Sędzia w zarządzie wspólnoty w sporze o drogę. SN nie przekazał sprawy do innego sądu

Postanowieniem z 12 listopada 2025 r. (sygn. akt III Cz 491/25) Sąd

Okręgowy w Gliwicach, rozpoznając zażalenie wnioskodawczyni Wspólnoty

Mieszkaniowej przy ul. […] w G. na postanowienie Sądu Rejonowego w Gliwicach z

16 lipca 2025 r. (sygn. akt II Ns 668/23) w przedmiocie oddalenia jej wniosku o

udzielenie zabezpieczenia roszczenia, w sprawie z udziałem Wspólnoty

Mieszkaniowej przy ul. […] w G. o ustanowienie służebności drogi koniecznej, na

podstawie art. 441 k.p.c. zwrócił się do Sądu Najwyższego o przekazanie sprawy do

rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu, z uwagi na dobro wymiaru

sprawiedliwości.

III CO 5/26

2

Sąd występujący wskazał, że ujawnione w sprawie okoliczności dotyczące

bezpośredniego udziału i zainteresowania w sprawie sędziego Sądu Okręgowego

w Gliwicach X. Y., sprawującego nadto funkcję Zastępcy Przewodniczącego IV

Wydziału karnego oraz wizytatora ds. karnych w tym Sądzie mogły – z perspektywy

postronnego obserwatora, chociażby przedstawicieli wnioskodawczyni – wywołać

wątpliwości co do bezstronności Sądu Okręgowego w Gliwicach. Podkreślono, że

X. Y. jest członkiem zarządu Wspólnoty będącej uczestnikiem postępowania,

podpisał pełnomocnictwo procesowe udzielone pełnomocnikowi reprezentującemu

uczestniczkę oraz złożył wraz z małżonką X.1 Y.1 pismo o dopuszczenie ich do

udziału w sprawie. Dodatkowo Sąd Okręgowy zwrócił uwagę na treść zeznań

świadka X.2 Y.2 oraz na złożony w toku postępowania wniosek dotychczasowego

sędziego referenta, pełniącego też funkcję Prezesa Sądu Rejonowego w Gliwicach,

o wyłączenie od rozpoznania sprawy. W ocenie Sądu Okręgowego przedstawione

okoliczności uzasadniały zastosowanie instytucji przewidzianej w art. 441 k.p.c.

z uwagi na dobro wymiaru sprawiedliwości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Instytucja przekazania sprawy innemu sądowi równorzędnemu, przewidziana

w art. 441 § 1 k.p.c., ma charakter wyjątkowy i służy realizacji fundamentalnych

zasad procesu cywilnego, w szczególności zasady bezstronności i niezawisłości

sądu. Jej zastosowanie musi być oceniane w świetle konstytucyjnych gwarancji

wynikających z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie

praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada

1950 r. zmienionej następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 i uzupełnionej Protokołem nr 2

(Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, dalej: „EKPCz””), które zapewniają każdemu

prawo do rozpoznania sprawy przez sąd ustanowiony ustawą, niezależny

i bezstronny. Zgodnie z art. 441 § 1 k.p.c., przekazanie sprawy do rozpoznania

innemu sądowi równorzędnemu może nastąpić wtedy, gdy wymaga tego dobro

wymiaru sprawiedliwości, w szczególności wzgląd na społeczne postrzeganie sądu

jako organu bezstronnego. Przepis ten – jako wyjątek od zasady właściwości

miejscowej – podlega wykładni ścisłej i nie może być stosowany w sposób

rozszerzający.

III CO 5/26

3

Przedstawione przez Sąd Okręgowy okoliczności nie uzasadniają

zastosowania art. 441 k.p.c. W orzecznictwie Sądu Najwyższego konsekwentnie

podkreśla się, że mechanizm przewidziany w art. 441 k.p.c. nie może zastępować

instytucji wyłączenia sędziego, uregulowanej w art. 48-52 k.p.c., która stanowi

podstawowy instrument służący eliminowaniu sytuacji mogących rodzić wątpliwości

co do bezstronności składu orzekającego. (por. m.in. postanowienia Sądu

Najwyższego: z 16 marca 2020 r., IV CO 18/20, z 26 czerwca 2020 r.,

IV CO 108/20, z 11 stycznia 2022 r., II PUO 27/21, z 26 września 2024 r.,

III CO 993/24, z 30 stycznia 2025 r., III CO 1434/24, z 4 marca 2025 r.,

III CO 115/25). Instytucja przewidziana w art. 441 k.p.c. nie może być traktowana

jako środek zastępczy wobec regulacji dotyczących wyłączenia sędziego ani jako

instrument służący eliminowaniu potencjalnych lub subiektywnie postrzeganych

wątpliwości stron co do bezstronności składu orzekającego, zwłaszcza gdy dotyczą

one pojedynczych sędziów, a nie możliwości uformowania bezstronnego składu

sądu jako całości. Z tej perspektywy udział sędziego X. Y. w organach Wspólnoty

Mieszkaniowej przy ul.[…] w G. – uczestniczki postępowania – w tym pełnienie

funkcji członka zarządu, podpisanie pełnomocnictwa procesowego oraz złożenie

pisma o dopuszczenie do udziału w sprawie, dotyczy wyłącznie jednej osoby i

może być oceniany w ramach instytucji wyłączenia sędziego uruchamianej na

wniosek strony postępowania sądowego lub na żądanie sędziego wyznaczonego

do rozpoznania danej sprawy. W tym kontekście istotne jest, że sędzia X. Y., który

nie jest nawet uczestnikiem postępowania, nie orzeka w wydziale cywilno-

odwoławczym i co do zasady nie mógłby wejść do składu rozpoznającego

zażalenie. Nie wskazano też, aby z uwagi na liczbę sędziów Sądu Okręgowego

oraz charakter i intensywność ich wzajemnych relacji zawodowych rozpoznanie

zażalenia przez jakikolwiek skład tego Sądu uzasadniał postrzeganie z zewnątrz

tego Sądu jako pozbawionego cech bezstronności. Nie uzasadnia takiego wniosku

także charakter rozpoznawanej sprawy pomiędzy Wspólnotami Mieszkaniowymi o

ustanowienie drogi koniecznej.

Wskazane przez Sąd Okręgowy okoliczności – w tym treść zeznań świadka

X.2 Y.2 oraz fakt, że w toku postępowania przed Sądem Rejonowym doszło do

wyłączenia dotychczasowego sędziego referenta – dotyczą indywidualnych sytuacji

III CO 5/26

4

procesowych i nie mają charakteru systemowego. Po wyłączeniu sędziego

referenta w Sądzie Rejonowym w Gliwicach X.4 Y.4 postanowieniem z 8 sierpnia

2025 r. (sygn. akt II Co 2316/25, k. 489), sprawę przydzielono ostatecznie nowemu

referentowi X.5 Y.5 (k. 502). Mechanizmy przewidziane w art. 48-52 k.p.c. zostały

zatem uruchomione i skutecznie zastosowane. W postępowaniu przed Sądem

Okręgowym po wylosowaniu sędziego referenta do rozpoznania zażalenia (SSO

X.3 Y.3, k. 542) nie złożono natomiast żadnego wniosku o wyłączenie sędziego, co

dodatkowo potwierdza, że nie istniały obiektywne podstawy do kwestionowania jej

bezstronności.

Dobro wymiaru sprawiedliwości – jako przesłanka zastosowania art. 441

k.p.c. – musi być rozumiane w sposób obiektywny i wyjątkowy. Nie może ono

sprowadzać się do subiektywnego przekonania stron lub sądu o potrzebie

wyeliminowania potencjalnych wątpliwości. W sprawie nie wykazano, aby zaistniały

okoliczności o takim charakterze i natężeniu, które uniemożliwiałyby rozpoznanie

zażalenia przez Sąd Okręgowy w Gliwicach, gdyż godziłoby to w dobro wymiaru

sprawiedliwości. Przekazanie sprawy innemu sądowi nie może pełnić funkcji

prewencyjnej ani reputacyjnej; jego zastosowanie wymaga wystąpienia realnych,

uchwytnych przesłanek wskazujących na brak możliwości uformowania

bezstronnego składu sądu właściwego.

Z tych względów Sąd Najwyższy odmówił przekazania sprawy do

rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu.

Dariusz Dończyk

(A.G).

[r.g.]