalił powództwo co do odsetek za opóźnienie.

Powodowie podnieśli naruszenie:

1/ przepisów postępowania, tj. art. 378 w zw. z art. 328 § 2 w zw. z art. 391 §

1 k.p.c. przez zaniechanie właściwego rozpoznania zarzutu przedawnienia roszczeń

banku podniesionego w trakcie rozprawy apelacyjnej, co skutkowało uwzględnieniem

zarzutu zatrzymania i oddaleniem roszczenia powodów o odsetki należne

od wezwania do zapłaty;

2/ prawa materialnego:

a) art. 496 w zw. z art. 497 k.c. w zw. z art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG

z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach

konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”) przez ich niewłaściwe zastosowanie

II CSKP 614/25

4

wyrażające się uzależnieniem zwrotu kwoty 118 972,10 zł od zaoferowania przez

powodów zwrotu na rzecz banku kwoty 80 100,02 zł bądź zabezpieczenia tego

zwrotu, podczas gdy nie ma podstaw do uznania, że umowa kredytu hipotecznego

waloryzowanego kursem CHF jest umową wzajemną;

b) art. 118 w zw. z art. 120 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy

93/13 przez ich niewłaściwe zastosowanie wyrażające się uznaniem,

że przedawnienie roszczenia banku z tytułu nieważnej umowy rozpoczyna bieg

później (od ustalenia trwałej bezskuteczności umowy) niż roszczenia restytucyjnego

konsumentów, w sytuacji gdy powodowie zakwestionowali ważność umowy w 2019

r., zaś pozwany bank zgłosił zarzut zatrzymania w lutym 2023 r., co skutkowało

zastosowaniem zarzutu zatrzymania;

3/ art. 455 w zw. z art. z art. 481 § 1 k.c. w zw. z art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13

przez ich niewłaściwe zastosowanie skutkujące oddaleniem żądania o zapłatę

odsetek liczonych od dnia wezwania do zapłaty;

4/ art. 496 w zw. z art. 497 k.c. w zw. z art. 176 Konstytucji RP przez ich

niewłaściwe zastosowanie polegające na uwzględnieniu zarzutu zatrzymania w toku

postępowania apelacyjnego, wyrażonego w innym piśmie niż apelacja, co pozbawiło

powodów możliwości zweryfikowania zasadności zastosowania prawa zatrzymania

przez niezależny sąd.

Powołując się na powyższe zarzuty, powodowie wnieśli o uchylenie

zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części i orzeczenie co do istoty sprawy,

jak również o zasądzenie od pozwanego zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany wniósł o jej oddalenie

i zasądzenie od powodów kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty zaprezentowane w skardze kasacyjnej dotyczyły dwóch kwestii:

uwzględnienia przez Sąd drugiej instancji zarzutu zatrzymania zgłoszonego przez

pozwanego i należności odsetkowych. Ponieważ skargi kasacyjnej nie wniósł

pozwany, poza zakresem rozważań pozostawały zagadnienia związane

II CSKP 614/25

5

z nieważnością umowy kredytu łączącej strony niniejszego postępowania. To samo

dotyczy zmiany rozstrzygnięcia co do sposobu zasądzenia na rzecz powodów kwoty

118 972,10 zł, gdyż Sąd Apelacyjny zasądził tę kwotę „solidarnie”, podczas gdy Sąd

Okręgowy – „łącznie”. W świetle art. 369 k.c. nie było podstaw do zastosowania

instytucji solidarności, jednak Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną

w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw (art. 39813 § 1 k.p.c.).

Jeżeli chodzi o prawo zatrzymania, to możliwość uwzględnienia tego prawa

stanowiła przedmiot analizy Sądu Najwyższego w sprawie II CSKP 243/24, skutkiem

czego było postanowienie z 17 marca 2023 r., którym przekazano powiększonemu

składowi tego Sądowi zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości: „Czy

stronie przysługuje prawo zatrzymania (art. 496 w zw. z art. 497 k.c.), jeżeli

podlegające zwrotowi świadczenia wzajemne obu stron umowy mają charakter

pieniężny?”. W uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 19 czerwca

2024 r., III CZP 31/23 (OSNC 2025, nr 3, poz. 25), przesądzono, że prawo

zatrzymania (art. 496 k.c.) nie przysługuje stronie, która może potrącić swoją

wierzytelność z wierzytelności drugiej strony.

Podzielając argumentację zawartą w powyższej uchwale, należy dodać, że

analogiczne stanowisko wyrażono w orzecznictwie unijnym. W wyroku z 14 grudnia

2023 r. (C-28/22, Syndyk masy upadłości Getin Noble Bank S.A.) Trybunał

Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyraźnie wskazał, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1

dyrektywy 93/13 w związku z zasadą skuteczności należy interpretować w ten

sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie

z którą, w sytuacji gdy umowa kredytu hipotecznego zawarta przez przedsiębiorcę

z konsumentem nie może już pozostać wiążąca po usunięciu nieuczciwych

warunków zawartych w tej umowie, przedsiębiorca ten może powołać się na prawo

zatrzymania umożliwiające mu uzależnienie zwrotu świadczeń otrzymanych od tego

konsumenta od przedstawienia przez niego oferty zwrotu świadczeń, które sam

otrzymał od tego przedsiębiorcy, lub gwarancji zwrotu tych ostatnich świadczeń,

jeżeli wykonanie przez tego samego przedsiębiorcę tego prawa zatrzymania

powoduje utratę przez rzeczonego konsumenta prawa do uzyskania odsetek

za opóźnienie od momentu upływu terminu nałożonego na danego przedsiębiorcę

II CSKP 614/25

6

do wykonania zobowiązania umownego po tym, jak przedsiębiorca ten otrzyma

wezwanie do zwrotu świadczeń zapłaconych jemu w wykonaniu tej umowy.

Podobnie w postanowieniu z 8 maja 2024 r. (C-424/22, Santander Bank

Polska S.A.) Trybunał ten przyjął, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy

interpretować w ten sposób, iż stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa

krajowego, zgodnie z którą w kontekście stwierdzenia nieważności zawartej przez

instytucję bankową z konsumentem umowy kredytu hipotecznego z uwagi na

nieuczciwy charakter niektórych warunków tej umowy powołanie się przez tę

instytucję na prawo zatrzymania prowadzi do uzależnienia przysługującej

konsumentowi możliwości uzyskania przez niego zapłaty kwot, które zasądzono od

wspomnianej instytucji ze względu na skutki restytucyjne wynikające ze stwierdzenia

nieuczciwego charakteru tych warunków, od równoczesnego zaofiarowania przez

rzeczonego konsumenta zwrotu albo zabezpieczenia zwrotu całości świadczenia

otrzymanego od tej samej instytucji przez konsumenta na podstawie wspomnianej

umowy, niezależnie od spłat dokonanych już w wykonaniu tej umowy.

Bezprzedmiotowe były zatem rozważania dotyczące kwestii przedawnienia

roszczenia banku objętego zarzutem zatrzymania. Jedynie na marginesie należy

wskazać, że w powołanym wyroku z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, Trybunał

Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił, iż art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy

93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni

sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą w następstwie uznania za nieważną

umowy kredytu hipotecznego zawartej przez przedsiębiorcę z konsumentem z uwagi

na zawarte w tej umowie nieuczciwe warunki termin przedawnienia roszczeń tego

przedsiębiorcy wynikających z nieważności rzeczonej umowy rozpoczyna bieg

dopiero od dnia, w którym staje się ona trwale bezskuteczna, podczas gdy termin

przedawnienia roszczeń tego konsumenta wynikających z nieważności tej umowy

rozpoczyna bieg w chwili, w której dowiedział się on lub powinien dowiedzieć się

o nieuczciwym charakterze warunku powodującego tę nieważność.

Natomiast w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego

z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118), przyjęto, że jeżeli

umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień,

II CSKP 614/25

7

bieg przedawnienia roszczenia banku o zwrot kwot wypłaconych z tytułu kredytu

rozpoczyna się co do zasady od dnia następującego po dniu, w którym kredytobiorca

zakwestionował względem banku związanie postanowieniami umowy.

Problematyka należności odsetkowej również doczekała się analizy Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Jak wyjaśniono w wyroku z 15 czerwca 2023 r.

(C-520/21, Bank M.), art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować

w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego,

zgodnie z którą konsument ma prawo żądać od instytucji kredytowej rekompensaty

wykraczającej poza zwrot miesięcznych rat i kosztów zapłaconych z tytułu wykonania

tej umowy oraz poza zapłatę ustawowych odsetek za zwłokę od dnia wezwania do

zapłaty, pod warunkiem poszanowania celów dyrektywy 93/13 i zasady

proporcjonalności.

Trzeba wskazać także na powołany wyżej wyrok Trybunału Sprawiedliwości

Unii Europejskiej z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, w którym jednoznacznie wykluczono

utratę przez konsumenta prawa do uzyskania odsetek za opóźnienie od momentu

upływu terminu określonego w wezwaniu do zapłaty. Trybunał zwrócił również uwagę,

że z powodu braku wykładni przyjętej przez Sąd Najwyższy w uchwale składu

siedmiu sędziów z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 (OSNC 2021, nr 9, poz. 56),

konsumentowi należne byłyby odsetki za opóźnienie od upływu terminu

wyznaczonego przedsiębiorcy na wykonanie zobowiązania, po otrzymaniu przez

niego stosownego wniosku konsumenta, do chwili podniesienia zarzutu zatrzymania.

Z tej uchwały wynika, że przedsiębiorca nie znajduje się w sytuacji opóźnienia

w wykonaniu, zanim umowa kredytu hipotecznego nie stanie się trwale bezskuteczna,

a więc konsument traci prawo do części lub całości odsetek za opóźnienie,

co dodatkowo pogarsza jego sytuację prawną i finansową. Skuteczność ochrony

przyznanej konsumentom przez dyrektywę 93/13 byłaby jednak zagrożona, gdyby

konsumenci ci, powołując się na prawa, które wywodzą z tej dyrektywy, byli narażeni

na ryzyko nieotrzymania odsetek za opóźnienie od kwot, które powinny im zostać

zwrócone ze względu na nieważność takiej umowy od momentu upływu terminu

nałożonego na przedsiębiorcę do wykonania świadczenia, po tym jak przedsiębiorca

ten otrzyma wezwanie do zwrotu tych kwot.

II CSKP 614/25

8

W uchwale pełnego składu Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22,

Sąd Najwyższy uznał, że stanowisko przyjęte w uchwale z 7 maja 2021 r., III CZP

6/21, wymaga korekty. Przyjął, że oświadczenie w przedmiocie braku woli związania

niedozwolonym postanowieniem nie wymaga żadnej formy szczególnej,

a konsument może wyrazić wolę przez każde zachowanie, które ujawnia ją w sposób

dostateczny (art. 60 k.c.). W praktyce wola konsumenta co do tego, że nie chce być

związany postanowieniem niedozwolonym, jest wyrażana przede wszystkim

w sposób dorozumiany w okolicznościach, w których konsument dąży do realizacji

swoich uprawnień wynikających z abuzywności klauzuli i – ewentualnie –

z nieważności umowy, jeżeli nieważność taka jest skutkiem abuzywności klauzuli.

Może to nastąpić np. przez wystosowanie do banku wezwania do zwrotu kwot

uiszczonych tytułem spłaty rat kredytu, ale także w każdy inny sposób, z którego

będzie wynikała wola konsumenta powołania się na niedozwolony charakter

postanowień. Jednoznaczna intencja realizacji uprawnień wynikających

z abuzywności klauzuli objawia zarazem brak woli potwierdzenia jej obowiązywania.

Oświadczenie konsumenta spełniające powyższe wymogi wystarczy do postawienia

przysługującego mu roszczenia restytucyjnego w stan wymagalności – jako

roszczenia o charakterze bezterminowym – na podstawie art. 455 k.c.

Data wymagalności roszczenia konsumenta przeciwko przedsiębiorcy, a więc

i rozpoczęcia biegu odsetek (art. 481 § 1 k.c.), nie może być uzależniona od złożenia

w trybie procesowym, tj. w toku postępowania sądowego, oświadczenia o objęciu lub

nieobjęciu go kwestionowaną klauzulą abuzywną. Niezłożenie przez konsumenta

oświadczenia lub złożenie go w późniejszym terminie nie powinno przekładać się na

wymagalność roszczenia odsetkowego. Wezwanie wierzyciela do spełnienia przez

dłużnika świadczenia wynikającego ze zobowiązania bezterminowego przekształca

je w zobowiązanie terminowe. W razie wezwania dłużnik powinien spełnić

świadczenie niezwłocznie. Nie oznacza to, że jego obowiązek podlega realizacji

natychmiast, lecz spełnienie powinno być dokonane bez zbędnej zwłoki przy

uwzględnieniu charakteru roszczenia (zob. np. wyroki SN z 5 czerwca 2024 r.,

II CSKP 35/24, i z 22 stycznia 2025 r., II CSKP 2050/22). Data wymagalności

roszczenia konsumenta przeciwko przedsiębiorcy, a więc i data rozpoczęcia biegu

II CSKP 614/25

9

odsetek, nie może być uzależniona także od prawa zatrzymania, na które powołuje

się przedsiębiorca.

Mając powyższe na względzie, ponieważ skarga kasacyjna powodów była

uzasadniona, a zaistniały przesłanki określone w art. 39816 zd. 1 k.p.c., Sąd

Najwyższy uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części i orzekł co do

istoty sprawy, rozstrzygając o kosztach postępowania kasacyjnego na podstawie art.

98 § 1, 11 i 3 w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 39821 k.p.c. w zw. z § 2 pkt 7 w zw. z §

10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października

2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz.

1964 ze zm.).

Jacek Grela

Tomasz Szanciło

Krzysztof Grzesiowski

[P.L.]

[SOP]