Skazany wskazywał na sędzię powołaną przez nową KRS. Brak podstaw do wznowienia

W dniu 10 lipca 2025 r. do Sądu Najwyższego wpłynęło pismo skazanego M.

D. datowane na 31 marca 2025 r., zawierające wniosek o rozważenie wznowienia

II KO 147/25

2

z urzędu postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu

Apelacyjnego w Warszawie z dnia 20 stycznia 2023 r., sygn. akt II AKa 374/22,

częściowo zmieniającym wyrok Sądu Okręgowego Warszawa-Praga w Warszawie

z dnia 27 maja 2022 r., sygn. akt V K 85/21. Autor sygnalizacji podstawę

wznowienia upatrywał w okoliczności wystąpienia uchybienia określonego w art.

439 § 1 pkt 2 k.p.k. w postaci nienależytej obsady sądu, z uwagi na udział SSA X. Y.

w składzie sądu odwoławczego. Skazany podniósł, że wyżej wymieniona członkini

składu orzekającego została powołana na urząd sędziego Sądu Apelacyjnego na

wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie ustawy z dnia 8

grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o KRS. Nadto wskazał, że Sąd Najwyższy w

jednym z postępowań uznał, że SSA X. Y. nie spełnia kryteriów „niezależności i

niezawisłości”, a zatem jej udział w rozpoznaniu sprawy musi skutkować

nienależytą obsadą sądu, co w ocenie skazanego potwierdza uchwała połączonych

Izb Sądu Najwyższego: Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z

dnia 23 stycznia 2020 r., w sprawie sygn. akt BSA I-4110-1/20, a także

orzecznictwo międzynarodowe. W konkluzji skazany wniósł o uchylenie ww. wyroku

Sądu Apelacyjnego w Warszawie i przekazanie sprawy temu sądowi do

ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Na wstępie należy podkreślić, iż wznowienie postępowania na podstawie art.

542 § 3 k.p.k. w związku z ujawnieniem się jednego z uchybień wymienionych w art.

439 § 1 k.p.k. może nastąpić tylko z urzędu, nie zaś na wniosek strony. Nie

przekreśla to jednak możliwości wykorzystania inicjatywy strony w celu

skorygowania rzeczywistych uchybień wymienionych w art. 439 § 1 k.p.k. Z tych też

względów pełne zastosowanie znajduje tu instytucja przewidziana w art. 9 § 2 k.p.k.,

umożliwiająca stronie wystąpienie z wnioskiem (tj. sygnalizacją) o dokonanie

czynności z urzędu. Ta inicjatywa, w razie potwierdzenia zaistnienia wskazanego

uchybienia, może prowadzić do wszczęcia z urzędu postępowania

wznowieniowego, zaś w braku zaistnienia uchybienia skutkującego obowiązkiem

wszczęcia z urzędu takiego postępowania, nie wymaga wydania orzeczenia

stwierdzającego, że wskazywana w sygnalizacji usterka nie występuje (zob.

uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 2005 r., I KZP 5/05,

II KO 147/25

3

OSNKW 2005, Nr 6, poz. 48). Tym samym w realiach przedmiotowej sprawy

można byłoby poprzestać jedynie na pisemnym poinformowaniu skazanego M. D. o

braku podstaw do wszczęcia postępowania wznowieniowego z urzędu, niemniej za

celowe uznano syntetyczne wyjaśnienie skazanemu powodów rozstrzygnięcia.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego sporny pozostaje charakter uchybienia

sygnalizowanego przez skazanego. W tym zakresie ukształtowały się odmienne

linie orzecznicze. Według pierwszej z nich, zasiadanie w składzie orzekającym

osoby powołanej na urząd sędziego sądu powszechnego na wniosek Krajowej

Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8

grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych

innych ustaw (Dz. U. z 2018 r. poz. 3), winno być rozpatrywane jako nienależyta

obsada sądu w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. Takie rozumienie wskazanej

bezwzględnej przyczyny odwoławczej zostało zapoczątkowane uchwałą składu

połączonych Izb Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu

Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r. (sygn. akt BSA I 4110 1/20), a następnie

po utracie waloru normatywnego wskutek orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z

dnia 20 kwietnia 2020 r., sygn. akt U 2/20 (OTK-A 2020, nr 61), kontynuowane w

kolejnych judykatach (zob.m.in. postanowienie SN z dnia 18 listopada 2020 r., IV

KK 290/20; postanowienie z dnia 17 marca 2021 r., I KK 28/21; postanowienie z

dnia 18 listopada 2021 r., V KK 475/21; postanowienie z dnia 6 kwietnia 2022 r., V

KK 491/21; uchwała SN z dnia 2 czerwca 2022 r., I KZP 2/22; postanowienie SN z

dnia 14 lipca 2022 r., V KK 54/22; postanowienie SN z dnia 14 lipca 2022 r., III KK

115/22; wyrok SN z dnia 26 lipca 2022 r., III KK 404/21; postanowienie SN z dnia

31 sierpnia 2022 r., II KK 85/22). Z kolei według drugiej linii orzeczniczej, tego

rodzaju uchybienie może być rozważane jedynie w kategoriach innego rażącego

naruszenia prawa (vide m.in. postanowienie SN z dnia 13 grudnia 2021 r., II KZ

46/21; postanowienie SN z dnia 12 lipca 2022 r., III KK 222/22; postanowienie SN z

dnia 3 listopada 2022 r., V KK 660/21; postanowienie SN z dnia 30 listopada 2022

r., II KK 468/21; postanowienie SN z dnia 28 grudnia 2022 r., IV KK 477/22;

postanowienie SN z dnia 28 grudnia 2022 r., III KS 73/22; zarządzenie SN z dnia 8

lutego 2023 r., II KO 119/22; zarządzenie SN z dnia 7 listopada 2023 r., II KO 65/23;

postanowienie SN z dnia 7 lutego 2024 r., III KK 499/23; postanowienie SN z dnia

II KO 147/25

4

13 lutego 2024 r., IV KK 576/23; postanowienie SN z dnia 28 marca 2024 r., IV KO

104/23; postanowienie SN z dnia 20 sierpnia 2024 r., IV KK 317/24; wyrok SN z

dnia 26 listopada 2024 r., V KK 242/24).

Sąd Najwyższy w niniejszym składzie w pełni podziela drugi ze wskazanych

poglądów, za czym przemawia szereg argumentów.

W pierwszej kolejności zauważyć należy, w doktrynie i judykaturze

przesłanka „nienależytej obsady sądu", o której mowa w art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k.

tradycyjnie wiązana była wyłącznie z rozpoznaniem sprawy w składzie

odbiegającym liczbowo lub strukturalnie (jakościowo) od składu przewidzianego dla

rozpoznania danej kategorii spraw w sądzie określonego szczebla lub w danym

postępowaniu. Uchybienia związane z zasiadaniem w składzie orzekającym osoby,

co do której zachodziły podstawy wyłączenia, o których mowa w art. 41 § 1 k.p.k.,

konsekwentnie traktowane są jako względne przyczyny odwoławcze (zob.m.in. R. A.

Stefański, Wyłączenie sędziego z mocy orzeczenia sądu, Przegląd Sądowy 2007, z.

6, s. 119; postanowienie SN z dnia 24 lutego 2015 r., V KK 2/15; postanowienie SN

z dnia 29 marca 2018 r., V KZ 15/18). Nie budzi przy tym wątpliwości, że przepis art.

439 k.p.k. ma charakter wyjątkowy, a zatem nie może być interpretowany

rozszerzająco. W tej sytuacji wszelkie próby wzbogacania za pomocą wykładni

samego katalogu tzw. bezwzględnych przyczyn odwoławczych, czy też

dokonywania rozszerzającej interpretacji konkretnych przesłanek, uznać należy za

niedopuszczalne (zob. postanowienie SN z dnia 12 lipca 2022 r., III KK 222/22).

Tym bardziej, że badanie standardu niezawisłości i bezstronności wymaga

przeprowadzenia swoistego testu, w którym brane są pod uwagę różne

okoliczności i dopiero ich suma mogłaby zanegować w konkretnej sprawie ww.

przymioty sądu. Tego rodzaju ocena jest typowa dla względnych przyczyn

odwoławczych. Dążenie do badania owej niezawisłości i bezstronności z punktu

widzenia art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. prowadzi więc do relatywizacji bezwzględnych

przyczyn odwoławczych, które są albo ich nie ma i nie podlegają ocenie z punktu

widzenia natężenia. Mankamenty takiego rozumowania dostrzegają także

zwolennicy pierwszej z zaprezentowanych wyżej koncepcji, którzy sami przyznają,

że przyjęta wykładnia prowadzi do powstania swoistej „hybrydy", tj. rozwiązania

mającego – obok śladowych elementów bezwzględnej przyczyny odwoławczej –

II KO 147/25

5

charakter względnej przesłanki odwoławczej. Taka wykładnia „rozmywa" zamknięty

katalog bezwzględnych przyczyn odwoławczych i pozostawia pole do dalszego ich

„naciągania", co powoduje trudne do przewidzenia konsekwencje w przyszłości.

Jest ona również wyrazem instrumentalnego wykorzystywania prawa, co wprost

przyznał Sąd Najwyższy w przywołanej już uchwale z dnia 2 czerwca 2022 r., I KZP

2/22 wskazując, że przyjęta koncepcja jest „rozwiązaniem zaradczym”, które z

konieczności „wymyka się schematom”.

Nie sposób również nie zauważyć, że regulacja przewidziana w art. 439 k.p.k.

rodzi konsekwencje często wykraczające poza oczekiwania stron postępowania

występujących z żądaniem przeprowadzenia kontroli odwoławczej. Nakazuje

bowiem uchylić zaskarżone orzeczenie niezależnie od granic zaskarżenia i

podniesionych zarzutów oraz wpływu uchybienia na treść tego orzeczenia. Przy tak

„płynnym” rozumieniu „nienależytej obsady sądu” istnieje obawa naruszenia

konstytucyjnej gwarancji równości wobec prawa określonej w art. 32 ust. 1

Konstytucji RP czy też zaufania obywateli do Państwa, wywodzonej z art. 2

Konstytucji RP. Każdy sąd inaczej bowiem oceniał będzie kwestię spełnienia

minimalnego standardu niezawisłości i bezstronności. Strony postępowania nie

będą zatem miały pewności co do wyników takiej oceny. W konsekwencji może to

doprowadzić do skutku niezamierzonego przez skarżącego, gdy orzeczenie

zostanie uchylone nie tylko wbrew jego woli, lecz także na jego niekorzyść. Tym

bardziej, że nie wiadomo w jaki sposób takie badanie ex officio miałoby się

odbywać. Z całą pewnością nie poprzez wyszukiwanie szczątkowych informacji na

temat danego sędziego w Internecie czy opieranie się na jednostronnych i

niezweryfikowanych doniesieniach medialnych. Ustalenie czy in concreto dany

sędzia daje gwarancję niezawisłości i bezstronności wymaga szczegółowego

prześledzenia jego drogi zawodowej, co jest niezwykle czasochłonne. „Testowanie"

sędziów z urzędu rodzi także pytanie o motywację „testujących", co może pogłębiać

napięcia w środowisku sędziowskim i z całą pewnością nie wpłynie pozytywnie na

zaufanie do władzy sądowniczej w odbiorze społecznym.

W tej sytuacji wydaje się, że dla zapewnienia stronom prawa określonego w

art. 45 Konstytucji RP i wiążących Rzeczpospolitą Polską umowach

międzynarodowych (art. 6 Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych

II KO 147/25

6

Wolności, art. 19 ust. 1 akapit drugi Traktatu o Unii Europejskiej, art. 47 Karty Praw

Podstawowych Unii Europejskiej), wystarczające będzie umożliwienie

przeprowadzenia kontroli składu orzekającego w sądzie niższej instancji na ich

wniosek, a zatem z perspektywy względnej przyczyny odwoławczej. Pozwoli to nie

tylko uniknąć wskazanej nieprzewidywalności rozstrzygnięcia w razie wywiedzenia

środka odwoławczego, lecz także zapobiegnie arbitralności sądu w sytuacji, gdy

żadna ze stron mając pełną wiedzę o składzie orzekającym nie zgłasza zastrzeżeń

co do zagwarantowania jej skutecznej ochrony sądowej, co zresztą jest dość

powszechne.

Z tych też względów uznać należy, że udział SSA X. Y. w składzie sądu

odwoławczego nie skutkował zaistnieniem jednej z bezwzględnych przyczyn

odwoławczych. Z punktu widzenia powyższej oceny bez znaczenia są orzeczenia

zapadłe w innych sprawach, albowiem zgodnie z art. 8 § 1 k.p.k. sąd karny, w tym

Sąd Najwyższy, samodzielnie rozstrzyga zagadnienia faktyczne i prawne oraz nie

jest związany rozstrzygnięciem innego organu lub sądu.

Jedynie na marginesie godzi się zauważyć, że nawet gdyby – tak jak chce

tego skazany – wady procedury nominacyjnej zaliczyć do katalogu bezwzględnych

przyczyn odwoławczych, to jego inicjatywa i tak nie mogła odnieść oczekiwanego

rezultatu. Skazany nie wskazał bowiem na jakąkolwiek okoliczność chociażby

uprawdopodabniającą brak bezstronności SSA X. Y. w jego sprawie. Tymczasem

nawet zwolennicy pierwszej z przybliżonych wyżej koncepcji stoją na stanowisku,

że sam fakt zasiadania w sądzie powszechnym sędziego powołanego na wniosek

Krajowej Rady Sądownictwa po zmianach z 2017 r. nie skutkuje automatycznie

koniecznością uchylenia takiego wyroku. Konieczne jest bowiem wykazanie in

concreto, że sędzia nie gwarantuje chociażby minimalnego standardu

bezstronności i niezawisłości.

Reasumując, w rozpoznawanej sprawie nie zaistniała sygnalizowana przez

skazanego bezwzględna przyczyna odwoławcza. Sąd Najwyższy nie dopatrzył się

również tego rodzaju uchybień z urzędu analizując akta sprawy. Stąd też należało

stwierdzić brak podstaw do wszczęcia przez Sąd Najwyższy postępowania o

wznowienie wskazanego na wstępie postępowania z urzędu.

Mając na względzie powyższe, zarządzono jak na wstępie.

II KO 147/25

7

[J.J.]

[r.g.]