Kredyt waloryzowany CHF spłacany wyłącznie w złotych. SN oddalił skargę banku

Wyrokiem z 23 listopada 2021 r. Sąd Okręgowy w Gdańsku w sprawie

z powództwa R.M. i D.M. przeciwko Bank spółce akcyjnej w W. ustalił, że umowa nr

[…] o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych waloryzowany kursem CHF z 9

października 2006 r. zawarta między powodami a Bank spółką akcyjną w W. jest

nieważna, zasądził od pozwanego na rzecz powodów 242 343,50 zł z odsetkami

ustawowymi za opóźnienie od 12 lutego 2020 r. do dnia zapłaty oraz koszty procesu.

Wyrokiem z 22 czerwca 2022 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku oddalił apelację

pozwanego. Sąd Apelacyjny przyjął za własne ustalenia faktyczne dokonane przez

Sąd pierwszej instancji i oparł swoje rozstrzygnięcie na następujących ustaleniach

faktycznych i rozważaniach prawnych, które – z punktu widzenia podniesionych

zarzutów kasacyjnych – mają znaczenie merytoryczne dla wniesionej skargi

kasacyjnej.

Dnia 9 października 2006 r. powodowie jako konsumenci zawarli z Bank

spółką akcyjną umowę nr […] o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych waloryzowany

kursem CHF, na finansowanie przedpłat na poczet budowy i nabycia od dewelopera

lokalu mieszkalnego. Kwota kredytu wynosiła 380 000 zł, waluta waloryzacji kredytu

została określona na CHF. Kwota kredytu wyrażona w walucie waloryzacji na koniec

15 września 2006 r. według kursu kupna waluty z tabeli kursowej Banku SA miała

wynieść 156 972,90 CHF, przy czym zaznaczono, że kwota ta ma charakter

informacyjny i nie stanowi zobowiązania banku, zaś wartość kredytu wyrażona

w walucie obcej w dniu uruchomienia kredytu może być różna od podanej w umowie.

Powodowie spłacili na rzecz strony przeciwnej 242 343,50 zł tytułem kapitału

i odsetek kredytu. Powodowie dokonywali spłat rat kredytu w polskich złotych, ze

środków znajdujących się na wspólnym rachunku, przy czym pozwany przeliczał je

na franki szwajcarskie. Konto, na które powodowie dokonywali spłat było

prowadzone w PLN, powodowie nie spłacili żadnej raty na rzecz banku bezpośrednio

w CHF.

II CSKP 64/24

3

Według Sądu drugiej instancji, umowa stanowiąca podstawę sporu zawiera

warunki, które nie były indywidualnie negocjowane z powodami. Ponadto powodowie,

jako konsumenci, nie zostali właściwie poinformowani przez pozwanego, jako

przedsiębiorcę, o skutkach podpisywanych warunków umownych

– a w konsekwencji nie sposób uznać, że w niniejszej sprawie został spełniony

wymóg wyrażenia warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem. Umowa

zawarta między stronami odwołuje się zaś do tabeli kursów kupna/sprzedaży dla

kredytów hipotecznych udzielanych przez pozwanego nie określając przy tym bliżej,

w jaki sposób ustalana jest ta tabela. W umowie – będącej w tej części powtórzeniem

wzorca funkcjonującego w pozwanym banku – mimo odniesienia do parametrów,

mających wpływać na wysokość oprocentowania, opłat i prowizji, nie sprecyzowano

ani jaki konkretnie wpływ przywołane wyżej parametry miałyby na wysokość

oprocentowania, ani w jakich granicach mogłyby podlegać zmianie. Tym samym

byłyby one w istocie uzależnione od decyzji pozwanego, a powodowie nie mieli

żadnego wpływu na ich treść.

Sąd drugiej instancji uznał za nietrafną argumentację skarżącego

kwestionującego interes prawny powodów w popieraniu żądania stwierdzenia

nieważności umowy. Zaakceptował stanowisko Sądu pierwszej instancji dotyczące

niejednoznaczności zapisów określających główne świadczenia stron związane

z ryzykiem kursowym oraz że pozwany nie podołał obowiązkom dowodowym

w zakresie wykazania, że warunek umowny musi być wyrażony prostym

i zrozumiałym językiem, a podpisanie przez powodów, standardowo

wykorzystywanego przez bank kredytujący oświadczenia, nie jest wystarczające

w świetle rygorystycznych wymogów stawianych przedsiębiorcy.

Sąd Apelacyjny zaaprobował stanowisko, zgodnie z którym skutkiem istnienia

klauzul abuzywnych w umowach kredytowych zawartych z udziałem konsumentów

jest nieważność umowy od samego początku. Za bezzasadne uznał stanowisko

skarżącego wskazujące na możliwość utrzymania umowy w mocy.

W skardze kasacyjnej pozwany zarzucił Sądowi Apelacyjnemu naruszenie:

art. 316 § 1 k.p.c. w zw. z art. 6 ust. 1 i 7 ust. 1 dyrektywy 93/13; art. 130 § 1 i 2 k.p.c.;

art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13; art. 3851 § 1 w zw.

II CSKP 64/24

4

z art. 3852 k.c.; art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 1 i art. 3 ust. 3 dyrektywy 93/13

w zw. z przepisami załącznika do dyrektywy 93/13: ust. 1 lit. j oraz lit. I, oraz ust. 2

lit. c, tiret pierwsze i drugie, oraz ust. 3 załącznika do dyrektywy 93/13; art. 3851 § 2

k.c. w zw. z art. 7 ust. 1 i art. 8b ust. 1 dyrektywy 93/13; art. 3531 k.c. w zw. z art. 2,

31 ust. 3 i art. 32 ust. 1 Konstytucji; art. 65 § 1 i 2 w zw. z art. 56 k.c.; art. 65 § 1 i 2

w zw. z art. 354 § 1 k.c.; art. 56 k.c.; art. 69 ust. 2 pkt 4a i ust. 3 Prawa bankowego

w zw. z art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. – zmieniającej ustawę Prawo bankowe;

art. 358 § 2 k.c.; art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe,

art. 24 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim;

art. 189 k.p.c.; art. 405 i 410 § 2 k.c.; a także art. 481 w zw. z 455 k.c.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną powodowie wnieśli o jej oddalenie

w całości oraz o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie są uzasadnione zarzuty naruszenia art. 3851 k.c. w związku ze

wskazanymi w podstawach kasacyjnych przepisami Kodeksu cywilnego.

Podniesione w skardze kasacyjnej wątki problemowe były już przedmiotem licznych

wypowiedzi Sądu Najwyższego oraz Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

Analiza dorobku orzeczniczego tych organów wskazuje, że obecnie mamy do

czynienia z ugruntowanym stanowiskiem co do sposobu postrzegania kredytów

indeksowanych lub waloryzowanych do waluty obcej z punktu widzenia krajowych

i unijnych standardów ochrony konsumenta. Na bazie tego podejścia należy zaś

jednoznacznie stwierdzić, że żaden z zarzutów naruszenia art. 3851 k.c. nie mógł

zostać uznany za zasadny.

W tym względzie w pierwsze kolejności zaznaczyć należy, że w orzecznictwie

Sądu Najwyższego dominuje aktualnie stanowisko, iż klauzule kształtujące

mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego indeksowanego do

waluty obcej lub denominowanego w walucie obcej określają główne świadczenia

stron (zob. wyroki SN: z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, Nr 2,

poz. 20; z 4 kwietnia 2019 r., I CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18;

z 21 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21 oraz z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22).

II CSKP 64/24

5

W orzecznictwie Sądu Najwyższego i Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej wyjaśniono już, że wymaganie wyrażenia postanowienia umownego

w sposób jednoznaczny, prostym i zrozumiałym językiem jest spełnione, gdy umowa

przedstawia konsumentowi w sposób przejrzysty działanie mechanizmu

waloryzacyjnego tak, aby konsument był w stanie oszacować, na podstawie

jednoznacznych i zrozumiałych kryteriów, wypływające dla niego z tej umowy

konsekwencje ekonomiczne związane z zaciągnięciem wieloletniego zobowiązania

kredytowego waloryzowanego kursem waluty obcej. Konsument powinien być jasno

poinformowany przez bank, że podpisując umowę kredytu indeksowanego do waluty

obcej, ponosi przez cały okres obowiązywania umowy nieograniczone niczym ryzyko

kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się dla niego trudne

do udźwignięcia w przypadku silnej deprecjacji waluty, w której otrzymuje

wynagrodzenie (zob. wyroki TSUE: z 10 czerwca 2021 r., C - 776/19 i C - 782/19;

z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13 oraz z 20 września 2017 r., C-186/16, a także wyrok

Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22). W wyrokach z 10 czerwca

2021 r., C-776/19 i C-782/19 TSUE wyjaśnił, że wykładni art. 3 ust. 1 Dyrektywy

93/13 należy dokonywać w ten sposób, iż warunki umowy kredytu, które powodują

skutek w postaci ponoszenia nieograniczonego ryzyka kursowego przez

kredytobiorcę, mogą doprowadzić do powstania znaczącej nierównowagi

wynikających z tej umowy kredytu praw i obowiązków stron ze szkodą dla

konsumenta, jeśli przedsiębiorca nie mógłby racjonalnie oczekiwać, przestrzegając

wymogu przejrzystości w stosunku do konsumenta, że ten konsument

zaakceptowałby, w następstwie indywidualnych negocjacji, nieproporcjonalne ryzyko

kursowe, które wynika z takich warunków.

Należy mieć na względzie, że w uchwale składu całej Izby Cywilnej

z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118), przyjęto, iż w razie

uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego

odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone

postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie

można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu

waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów. W razie zaś

niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu

II CSKP 64/24

6

indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym

zakresie. Zawarcie aneksu do umowy umożliwiającego spłatę bezpośrednio w CHF,

bez stosowania abuzywnego sposobu przeliczania, pozostaje bez wpływu na

powyższą ocenę.

Za nieuzasadnione należało uznać twierdzenia wskazujące na możliwość

wypełnienia luki w umowie przez odwołanie się do mechanizmu ustalania kursu

walutowego przewidzianego w art. 358 § 2 k.c., tj. przyjęcia na potrzeby wyliczeń

średniego kursu NBP; odwołania się do przepisów Prawa bankowego dotyczących

umowy kredytu, wskazujące na wyłączenie abuzywnego charakteru takich

postanowień na skutek wejścia w życie ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie

ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw, a co za tym idzie

– utrzymania umowy w mocy.

Nie jest również zasadny zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. w sposób

wskazany w skardze kasacyjnej, gdyż na tle ugruntowanego orzecznictwa Sądu

Najwyższego, możliwość dochodzenia roszczenia o zwrot zapłaconych rat kredytu

nie eliminuje interesu prawnego kredytobiorcy w żądaniu ustalenia nieistnienia

stosunku prawnego w związku z nieważnością umowy kredytu. (zob. m.in.

uzasadnienie uchwał Sądu Najwyższego z 17 grudnia 1993 r., III CZP 171/93,

OSNCP 1994, nr 7-8, poz. 149 i z 20 października 2015 r., III CZP 27/15, OSNC 2016,

Nr 3, poz. 31, wyroki Sądu Najwyższego z 2 lipca 2015 r., V CSK 640/14;

z 2 lutego 2006 r., II CK 395/05; z 25 lutego 2022 r., II CSKP 87/22;

i z 23 kwietnia 2021 r., II CSK 9/21, a także postanowienie Sądu Najwyższego

z 30 grudnia 2024 r., I CSK 3258/23).

Trzeba też stwierdzić, że konsument może złożyć oświadczenie o braku woli

potwierdzenia niedozwolonego postanowienia (także w sposób dorozumiany), co

spowoduje trwałą bezskuteczność zarówno tego postanowienia, jak i całej umowy,

jeżeli nie może ona wiązać bez tego postanowienia. Konsument ma wówczas

roszczenie o zwrot spełnionego świadczenia (art. 410 k.c.), które – jak powszechnie

się przyjmuje – ma w rozumieniu art. 455 k.c. charakter bezterminowy. Staje się więc

wymagalne niezwłocznie po wezwaniu banku do zwrotu spełnionego świadczenia

(tak też m.in. wyroki SN: z 30 stycznia 2025 r., II CSKP 2192/22; z 28 lutego 2025 r.,

II CSKP 64/24

7

II CSKP 704/23; z 27 marca 2025 r., II CSKP 9/24). Sąd Najwyższy w uchwale składu

całej Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, przyjął, że jeżeli w wykonaniu

umowy kredytu, która nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej

postanowień, bank wypłacił kredytobiorcy całość lub część kwoty kredytu,

a kredytobiorca dokonywał spłat kredytu, powstają samodzielne roszczenia o zwrot

nienależnego świadczenia na rzecz każdej ze stron (pkt 3. uchwały).

W tej uchwale rozstrzygnięto również, że przypadku trwałej bezskuteczności

(nieważności) umowy kredytu chwila popadnięcia banku w opóźnienie (art. 481 k.c.)

uzależniona jest od momentu, w którym stało się wymagalne roszczenie konsumenta

o zwrot świadczenia spełnionego na podstawie tej umowy.

Z tych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną (art. 39814 k.p.c.),

i zgodnie z art. 98 § 1, 11 i 3 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c. obciążył skarżącego

kosztami postępowania kasacyjnego.

Adam Doliwa

Małgorzata Manowska

Ireneusz Kunicki

Na mocy art. 330 § 1 k.p.c. stwierdzam

niemożność podpisania uzasadnienia

wyroku przez sędziego SN M. Manowską

z powodu długotrwałej nieobecności

Adam Doliwa

(M.M.)

[SOP]