Odsetki od zwrotu rat frankowych od dnia pozwu, nie od oświadczenia. SN uchylił wyrok

II CSKP 869/23

2

1. Wyrokiem z 31 lipca 2021 r. Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił (pkt I i II),

że bezskuteczne wobec powodów M.V. i E.W. są określone postanowienia umów o

kredyt

hipoteczny

z

26

lutego

2007

r.

i z 30 października 2009 r. zawartych z Bank spółką akcyjną w W. (obecnie

pozwanym Bank1 spółką akcyjną w W.); zasądził od pozwanego łącznie na rzecz

powodów kwotę 129.483,05 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie (pkt III);

oddalił

powództwo

w

pozostałym

zakresie

(pkt IV) oraz orzekł o kosztach procesu (pkt V).

2. Na skutek apelacji obu stron wyrokiem z 17 sierpnia 2022 r. Sąd Apelacyjny

w Warszawie zmienił zaskarżony wyrok (pkt I) w ten sposób, że: a) w punkcie

pierwszym i drugim oddalił powództwo; b) w punkcie trzecim oddalił powództwo

o zasądzenie odsetek ustawowych za opóźnienie do dnia 21 lutego 2022 roku;

c) w punkcie czwartym zasądził od pozwanego na rzecz powodów dalszą kwotę

425.985,38 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie; d) w punkcie piątym ustalił, iż

pozwany poniesie w całości koszty procesu. Ponadto Sąd Apelacyjny oddalił

w pozostałej części apelację powodów i apelację pozwanego (pkt III) oraz orzekł

o kosztach procesu w postępowaniu apelacyjnym (pkt IV).

3. Z ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd Okręgowy

i zaakceptowanych przez Sąd Apelacyjny wynika, że w dniu 26 lutego 2007 r.

pomiędzy Bank spółką akcyjną z siedzibą w W. a M.V. i E.W. została zawarta umowa

nr […] o kredyt hipoteczny waloryzowany kursem CHF. Celem kredytu był zakup na

rynku wtórnym spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego nr […]

położonego w P. przy ul. […] (§ 1 ust. 1). Kwotę kredytu określono na

220.000 zł (§ 1 ust. 2), walutę waloryzacji kredytu: CHF (§ 1 ust. 3). Kwota kredytu

wyrażona w walucie waloryzacji na koniec dnia 30 stycznia 2007 r. według kursu

kupna waluty z tabeli kursowej Banku spółki akcyjnej wynosiła 92.783,93 CHF. Kwota

ta miała charakter informacyjny i nie stanowiła zobowiązania banku. Wartość kredytu

wyrażona w walucie obcej w dniu uruchomienia kredytu mogła być różna od podanej

w umowie (§ 1 ust. 3A). Kwota kredytu wyrażona w walucie CHF miała zostać

określona na podstawie kursu kupna waluty CHF z tabeli kursowej Banku spółki

II CSKP 869/23

3

akcyjnej z dnia i godziny uruchomienia kredytu (§ 7 ust. 1). Kredyt oprocentowany

był według zmiennej stopy procentowej (§ 10 ust. 1). Wysokość zmiennej stopy

procentowej ustalona została jako stawka bazowa LIBOR 3M z dnia 29 grudnia 2006

r. wynosząca 2,10%, powiększona o stałą w całym okresie kredytowania marżę

banku w wysokości 1,45% (§ 10 ust. 2). Raty kapitałowo

- odsetkowe spłacane miały być w złotych po uprzednim ich przeliczeniu według

kursu sprzedaży CHF z tabeli kursowej Banku spółki akcyjnej, obowiązującego na

dzień spłaty z godziny 14:50 (§ 11 ust. 4). Na zbliżonych warunkach strony w dniu

30 października 2009 r. zawarły umowę nr […] o kredyt hipoteczny waloryzowany

kursem CHF. Celem tego kredytu było finansowanie zakupu działki gruntu

oznaczonej numerem ewidencyjnym […] zabudowanej budynkiem mieszkalnym,

położonej w P. przy ulicy […] (§ 1 ust. 1). Kwotę kredytu określono na 499.900 zł (§

1

ust.

2),

waluta

waloryzacji

kredytu:

CHF

(§ 1 ust. 3). Kwota kredytu wyrażona w walucie waloryzacji na koniec dnia

20 października 2009 roku według kursu kupna waluty z tabeli kursowej Banku spółki

akcyjnej wynosiła 187.621,97 CHF.

W ramach dokonanych ustaleń faktycznych Sąd Okręgowy nie stwierdził

nieważności umów kredytu, ponieważ w jego ocenie umowy te nie naruszały zasad

współżycia społecznego ani bezwzględnie wiążących przepisów prawa. Sąd

pierwszej instancji uznał jednak za niedozwolone postanowienia umów kredytu, które

odwoływały się do kursu waluty z tabeli kursowej Banku S.A. oraz postanowienia

umów wprowadzające waloryzację kredytu walutą CHF. Jednocześnie Sąd

Okręgowy przyjął, że klauzule indeksacyjne nie określają głównych świadczeń stron.

W konsekwencji sąd pierwszej instancji stwierdził, że umowy kredytu pozostają

ważne w pozostałym zakresie i zasądził od pozwanego na rzecz powodów kwotę

„nadpłaconego” kredytu. Co do odsetek ustawowych za opóźnienie Sąd Okręgowy

wskazał, że na etapie przedprocesowym powodowie nie wzywali pozwanego do

zapłaty, w sposób, który determinowałby datę początkową roszczenia ubocznego.

Powodowie złożyli reklamację, lecz nie zawarli w niej wezwania do zapłaty. W

związku z tym, za takie wezwanie, Sąd Okręgowy uznał

- odpowiednio doręczenie pozwanemu odpisu pozwu, co nastąpiło 25 kwietnia

2018 r. oraz pisma z 7 marca 2019 r. rozszerzającego powództwo w zakresie zapłaty,

II CSKP 869/23

4

co nastąpiło w dniu 15 kwietnia 2019 r., co oznacza, że datę początkową roszczeń

ubocznych wyznaczał dzień następujący po tych datach.

Sąd Apelacyjny podzielił ocenę prawną Sądu Okręgowego co do abuzywności

postanowień klauzul indeksacyjnych. Jednak odmiennie niż sąd pierwszej instancji

ocenił, że postanowienia przeliczeniowe dotyczą głównych świadczeń stron.

W konsekwencji uznał umowę w całości za nieważną. Zdaniem Sądu Apelacyjnego

umowy kredytu nie mogą istnieć po usunięciu z nich niedozwolonych postanowień

umownych. W związku z tym zwrotowi na rzecz powodów podlegały dochodzone

kwoty uiszczone pozwanemu na podstawie nieważnych umów, w tym także

w zakresie kosztów ubezpieczeń. Odmiennie od sądu pierwszej instancji Sąd

Apelacyjny uznał moment powstania opóźnienia po stronie pozwanego. Zdaniem

Sądu Apelacyjnego za moment skutkujący ustaniem bezskuteczności zawieszonej

umowy należy uznać oświadczenie powodów złożone pozwanemu w dniu 21 lutego

2022 r. wyrażające świadomość skutków stwierdzenia nieważności umowy.

Tym samym dopiero z tym dniem zaktualizowała się wymagalność roszczenia

powodów o zwrot świadczenia spełnionego w wykonaniu nieważnych umów. Stąd

też, w ocenie sądu odwoławczego, odsetki za opóźnienie należą się powodom

dopiero od dnia 22 lutego 2022 r.

4. Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wnieśli powodowie,

zaskarżając go w części, tj. w pkt II a) i b) oraz pkt III w zakresie oddalającym apelację

powodów. Skarżący zarzucili zaskarżanemu wyrokowi naruszenie prawa

materialnego, tj.:

a) art. 58 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 3531 k.c. i art. art. 3851 k.c. poprzez ich nieprawidłową

wykładnię polegającą na bezpodstawnym stwierdzeniu, że argumenty powoda co do

niezgodności umowy z zasadami współżycia społecznego czy naturą

stosunku prawnego wykreowanego umową kredytu powinny być kwalifikowane

tylko poprzez pryzmat konsumenckiej ochrony i szczególnych przepisów

o niedozwolonych postanowieniach umownych jako stanowiących lex specjalis

w stosunku do przepisów ogólnych, a nie w oparciu o ogólne normy Kodeksu

Cywilnego w sytuacji gdy w sprawie niniejszej nie było konieczności posiłkowania się

reżimem konsumenckiej ochrony i badania abuzywności poszczególnych

II CSKP 869/23

5

postanowień umownych, bowiem wprowadzona przez pozwanego do umowy

klauzula waloryzacyjna powoduje, że umowa ta sprzeczna jest z naturą stosunku

prawnego, a ponadto narusza zasady współżycia społecznego, jako niedająca się

pogodzić ze społecznym poczuciem sprawiedliwości,

b) art. 3851 k.c. poprzez błędną wykładnię i bezzasadne uznanie, że do uznania, że

dane postanowienie jest bezskuteczne względem konsumenta konieczne jest

zakomunikowanie decyzji w tym zakresie poprzez złożenie przez niego

oświadczenia, co do świadomości skutków uznania takiego postanowienia podczas

gdy art. 3851 k.c. nie uzależnia objęcia konsumenta ochroną od złożenia przez niego

jakichkolwiek oświadczeń, w tym co do jego świadomości o skutkach przyznania mu

takiej ochrony, a powód zarzut nieważności umowy podniósł w reklamacji z dnia

28 lutego 2018 r., z który to następnie powtórzył w pozwie wskazując go jako

podstawę swojego żądania,

c) art. 3851 k.c. poprzez błędną wykładnię i bezzasadne uznanie, że konsument może

złożyć oświadczenie o świadomości skutków uznania postanowienia za

niedozwolone, dopiero po pouczeniu go o tych skutkach przez sąd, podczas gdy

art. 3851 k.c. nie tylko nie kreuje obowiązku składania oświadczenia przez

konsumenta o chęci objęcia go ochroną, ale także nie wymaga aby oświadczenie to

miało określoną formę bądź też mogło nastąpić dopiero po przedstawieniu przez sąd

wszystkich konsekwencji uznania takiego postanowienia za niedozwolone, co

powoduje, że w przedmiotowej sprawie za takie jednoznaczne oświadczenie o chęci

skorzystania przez powoda z ochrony, należałoby uznać pozew w przedmiotowej

sprawie, którym powód domagał się przyznania mu ochrony dochodząc zapłaty

właśnie w związku z nieważnością umowy;

d) art. 455 k.c. poprzez błędną wykładnię i bezzasadne uznanie, że

o wymagalności świadczenia powoda można mówić dopiero od dnia podjęcia

wiążącej decyzji co do braku sanowania niedozwolonej klauzuli, a w ocenie sądu, za

odmowę potwierdzenia klauzul należy uznać oświadczenie powodów, które dotarło

do sądu w dniu 21 lutego 2022 r., podczas gdy pozwany w opóźnieniu w obowiązku

spełnienia świadczenia zwrotu nienależnego świadczenia pozostawał co najmniej od

dnia złożenia pozwu, tj. od dnia 10 kwietnia 2018 r.;

II CSKP 869/23

6

e) art. 481 § 1 k.c. poprzez błędną wykładnię i bezzasadne uznanie, że uprawnienie

powoda do domagania się odsetek ustawowych za opóźnienie mogło powstać

dopiero wraz ze złożeniem oświadczenia co do świadomości skutków nieważności

umowy, które do sądu dotarło 21 lutego 2022 r. podczas gdy pozwany w opóźnieniu

w obowiązku spełnienia świadczenia zwrotu nienależnego świadczenia pozostawał

co najmniej od dnia złożenia pozwu, tj. od dnia 10 kwietnia 2018 r.

Skarżący zarzucił również naruszenie prawa procesowego, które to

uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 386 § 1 k.p.c. poprzez jego

błędne zastosowanie i zmianę zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w punkcie

pierwszym i drugim „poprzez oddalenie powództwa" z jednoczesnym zasądzeniem

roszczenia głównego o zapłatę, tj. w sposób prowadzący do wewnętrznej

sprzeczności rozstrzygnięcia podczas gdy uwzględniając apelację powodów Sąd

Apelacyjny powinien był zmienić wyrok sądu pierwszej instancji w zakresie punktu

pierwszego i drugiego poprzez oddalenie powództwa ewentualnego, względnie

nadanie mu określonej treści, tak aby zapewnić spójność wydanego rozstrzygnięcia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

5. Zasadniczym przedmiotem skargi kasacyjnej jest prawidłowość ustalenia

przez Sąd Apelacyjny daty wymagalności roszczenia kredytobiorców o zwrot

nienależnego świadczenia z nieważnej umowy kredytu, a co za tym idzie stanu

opóźnienia banku.

6. Kwestia ta została już wyjaśniona w orzecznictwie Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej, jak i najnowszej judykaturze Sądu Najwyższego

(zob. wyrok SN z 22 stycznia 2025 r., II CSKP 2050/22).

7. W wyroku z 7 grudnia 2023 r., C-140/22 (mBank) TSUE orzekł, że

art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że

w kontekście nieważności umowy kredytowej ze względu na przewidziane

w niej abuzywne postanowienia, stoją one na przeszkodzie wykładni

sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument

wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależnione od złożenia przez tego konsumenta przed

sądem oświadczenia, że nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego abuzywnego

II CSKP 869/23

7

warunku oraz, że jest świadomy konsekwencji uznania nieważności umowy, oraz

wyraża zgodę na uznanie umowy za nieważną.

8. W konsekwencji Sąd Najwyższy w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej

z 25 kwietnia 2025 r., III CZP 25/22 skorygował wcześniejsze stanowisko i przyjął, że

roszczenie konsumentów o zwrot nienależnego świadczenia staje się wymagalne

niezwłocznie po wezwaniu do spełnienia świadczenia zgodnie z art. 455 k.c.

9. W związku z powyższym, zdaniem Sądu Najwyższego w składzie

rozpoznającym skargę kasacyjną, błędne jest stanowisko Sądu Apelacyjnego co do

ustalenia początku terminu, od którego biegną odsetki należne powodom.

10. Trzeba zaznaczyć, że w odniesieniu do roszczeń z tytułu nienależnego

świadczenia tradycyjnie w orzecznictwie i doktrynie uznaje się, że są to roszczenia

bezterminowe (zob. wyrok SN z 17 grudnia 1976 r., III CRN 289/76; uchwała SN

z 6 marca 1991 r., III CZP 2/91).

11. Termin wymagalności roszczenia konsumenta przeciwko przedsiębiorcy,

a więc i data rozpoczęcia biegu odsetek ustawowych za opóźnienie, nie może być

uzależniony od złożenia przez konsumenta oświadczenia co do utrzymania

skuteczności umowy zawierającej klauzule abuzywne. Nie można więc przyjąć, że

dopiero „upadek” umowy stanowi podstawę do naliczenia odsetek ustawowych za

opóźnienie. W ocenie Sądu Najwyższego o wymagalności roszczenia konsumenta

decyduje chwila skutecznego wezwania do zapłaty, a za taką można uznać

doręczenie pozwanemu odpisu pozwu lub pisma procesowego zawierającego

rozszerzenie żądania pozwu. Oznacza to, iż pozwany – w okolicznościach sprawy

- pozostaje w opóźnieniu z zapłatą od dnia następującego po dniu doręczenia pozwu

lub pisma procesowego zawierającego rozszerzenie żądania pozwu, jak trafnie

przyjął to sąd pierwszej instancji.

12. Data wymagalności roszczenia konsumenta przeciwko przedsiębiorcy,

a więc i rozpoczęcia biegu odsetek z art. 481 k.c., nie może być uzależniona od

złożenia oświadczenia w trybie procesowym, tj. w toku postępowania sądowego.

Niezłożenie przez konsumenta oświadczenia lub złożenie go w późniejszym terminie

nie powinno przekładać się na wymagalność roszczenia odsetkowego. Wezwanie

wierzyciela do spełnienia przez dłużnika świadczenia wynikającego ze zobowiązania

II CSKP 869/23

8

bezterminowego przekształca je w zobowiązanie terminowe. W razie wezwania,

dłużnik powinien spełnić świadczenie niezwłocznie (art. 455 k.c.).

13. W tym kontekście odnoszenie się do pozostałych zarzutów skargi

kasacyjnej jest już zbędne.

14. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1

k.p.c. uchylił wyrok w zaskarżonej części i przekazał w tym zakresie sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2 k.p.c.).

Dariusz Pawłyszcze

Ewa Stefańska

Krzysztof Grzesiowski

(Ł.W.)

[SOP]