Pominięte przedsiębiorstwo w podziale majątku. SN uchylił orzeczenie sądu okręgowego

Postanowieniem z 23 maja 2024 r., II Ns 1769/15, Sąd Rejonowy

w Częstochowie w sprawie z wniosku W.Ż. z udziałem I.Ż. o podział majątku

wspólnego ustalił, że w skład majątku wspólnego uczestników wchodzą cztery

nieruchomości szczegółowo opisane w sentencji postanowienia (pkt 1 lit. a-d);

dokonał podziału majątku wspólnego w ten sposób, że przyznał na wyłączną

własność uczestniczce trzy nieruchomości a wnioskodawcy przyznał na wyłączną

własność jedną nieruchomość (pkt 2 lit. a-b); orzekł o dopłatach, o rozliczeniach z

tytułu nakładów z majątku wspólnego na majątek osobisty uczestniczki oraz o

rozliczeniach z tytułu nakładów z majątku osobistego uczestniczki na majątek

III CZ 203/25

2

wspólny (pkt 3-7); oddalił wnioski w pozostałej części (pkt 8); umorzył postępowanie

w części dotyczącej wniosku uczestniczki o ustalenie nierównych udziałów (pkt 9);

opłatę stałą uznał za uiszczoną (pkt 10); orzekł o kosztach postępowania (pkt 11-

13).

Apelację od postanowienia Sądu pierwszej instancji wnieśli obje uczestnicy.

Uczestniczka zaskarżyła je w części, tj. w zakresie punktu

2, 3, 4, 5, 6, 7 i 11 a wnioskodawca zaskarżył postanowienie Sądu a quo w całości.

Postanowieniem z 22 maja 2025 r. Sąd Okręgowy w Częstochowie, na

skutek apelacji wnioskodawcy i uczestniczki, uchylił postanowienie Sądu pierwszej

instancji i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu

w Częstochowie z uwzględnieniem kosztów postępowania apelacyjnego.

W ocenie Sądu drugiej instancji apelacja wnioskodawcy okazała się

częściowo zasadna, a jako przyczynę wydania orzeczenia kasatoryjnego Sąd

odwoławczy wskazał nierozpoznanie istoty sprawy przez Sąd pierwszej instancji.

Nierozpoznanie istoty sprawy miało, w ocenie Sądu drugiej instancji, wynikać

z tego, że Sąd a quo nie ustalił, że w skład majątku wspólnego uczestników

wchodzą dochody oraz majątek przedsiębiorstwa prowadzonego przez

uczestniczkę w trakcie trwania małżeństwa. Orzeczenie Sądu pierwszej instancji

dotyczy w konsekwencji wyłącznie części majątku wspólnego uczestników. Sąd

odwoławczy wskazał w tym kontekście, że zakres tego, o czym orzeka sąd

w postępowaniu o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej

między małżonkami, determinuje art. 567 § 3 w zw. z art. 684 k.p.c., z których

wynika, że sąd zobowiązany jest z urzędu ustalić m.in. skład tego majątku.

Oznacza to, że jeżeli w postępowaniu działowym, w ustalonych okolicznościach

faktycznych, sąd uzna, że w skład majątku wspólnego wchodzą określone

przedmioty, zobowiązany jest uwzględnić je w wydanym orzeczeniu, niezależnie od

tego, czy uczestnicy powoływali się na istnienie takich składników majątku w toku

postępowania. Ponadto, Sąd ad quem podkreślił, że zasadą wynikającą z art.

1038 § 1 k.c. w zw. z art. 46 k.r.o. jest, że sądowy podział majątku wspólnego

powinien obejmować całość majątku, a jedynie z ważnych powodów może być

ograniczony do części majątku. Obowiązkiem Sądu pierwszej instancji było zatem

III CZ 203/25

3

podjęcie z urzędu działań w celu weryfikacji, czy wskazane przez uczestników

postępowania nieruchomości były jedynymi składnikami majątku wspólnego

małżonków.

Sąd drugiej instancji wskazał, że zaniechanie ustalenia, iż w skład majątku

wspólnego uczestników postępowania wchodzi przedsiębiorstwo prowadzone przez

jednego z małżonków, skutkuje nierozpoznaniem pełnego zakresu sprawy, a więc

istoty sprawy. Brak tego ustalenia oznacza, że sąd nie rozważył całokształtu

stosunków majątkowych między uczestnikami postępowania, co prowadzi do

nieprawidłowego określenia substratu podziału i tym samym wadliwego

rozstrzygnięcia. Pominięcie wskazanych wyżej składników majątku wspólnego

stanowi istotny błąd, albowiem dochody generowane przez przedsiębiorstwo

wpływały bezpośrednio na powiększenie pozostałych składników majątku

wspólnego (np. inwestycje, remonty nieruchomości itp.). Sami uczestnicy

postępowania wskazywali, że finansowali przedsiębiorstwo ze swoich składników

majątku, kredytów i dotacji. Tym samym ustalenie istnienia i zakresu majątku

przedsiębiorstwa oraz jego wpływu na całość majątku wspólnego wymaga

przeprowadzenia postępowania dowodowego, którego przeprowadzenie wykracza,

w ocenie Sądu odwoławczego, poza granice postępowania odwoławczego.

Zażalenie na postanowienie Sądu drugiej instancji wniosła uczestniczka,

zaskarżając je w całości i formułując w zażaleniu zarzut naruszenia art.

386 § 4 k.p.c. poprzez jego nieprawidłowe zastosowanie i błędne przyjęcie, że nie

doszło do rozpoznania, istoty sprawy przez Sąd pierwszej instancji, co skutkowało

uchyleniem postanowienia Sądu a quo, podczas gdy okoliczność nierozpoznania

istoty sprawy nie występuje w niniejszej sprawie. W oparciu o sformułowany

w zażaleniu zarzut uczestniczka wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu

w Częstochowie oraz o zasądzenie od wnioskodawcy na swoją rzecz kosztów

postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm

przepisanych.

Wnioskodawca złożył odpowiedź na zażalenie uczestniczki wnosząc o jego

oddalenie oraz o zasądzenie od uczestniczki na swoją rzecz zwrotu kosztów

III CZ 203/25

4

postępowania zażaleniowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według

norm prawem przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie okazało się uzasadnione, co skutkowało uchyleniem

zaskarżonego postanowienia.

Kontrola dokonywana przez Sąd Najwyższy na skutek zażalenia

przewidzianego w art. 3941 § 11 k.p.c. ma charakter formalny, koncentrujący się na

przesłankach uchylenia orzeczenia sądu pierwszej instancji, bez wkraczania

w kompetencje merytoryczne sądu drugiej instancji. W postępowaniu toczącym się

na skutek zażalenia na orzeczenie o uchyleniu wyroku (postanowienia) sądu

pierwszej instancji i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania na

podstawie art. 386 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy poddaje kontroli prawidłowość

stwierdzenia nieważności postępowania przez sąd drugiej instancji, a jeżeli

przyczyną orzeczenia kasatoryjnego były przesłanki określone w art. 386 § 4 k.p.c.,

bada, czy sąd drugiej instancji prawidłowo pojmował wskazane w tym przepisie

przyczyny uzasadniające uchylenie orzeczenia sądu pierwszej instancji i czy jego

merytoryczne stanowisko uzasadniało taką ocenę postępowania sądu pierwszej

instancji. Innymi słowy, bada, czy sąd pierwszej instancji rzeczywiście nie rozpoznał

istoty sprawy albo czy rzeczywiście wydanie orzeczenia wymaga przeprowadzenia

postępowania dowodowego w całości. Dokonywana kontrola ma charakter czysto

procesowy, gdyż Sąd Najwyższy nie może wkraczać w merytoryczne kompetencje

sądu drugiej instancji rozpoznającego apelację (postanowienia SN

z 25 października 2012 r., I CZ 136/12; z 6 marca 2014 r., V CZ 13/14; z 29 maja

2020 r., I CSK 431/19).

Przyczyną wprowadzenia zażalenia, o którym mowa w art. 3941 § 11 k.p.c.,

było umożliwienie kontroli prawidłowości stosowania przepisów dopuszczających

uchylenie orzeczeń zaskarżonych apelacją, motywowane dążeniem do utrzymania

zakładanej wyjątkowości rozstrzygnięć kasatoryjnych (postanowienie SN z 21 maja

2020 r., V CZ 10/20).

Zażalenie przewidziane w art. 3941 § 11 k.p.c. nie może być przy tym

utożsamiane ze skargą kasacyjną jak również z zażaleniem z art. 394 k.p.c.,

III CZ 203/25

5

rozumianym jako zwyczajny środek odwoławczy. Zażalenie na orzeczenie

kasatoryjne sądu drugiej instancji ma służyć jedynie skontrolowaniu, czy to

orzeczenie zostało prawidłowo wydane. Przy jego rozpoznawaniu Sąd Najwyższy

nie bada istoty sprawy, lecz jedynie ocenia, czy stwierdzone przez sąd odwoławczy

okoliczności są tymi, które w świetle art. 386 § 2 i 4 k.p.c. usprawiedliwiają wydanie

orzeczenia kasatoryjnego, zamiast – co powinno być regułą – orzeczenia

reformatoryjnego (postanowienie SN z 15 grudnia 2021 r., III CZ 30/21).

Kognicja Sądu Najwyższego, jako sądu rozpoznającego zażalenie na

podstawie art. 3941 § 11 k.p.c., jest wąska, ograniczając się wyłącznie do ustalenia,

czy istniały procesowe podstawy do wydania orzeczenia kasatoryjnego czy też sąd

odwoławczy popełnił błąd przy kwalifikowaniu określonej sytuacji procesowej, jako

odpowiadającej jednej z podstaw orzeczenia kasatoryjnego i poszukiwał podstaw

uchylenia orzeczenia poza katalogiem wskazanym w art. 386 § 2 i 4 k.p.c. Oznacza

to, iż Sąd Najwyższy rozpatrując zażalenie weryfikuje jedynie, czy doszło do

nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy albo wydanie orzeczenia

wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości (art.

386 § 4 k.p.c.), bądź też czy miała miejsce nieważność postępowania (art.

386 § 2 k.p.c.). Zażalenie nie jest natomiast środkiem prawnym służącym badaniu

materialnoprawnej podstawy zaskarżonego orzeczenia, a poza zakresem kontroli

Sądu Najwyższego pozostaje prawidłowość stanowiska prawnego sądu

odwoławczego co do meritum (postanowienia SN z 15 lutego 2013 r., I CZ 5/13;

z 21 maja 2015 r., IV CZ 10/15; z 20 lutego 2023 r., III CZ 423/22).

W niniejszej sprawie Sąd drugiej instancji uchylił zaskarżone apelacją

orzeczenie powołując się na zaistnienie przesłanki z art. 386 § 4 k.p.c., wskazując,

że Sąd a quo nie rozpoznał istoty sprawy, ponieważ pominął określone składniki

majątkowe ustalając skład majątku wspólnego uczestników postępowania.

Pojęcie istoty sprawy odnosi się do jej aspektu materialnego, zaś

nierozpoznanie tak rozumianej istoty sprawy ma miejsce wówczas, gdy

rozstrzygnięcie sądu pierwszej instancji nie odnosi się do tego, co było

przedmiotem sprawy, gdy sąd zaniechał zbadania materialnej podstawy żądania

albo merytorycznych zarzutów strony, bezpodstawnie przyjmując, że istnieje

III CZ 203/25

6

przesłanka materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie (zamiast

wielu zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 1 marca 2023 r., III CZ 285/22).

Z nierozpoznaniem istoty sprawy mamy również do czynienia, jeżeli sąd

rozstrzygnął o żądaniu powoda na innej podstawie faktycznej i prawnej niż

zgłoszona w pozwie lub nie rozważył wszystkich zarzutów pozwanego dotyczących

kwestii faktycznych czy prawnych rzutujących na zasadność roszczenia będącego

przedmiotem sprawy. Innymi słowy, nierozpoznanie istoty sprawy polega na

zaniechaniu zbadania materialnej podstawy żądania pozwu (wniosku

w postępowaniu nieprocesowym), tj. niewyjaśnieniu i pozostawieniu poza oceną

okoliczności faktycznych, stanowiących przesłanki zastosowania normy prawa

materialnego, będącej podstawą roszczenia.

W niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji ustalił, jakie składniki wchodzą

w skład majątku wspólnego uczestników postępowania, przyznał poszczególne

składniki na wyłączną własność uczestników oraz orzekł o dopłatach i rozliczeniach

z tytułu nakładów z majątku wspólnego na majątek osobisty uczestniczki oraz

o rozliczeniach z tytułu nakładów z majątku osobistego uczestniczki na majątek

wspólny. Fakt, że w ocenie Sądu odwoławczego Sąd pierwszej instancji pominął

określone składniki, które również powinny być zakwalifikowane jako wchodzące

w skład majątku wspólnego, nie oznacza, że Sąd a quo nie rozpoznał istoty sprawy

we wskazanym wyżej rozumieniu.

W przyjętym w prawodawstwie polskim modelu tzw. apelacji pełnej rola sądu

drugiej instancji nie ogranicza się wyłącznie do kontroli zaskarżonego

rozstrzygnięcia, ale obejmuje także powinność merytorycznego rozpoznania

sprawy, uwzględniwszy własne ustalenia faktyczne, poczynione na podstawie

zarówno materiału zebranego w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, jak

też w postępowaniu apelacyjnym. Wynika to z faktu, iż celem postępowania

apelacyjnego jest – w ramach kontroli instancyjnej – ponowne i wszechstronne

merytoryczne rozpoznanie sprawy. Sąd drugiej instancji, dostrzegając, że Sąd

pierwszej instancji wydając swoje orzeczenie pominął określone składniki

wchodzące w skład majątku wspólnego, powinien samodzielnie poczynić stosowne

III CZ 203/25

7

ustalenia faktyczne i wydać orzeczenie reformatoryjne (zob. postanowienie SN

z 15 stycznia 2016 r., I CZ 100/15).

Konkludując, w niniejszej sprawie Sąd drugiej instancji nie był uprawniony do

wydania orzeczenia kasatoryjnego.

Z przytoczonych względów, na podstawie art. 3941 § 3 w zw. z art.

39815 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone postanowienie, pozostawiając

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego w orzeczeniu kończącym

postępowanie w sprawie (art. 108 § 2 w zw. z art. 3941 § 3 w zw. z art. 39821 w zw.

z art. 391 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.).

Kamil Zaradkiewicz

[M.O.]

[a.ł]