Kredyt frankowy: SN oddalił skargi obu stron, umowa uznana za nieważną

II CSKP 739/25

2

Wyrokiem z 18 grudnia 2020 r. Sąd Okręgowy w Warszawie w sprawie

z powództwa T.W. i E.D. przeciwko Bankowi S.A. w W. o zapłatę i ustalenie zasądził

od pozwanej na rzecz powodów 86 351,30 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie

liczonymi od 85 749,50 zł od 5 września 2018 r. do dnia zapłaty i od kwoty 601,80 zł

od 18 grudnia 2020 r. do dnia zapłaty (pkt 1); ustalił, że w stosunku prawnym

łączącym powodów z pozwaną wynikającym z umowy o kredyt hipoteczny zawartej

1 lipca 2008 r. szczegółowo wskazane w sentencji wyroku postanowienia umowne

stanowią klauzule niedozwolone w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. i nie wiążą powodów

(pkt 2 lit. a-h); oddalił powództwo w pozostałym zakresie (pkt 3), a ponadto

rozstrzygnął o kosztach postępowania.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że w dniu 1 lipca 2008 r. powodowie zawarli

z poprzednikiem prawnym pozwanej (Bank S.A.) umowę kredytu waloryzowanego

kursem CHF. Umowa została zawarta przy wykorzystaniu wzorca stosowanego

przez pozwaną. Kwota kredytu wynosiła 314 340 zł. Powodowie zaciągnęli kredyt dla

zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych, tj. sfinansowania zakupu spółdzielczego

własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego.

Kwota kredytu wyrażona w walucie waloryzacji na koniec 24 czerwca 2008 r.,

według kursu kupna waluty z tabeli kursowej pozwanej, wynosiła 154 969,43 CHF.

Kwota ta miała charakter informacyjny i nie stanowiła zobowiązania banku, a wartość

kredytu wyrażona w walucie obcej w dniu uruchomienia kredytu mogła być odmienna.

Kredytobiorcy zobowiązali się spłacać kredyt w miesięcznych równych ratach

kapitałowo-odsetkowych. Kredyt oprocentowany był według zmiennej stopy

procentowej, która ustalona została jako stawka bazowa LIBOR 3M dla waluty,

w której został udzielony kredyt, powiększona o stałą w całym okresie kredytowania

marżę banku. Raty były spłacane w złotych, po uprzednim ich przeliczeniu według

kursu sprzedaży CHF z tabeli kursowej pozwanej, obowiązującej na dzień spłaty

z godziny 14:50.

Sąd pierwszej instancji ustalił również, że kredytobiorcy oświadczyli, że zostali

dokładnie zapoznani z warunkami udzielania kredytu złotowego waloryzowanego

kursem waluty obcej, w tym w zakresie zasad dotyczących spłaty kredytu oraz że je

w pełni akceptują, jak również, że są świadomi, że z kredytem waloryzowanym

II CSKP 739/25

3

związane jest ryzyko kursowe, a jego konsekwencje wynikające z niekorzystnych

wahań kursu złotego wobec walut obcych mogą mieć wpływ na wzrost kosztów

obsługi kredytu.

Zgodnie z ustaleniami Sądu a quo, w okresie od 1 lipca 2008 r. do 1 marca

2018 r. powodowie tytułem spłaty rat kredytowych uiścili na rzecz pozwanej łącznie

213 642,06 zł. W tym samym czasie wysokość ich zobowiązania obliczona

z pominięciem mechanizmu waloryzacji wynosiła 123 508,56 zł. Tytułem świadczeń

dotyczących ubezpieczenia niskiego wkładu własnego powodowie uiścili na rzecz

pozwanej łącznie 1803,70 zł.

Oceniając zasadność powództwa, Sąd wskazał, że umowa jest ważna i nie

narusza art. 69 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (tekst

jedn.: Dz.U. z 2026 r., poz. 38; dalej jako: „pr. bank.”) oraz art. 3581 § 5 k.c. Sąd nie

uwzględnił zarzutu naruszenia zasady określoności świadczenia i nieuzgodnienia

istotnych przedmiotowo elementów umowy. Sąd przyjął również, że umowa nie

narusza zasad współżycia społecznego i nie jest dotknięta sankcją nieważności

z art. 58 § 2 k.c. oraz że art. 3851 k.c. stanowi lex specialis względem art. 58 § 2 k.c.

Sąd pierwszej instancji przyjął jednocześnie, że niektóre postanowienia

umowy są abuzywne w rozumieniu art. 3851 k.c. Stanął na stanowisku, że klauzule

waloryzacyjne nie określają głównych świadczeń stron umowy, a ich abuzywność

przejawia się w tym, że nie odwołują się one do ustalanego w sposób obiektywny

kursu CHF, lecz pozwalają pozwanej kształtować ten kurs w sposób arbitralny.

O niedozwolonym charakterze tych postanowień ma świadczyć również ich

nietransparentność. Zastrzeżenia Sądu wzbudził sam fakt istnienia różnicy między

kursem sprzedaży a kursem nabycia waluty, co stanowi dodatkowy, niczym

nieuzasadniony dochód banku, ukrytą prowizję, której nie odpowiada żadne

świadczenie banku, w sytuacji, gdy między kredytobiorcą a bankiem nie dochodziło

do żadnych transakcji wymiany waluty. Uznając rzeczone klauzule za abuzywne, Sąd

a quo skonstatował, że podlegają one eliminacji z umowy z mocą wsteczną oraz że

po tym zabiegu nie występuje luka w umowie, którą trzeba by było zapewnić inną

regulacją. W ocenie Sądu pierwszej instancji nie ma konieczności przeliczania

świadczenia wyrażonego w złotych na walutę obcą, ponieważ analizowany kredyt

II CSKP 739/25

4

jest kredytem złotowym i miał taki charakter od samego początku. Sąd przyjął

jednocześnie, że ewentualna luka nie mogłaby być uzupełniona przez zastosowanie

art. 358 § 1 i 2 k.c., ponieważ przepis ten nie obowiązywał w dacie zawarcia umowy.

Sąd nie znalazł również podstaw do zastosowania w tej materii innych przepisów

prawa.

W ocenie Sądu a quo za tym, że sporna umowa, po wyeliminowaniu z niej

postanowień niedozwolonych, wiąże strony w pozostałym zakresie ma przemawiać

literalna treść przepisów Kodeksu cywilnego, jak i art. 6 ust. 1 dyrektywy Rady

93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach

konsumenckich (Dz. Urz. UE z 1993 r., Nr L 95, s. 29; dalej: „dyrektywa 93/13”).

Sąd pierwszej instancji wskazał dalej, że eliminacja mechanizmu waloryzacji

oznacza, że bank pobierał od powodów wyższe kwoty tytułem spłaty kredytu, niż

pobierałby, gdyby nie stosował niedozwolonych klauzul, a powodowie mogą

dochodzić zwrotu różnicy na podstawie art. 405 w zw. z art. 410 § 1 i 2 k.c. Sąd ustalił,

że powodowie nadpłacili kwotę 90 133,50 zł, co stanowi różnicę między kwotą

faktycznie wpłaconą na rzecz banku a sumą zobowiązania ustaloną z pominięciem

mechanizmu waloryzacji.

Sąd a quo uwzględnił jednocześnie częściowo podniesiony przez pozwaną

zarzut przedawnienia. Mając na uwadze, że roszczenia z tytułu bezpodstawnego

wzbogacenia przedawniają się z upływem dziesięciu lat, a pozew został złożony

9 kwietnia 2019 r., Sąd przyjął, że przedawniły się roszczenia za okres od września

2008 r. do 8 kwietnia 2009 r., na które składa się nadpłacona w tym okresie kwota

4384 zł oraz kwota 1201,90 zł uiszczona przez powodów 8 lipca 2008 r. tytułem

ubezpieczenia niskiego wkładu własnego.

Apelację od wyroku Sądu pierwszej instancji wniosła pozwana, zaskarżając

go w części uwzględniającej powództwo oraz formułując w apelacji zarzuty

naruszenia m.in.: art. 3 k.p.c. w zw. z art. 6 k.c. i w zw. z art. 232 k.p.c.; art. 2352 § 1

pkt 2 w zw. z art. 227 k.p.c.; art. 2352 § 1 pkt 2 w zw. z art. 248 k.p.c.; art. 278 k.p.c.;

art. 3851 § 2 k.c.; art. 3851 § 1 i art. art. 3852 k.c.; art. 3851 i 3852 w zw. z art. 65 § 2

k.c. oraz art. 3 i 6 dyrektywy 93/13.

II CSKP 739/25

5

Wyrokiem z 16 lutego 2022 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił wyrok

Sądu pierwszej instancji w punkcie drugim w ten sposób, że oddalił powództwo

w części objętej tym punktem (pkt I); oddalił apelację w pozostałym zakresie (pkt II);

zniósł między stronami koszty instancji odwoławczej (pkt III).

Sąd odwoławczy w pełni podzielił ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd

pierwszej instancji oraz w dużej mierze zaakceptował również ocenę prawną

wyrażoną przez Sąd a quo w uzasadnieniu zaskarżonego apelacją wyroku.

W szczególności, Sąd drugiej instancji podzielił pogląd, zgodnie z którym umowa

kredytu zawarta przez powodów z poprzednikiem prawnym pozwanej nie jest

nieważna z punktu widzenia art. 69 pr. bank. Sąd odwoławczy nie dostrzegł również

podstaw do dyskwalifikacji umowy kredytu w oparciu o art. 58 § 2 k.c.

Sąd ad quem podkreślił, że wyrażona w uzasadnieniu wyroku Sądu pierwszej

instancji ocena tabel kursowych z perspektywy art. 3851 § 1 k.c. nie budzi żadnych

zastrzeżeń. Ponadto, bez znaczenia dla rozstrzygnięcia pozostaje to, czy bank

ustalał kursy dowolnie, czy też w oparciu o ściśle określone kryteria, skoro kryteria te

nie stały się częścią składową stosunku prawnego istniejącego między stronami,

ponieważ nie wynikają one z umowy, z regulaminu, ani z prawa powszechnie

obowiązującego, które – po myśli art. 56 k.c. – kształtowałyby stosunek prawny

powołany do życia przez strony umowy. W ocenie Sądu odwoławczego nie wystarcza,

że bank posiada wewnętrzną regulację w tym przedmiocie, nawet jeśli opiera się ona

na obiektywnych kryteriach narzuconych przez instytucje międzybankowe, ponieważ

ani pozwany, ani instytucje bankowe nie posiadają kompetencji do tworzenia

rozwiązań, które wiązać będą innych uczestników obrotu.

Sąd drugiej instancji wskazał dalej, że wadliwe są nie tylko klauzule walutowe,

ale sama klauzula indeksacyjna. Ocenę w tej materii należy wiązać z obowiązkami

informacyjnymi banku, które – właściwie zrealizowane – powinny pozwolić rozpoznać

konsumentowi rzeczywiste ryzyko związane z wyborem kredytu indeksowanego do

waluty obcej. Konsument - zawierając umowę - powinien mieć świadomość nie tylko

tego, że jego raty mogą wzrosnąć wraz z niekorzystną dlań zmianą relacji PLN do

CHF, ale – nade wszystko – że dynamicznie zmieniać się będzie zadłużenie

wyrażone w złotych. Jednocześnie, powinien wiedzieć, że proponowana mu

II CSKP 739/25

6

konstrukcja kredytu umożliwia wzrost tych wartości bez żadnych ograniczeń. Bez

znaczenia dla tej oceny pozostaje to, czy bank przewidywał gwałtowną zmianę kursu

PLN do CHF, ponieważ nie to jest to istotą sporu w niniejszej sprawie: powodowie

nie twierdzą bowiem, że zostali wprowadzeni w błąd. Powodowie, jako konsumenci,

powinni byli natomiast zdawać sobie sprawę, że - zaciągając kredyt na kilkadziesiąt

lat - po kilku, a nawet kilkunastu latach spłaty mogą być winni bankowi więcej, niż

pożyczyli, mimo że będą spłacali w tym czasie coraz to wyższe raty - powodowie nie

zostali jednak pouczeni o takim ryzyku przez pozwany bank.

Sąd odwoławczy nie miał przy tym wątpliwości, że ani mechanizm indeksacji,

ani klauzule przeliczeniowe nie były przedmiotem indywidualnych uzgodnień

powodów i poprzednika prawnego pozwanej.

Sąd przyjął jedocześnie, że sporna umowa kredytu jest nieważna, ponieważ

bez mechanizmu indeksacji nie może ona dalej obowiązywać. Brak tego elementu

pozbawia umowę istotnego czynnika kreującego ten typ czynności prawnej. Umowa

kredytu bez klauzuli indeksacyjnej przestaje być umową kredytu indeksowanego do

waluty obcej, a taką umowę zawarły strony. Sąd podkreślił w tym kontekście, że takie

stanowisko dominuje w judykaturze, gdzie przyjmuje się, że umowa kredytu

denominowanego w CHF lub indeksowanego do tej waluty nie może funkcjonować

po eliminacji z niej niedozwolonych klauzul kursowych jako umowa kredytu

złotowego oprocentowanego według mechanizmu LIBOR. Uznanie za bezskuteczne

klauzul spreadowych prowadzi bowiem do zniesienia mechanizmu indeksacji

i zaniknięcia ryzyka kursowego, co - przy założeniu, że klauzule indeksacyjne

stanowią główny przedmiot umowy kredytu - sprawia, że nie zachodzi obiektywna

możliwość utrzymania umowy w mocy.

Sąd odwoławczy wskazał również, że stanowisko mówiące o upadku całej

umowy kredytu tylko pozornie pozostaje w sprzeczności z art. 3851 § 2 k.c., w świetle

którego nieskuteczność poszczególnych postanowień umownych nie wpływa na

pozostałą część umowy. Art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie określa bowiem kryteriów

dotyczących możliwości dalszego obowiązywania umowy bez nieuczciwych

warunków, lecz pozostawia ich ustalenie zgodnie z prawem Unii, krajowemu

II CSKP 739/25

7

porządkowi prawnemu. To, że dalsze istnienie umowy nie zawsze będzie możliwe,

dostrzega się ponadto w orzecznictwie TSUE.

Jednocześnie, w ślad za dominującym poglądem orzecznictwa, Sąd drugiej

instancji uznał, że nie ma w systemie prawa polskiego rozwiązań, które mogłyby

zastąpić niedozwolone klauzule przeliczeniowe.

Przyjmując, że cała umowa kredytu jest nieważna, Sąd uznał za nietrafne

rozstrzygnięcie zawarte w punkcie 2. wyroku Sądu pierwszej instancji. Powodowie

nie mają bowiem interesu prawnego w ustaleniu abuzywności poszczególnych

klauzul w sytuacji, gdy cała umowa dotknięta jest sankcją nieważności.

Wobec uznania umowy za nieważną powodowie mogą natomiast dochodzić

zwrotu wszystkiego, co świadczyli w wykonaniu umowy na rzecz pozwanej, na

podstawie art. 405 i 410 § 1 k.c. ze względu na to, że odpadła podstawa świadczenia.

Sąd zauważył w tym kontekście, że kwota dochodzona w niniejszym postępowaniu

jest dużo niższa od kwoty, którą powodowie spłacili tytułem rat kredytu, a zwrot

nienależnego świadczenia mieści się w podstawie faktycznej żądania. Ponadto, jak

wskazał Sąd odwoławczy, z oświadczeń powodów złożonych na żądanie Sądu

drugiej instancji wynika, że biorą oni pod uwagę i akceptują skutek w postaci

nieważności umowy.

Skargi kasacyjne od wyroku Sądu drugiej instancji wniosły obie strony.

Powodowie zaskarżyli wyrok Sądu odwoławczego w części, tj. w zakresie

punktu I, formułując pod jego adresem zarzuty naruszenia art. 365 § 1

w zw. z art. 366 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.; art. 363 § 3 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

W oparciu o sformułowane w skardze zarzuty powodowie wnieśli o uchylenie

zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części oraz przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie od

pozwanej na rzecz powodów kosztów postępowania za obie instancje oraz kosztów

postępowania kasacyjnego.

Pozwana zaskarżyła wyrok Sądu drugiej instancji w części, tj. co do punktu II

oraz III, formułując pod adresem wyroku Sądu odwoławczego zarzuty naruszenia:

art. 384 w zw. z art. 321 w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 383 k.p.c.; art. 3851 § 1 i § 2

i 3 w zw. z art. 65 § 2 i w zw. z art. 56 k.c.; art. 3851 § 1 k.c.; art. 3851 § 1 k.c.

II CSKP 739/25

8

w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13; art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy

93/13 w zw. z art. 65 § 2 w zw. z art. 358 § 2 k.c.; art. 111 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 1

w zw. z art. 5 ust. 2 pkt 7 pr. bank.; art. 411 pkt 2 k.c.; art. 481 § 1 w zw. z art. 455

w zw. z art. 3851 § 2 w zw. z art. 410 w zw. z art. 405 k.c. W oparciu o sformułowane

w skardze zarzuty pozwana wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku

w zaskarżonej części i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego,

w tym o kosztach zastępstwa procesowego w postępowaniu wywołanym

wniesieniem skargi kasacyjnej oraz wniosła o zasądzenie solidarnie od powodów na

swoją rzecz kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa

procesowego w postępowaniu przed Sądem Najwyższym, według norm

przepisanych.

Obie strony wniosły odpowiedzi na skargę kasacyjną drugiej strony.

Powodowie w swojej odpowiedzi wnieśli o oddalenie skargi pozwanej oraz

o zasądzenie od pozwanej na swoją rzecz kosztów postępowania kasacyjnego,

natomiast strona pozwana w swojej odpowiedzi poparła własną skargę kasacyjną,

wskazując jednocześnie, że obie strony w swoich skargach kasacyjnych

sformułowały zasadniczo tożsame zarzuty naruszenia przepisów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Obie skargi kasacyjne podlegały oddaleniu.

Nie zasługiwał na uwzględnienie zarzut powodów błędnej wykładni

i w konsekwencji niewłaściwego zastosowania art. 365 § 1 w zw. z art. 366

w zw. z 391 § 1 k.p.c., polegający na zmianie zaskarżonego wyroku Sądu pierwszej

instancji w punkcie drugim poprzez jego oddalenie, a w konsekwencji stwierdzenie

przez Sąd drugiej instancji całkowitej nieważności umowy. Z tych samych względów

chybiony okazał się też zarzut naruszenia art. 363 § 3 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

Po pierwsze, nieważność czynności prawnej (art. 58 § 1 k.c.) wynika ex lege

i jest badana z uwzględnieniem okoliczności istniejących w chwili dokonania

czynności prawnej, tj. na podstawie okoliczności istniejących w chwili zawarcia przez

strony obu umów będących podłożem sporu stron.

II CSKP 739/25

9

Po drugie, nie budzi wątpliwości, że nieważność czynności prawnej sądy

powszechne obowiązane są brać pod uwagę z urzędu (zob. np. uchwałę SN

z 17 czerwca 2005 r., III CZP 26/05, OSNC 2006, nr 4, poz. 63; wyroki SN:

z 8 maja 1998 r., I CKN 670/97, OSNC 1998, nr 12, poz. 219; z 1 lutego 2000 r.,

I PKN 503/99, OSNP 2001, Nr 12, poz. 411; z 10 września 2004 r., I PK 592/03,

OSNP 2005, Nr 4, poz. 202; z 12 maja 2005 r., V CK 556/04, OSP 2007, nr 2,

poz. 15; z 26 stycznia 2006 r., II CK 374/05, BSN 2006, Nr 5, poz. 12;

z 11 stycznia 2008 r., V CSK 283/06; z 5 lipca 2000 r., I CKN 290/00;

z 11 lipca 2012 r., II CSK 597/11; z 23 lutego 2017 r., V CSK 361/16; postanowienia:

z 21 lipca 2000 r., I PKN 451/00, OSNP 2002, nr 5, poz. 116; z 31 stycznia 2003 r.,

IV CKN 1765/00, OSNC 2004, Nr 5, poz. 74), a zatem nawet wówczas, gdy strona

nie podnosi odpowiedniego zarzutu.

Po trzecie, postanowienia abuzywne nie wiążą konsumenta (art. 3851 § 2 k.c.).

W odniesieniu do oceny postanowień umów konsumenckich i ich abuzywności,

a także ich skutku poprzez uznanie ewentualnej nieważności umowy, mechanizm ten

wygląda analogicznie. Sąd obowiązany jest każdorazowo samodzielnie oceniać

charakter postanowień umów zawieranych z konsumentami, które pozostają istotne

dla rozstrzygnięcia rozpoznawanej sprawy, a ponadto powinien w pewnych

okolicznościach, o czym dalej, stwierdzać, że umowa zawierająca takie

postanowienia jest bezwzględnie nieważna (art. 58 k.c.). Sądy mają obowiązek

zbadania z urzędu, czy postanowienia uzgodnione między stronami mają nieuczciwy

charakter, pozostawiając w razie potrzeby bez stosowania wszelkie przepisy krajowe

lub orzecznictwo, które są sprzeczne z efektem takiego badania (zob. wyrok

z 7 listopada 2019 r., C-419/18 i C-483/18, Profi Credit Polska, EU:C:2019:930,

pkt 76, podobnie wyroki: z 4 czerwca 2009 r., Pannon GSM, C-243/08,

EU:C:2009:350, pkt 32, 34, 35; z 14 czerwca 2012 r., C-618/10, Banco Español de

Crédito, EU:C:2012:349, pkt 42 i przytoczone tam orzecznictwo; a także z 18 lutego

2016 r., C-49/14, Finanmadrid EFC, EU:C:2016:98, pkt 46). Przepisy

niedopuszczające kontroli ex officio ograniczałyby w świetle orzecznictwa Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej skuteczność ochrony konsumentów przewidzianej

w dyrektywie 93/13 (zob. też wyroki TSUE: z 6 października 2009 r., C-40/08,

Asturcom Telecomunicaciones, ECLI:EU:C:2009:615; z 9 listopada 2010 r.,

II CSKP 739/25

10

C-137/08, VB Pénzügyi Lízing Zrt. v Ferenc Schneider, ECLI:EU:C:2010:659;

z 14 czerwca 2012 r. w sprawie Banco Español de Crédito SA przeciwko Joaquin

Canderon Camino, ECLI:EU:C:2012:349’; wyroki SN: z 17 czerwca 2021 r.,

II CSKP 35/21; z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 334/22).

Po

czwarte

zaś, w

przypadku

umów

zawierających

klauzule abuzywne zasadą jest co prawda sankcja szczególna przewidziana

w art. 3851 § 1 k.c., jednak nie jest wykluczone, że w razie zaistnienia szczególnych

sytuacji wykraczających poza zakres unormowania przewidzianego w art. 3851

§ 1 k.c., możliwe będzie zastosowania sankcji wynikających z art. 58 k.c. (zob. np.

wyrok SN z 18 maja 2022 r., II CSKP 1316/22). Stwierdzenie niedozwolonego

charakteru postanowienia w umowie kredytu może zatem uzasadniać uznanie

umowy za nieważną. Umowa będzie dotknięta nieważnością, gdy

bez abuzywnych postanowień jej obowiązywanie nie jest możliwe i nie zaszły

przesłanki umożliwiające zastosowanie regulacji zastępczej, a konsument

postanowień abuzywnych nie potwierdził, nie udzielając następczo świadomej

i wolnej zgody na te klauzule i tym samym odmawiając przywrócenia im skuteczności

z mocą wsteczną (zob. uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 7 maja

2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, Nr 9, poz. 56; uchwałę SN z 16 lutego

2021 r., III CZP 11/20, OSNC 2021, Nr 6, poz. 40).

Nie zasługiwała również na uwzględnienie skarga kasacyjna pozwanej.

Z przyczyn wskazanych powyżej, a odnoszących się do ram prawnych oceny

czynności prawnej obejmującej postanowienia umowne w stosunkach

konsumenckich, nie zasługiwał na aprobatę zarzut naruszenia art. 379 pkt 5 k.p.c.

(zob. np. postanowienie SN z 8 marca 2023 r., I CSK 6831/22) Celem postępowania

apelacyjnego jest ponowne i wszechstronne merytoryczne rozpoznanie sprawy, zaś

ocena ważności czynności prawnej (tu umowy w świetle art. 58 k.c.) powinna być

dokonywana przez sąd z urzędu, zatem niezależnie od zarzutu strony.

Ponadto według ugruntowanego w orzecznictwie poglądu, nieważność

postępowania z powodu pozbawienia strony możności obrony swych praw

(art. 379 pkt 5 k.p.c.) zachodzi wtedy, gdy strona nie mogła brać udziału

w postępowaniu sądowym lub jego istotnej części na skutek naruszenia przepisów

II CSKP 739/25

11

postępowania przez sąd lub przeciwnika w sporze. W niniejszej sprawie taka

sytuacja w odniesieniu do pozwanej nie wystąpiła.

Podnoszone w skardze kasacyjnej kwestie prawne i wątpliwości

interpretacyjne dotyczące klauzul waloryzacyjnych i klauzul ryzyka walutowego,

a także przedkontraktowych obowiązków informacyjnych przedsiębiorcy w stosunku

do konsumenta – zostały jednoznacznie wyjaśnione w dotychczasowym

orzecznictwie.

Przede wszystkim wykładnia art. 3851 § 1 k.c. w kontekście pojęcia „głównych

świadczeń stron” nie budzi w judykaturze Sądu Najwyższego wątpliwości. Klauzule

przeliczeniowe zastrzeżone w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego

do waluty obcej wyroku określają główne świadczenie kredytobiorcy (zob. m.in.

wyroki SN: z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18;

z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18;

z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21;

z 3 lutego 2022 r., II CSKP 415/22). W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej podkreśla się również, że za postanowienia umowne mieszczące się

w pojęciu głównego przedmiotu umowy w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13

należy uważać te, które określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy

i które z tego względu charakteryzują tę umowę (zob. wyroki TSUE:

z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Árpád Kásler i Hajnalka Káslerné Rábai przeciwko

OTP Jelzálogbank Zrt, pkt 49-50; z 26 lutego 2015 r., C-143/13, Bogdan Matei i Ioana

Ofelia Matei przeciwko SC Volksbank România SA, pkt 54; z 23 kwietnia 2015 r.,

C-96/14, Jean-Claude Van Hove przeciwko CNP Assurances SA, pkt 33,

i z 20 września 2017 r., C-186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. przeciwko Banca

Românească SA, pkt 35). Za takie uznawane są klauzule indeksacyjne lub

denominacyjne (waloryzacyjne), jak i postanowienia odnoszące się do ustalonego

w walucie obcej mechanizmu waloryzacji świadczeń (określane niekiedy jako

„klauzule ryzyka walutowego”), które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy

- konsumenta ryzykiem zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia

kosztu kredytu (zob. wyroki TSUE: z 20 września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in.,

pkt 37; z 20 września 2018 r., C-51/17, OTP Bank i OTP Faktoring, pkt 68; z 14 marca

II CSKP 739/25

12

2019 r., C-118/17, Dunai, pkt 48; z 3 października 2019 r., C-260/18, Dziubak,

pkt 44).

W szczególności de lege lata żaden przepis prawa, w tym art. 3851 i art. 358

§ 2 k.c., nie daje podstaw do zastąpienia klauzuli abuzywnej innym postanowieniem.

Uzupełnienie luk po wyeliminowaniu takiej klauzuli stanowiłoby bowiem zbyt daleko

idącą modyfikację umowy w celu ratowania sytuacji prawnej przedsiębiorcy

stosującego niedozwolone postanowienie umowne (zob. wyrok SN z 26 kwietnia

2022 r. II CSKP 550/22; postanowienia SN: z 31 maja 2022 r., I CSK 2314/22;

z 1 lutego 2023 r., I CSK 5615/22; z 6 lipca 2023 r., I CSK 5755/22). Potwierdził to

Sąd Najwyższy w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r.,

III CZP 25/22 (OSNC z 2024 r., r. 12, poz. 118), w której stwierdzono m.in., iż w razie

uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego, odnoszące się do

sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie

umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że

miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej

wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów. Ponadto Sąd Najwyższy przesądził

także, że w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej

w umowie kredytu indeksowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie.

Jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej

postanowień, nie ma podstawy prawnej do żądania przez którąkolwiek ze stron

odsetek lub innego wynagrodzenia z tytułu korzystania z jej środków pieniężnych

w okresie od spełnienia nienależnego świadczenia do chwili popadnięcia

w opóźnienie co do zwrotu tego świadczenia.

Data wymagalności roszczenia konsumenta przeciwko przedsiębiorcy nie

powinna być uzależniona od złożenia oświadczenia konsumenta w toku

postępowania sądowego co do utrzymania umowy w mocy. O wymagalności

świadczenia o zwrot nienależycie spełnionych świadczeń w przypadku powołania się

na nieważność umowy decyduje bowiem wezwanie do zapłaty (art. 481 § 1

w zw. z art. 455 k.c.), gdyż jest ono uznawane za świadczenie o charakterze

bezterminowym (zob. wyrok SN z 19 lutego 2025 r., II CSKP 2153/22). Sąd

Najwyższy generalnie uwzględnia zatem tezy orzecznictwa Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej, o tym, że możliwość żądania odsetek za

II CSKP 739/25

13

opóźnienie powinna wiązać się z żądaniem przez konsumenta zwrotu kwot

zapłaconych w wykonaniu nieważnej umowy i upływem terminu do zapłaty (tak też,

wprost: wyrok SN z 3 grudnia 2024 r., II CSKP 1803/22).

Jeżeli konsument żąda od przedsiębiorcy świadczenia z powołaniem się na

niedozwolony charakter niektórych postanowień umowy, to dostatecznie wyraża

swoje stanowisko co ważności umowy lub jej części, a jego roszczenie staje się

wymagalne zgodnie z art. 455 k.c., tj. z upływem czasu koniecznego do oceny przez

przedsiębiorcę zasadności żądania zapłaty. Artykuł 3851 § 1 k.c. nie ustanawia

wyjątków od zasady z art. 455 k.c., ponieważ reguluje inne zagadnienie - przesłanki

uznania postanowienia umowy za niedozwolone i skutek prawny takiego uznania

w postaci niezwiązania konsumenta tym postanowieniem; nie odnosi się do terminu

spełnienia świadczeń powstających na skutek nieważności postanowienia umowy

lub całej umowy (postanowienie SN z 22 stycznia 2026 r., I CSK 5845/22). Nie można

zapominać, że sądowe stwierdzenie nieuczciwego charakteru postanowienia

umownego, a w konsekwencji stwierdzenie nieważności umowy, powinno mieć

z reguły skutek w postaci stworzenia sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta,

w jakiej znajdowałby się on w braku tego warunku.

Stwierdzenia abuzywności postanowień umowy zawierających klauzule

przeliczeniowe nie wyklucza uprawnienie banku do ustalania kursów walut

i obowiązek ich ogłaszania (art. 111 ust. 1 pkt 4 pr.bank.). Bankom przysługuje

wskazane uprawnienie, jak również prawo do przeprowadzania transakcji na

podstawie ustalonych przez siebie kursów. Niedozwolony charakter

zakwestionowanych postanowień polega jednak nie na samym zastosowaniu kursu

banku, ale na tym, że kredytobiorca musiał przystać na zastosowanie kursu, którego

wysokości nie mógł poznać przed przystąpieniem do umowy, a który to kurs bank ma

ustalić dopiero w przyszłości (zob. np. wyroki SN: z 18 października 2023 r.,

II CSKP 122/23; z 11 września 2025 r., II CSKP 88/24).

Z tych przyczyn obie skargi kasacyjne podlegały oddaleniu na podstawie

art. 39814 k.p.c. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie

z art. 100 k.p.c.

Ewa Stefańska

Krzysztof Grzesiowski

Kamil Zaradkiewicz

II CSKP 739/25

14

[M.O.]

[SOP]