SN oddalił zażalenie, podział majątku z gospodarstwem wraca do sądu w Łukowie

W związku z zażaleniem wnioskodawczyni I. F. od postanowienia Sądu

Okręgowego w Siedlcach z 22 grudnia 2025 r. uchylającego postanowienie

częściowe Sądu Rejonowego w Łukowie z 7 kwietnia 2025 r. i przekazujące sprawę

Sądowi Rejonowemu w Łukowie do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył co następuje.

Zażalenie jest bezzasadne.

Zgodnie z art. 386 § 4 k.p.c. uchylenie wyroku połączone z przekazaniem

sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji może nastąpić

III CZ 49/26

2

w razie nierozpoznania istoty sprawy przez sąd pierwszej instancji oraz, gdy

wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości.

Zażalenie na orzeczenie kasatoryjne sądu drugiej instancji ma służyć

skontrolowaniu, czy zostało ono prawidłowo wydane w jednej z wymienionych

wyżej sytuacji. Przy jego rozpoznawaniu Sąd Najwyższy nie bada istoty sprawy,

czyli tego, co w świetle zgłoszonego żądania i jego podstawy faktycznej stanowiło

przedmiot postępowania, lecz jedynie ocenia, czy stwierdzone przez sąd

odwoławczy okoliczności są tymi, które w świetle art. 386 § 4 k.p.c.

usprawiedliwiają wydanie orzeczenia kasatoryjnego, zamiast - co powinno być

regułą – reformatoryjnego (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 15

października 2014 r., V CZ 67/14).

W niniejszej sprawie u podstaw zaskarżonego postanowienia legła ocena

Sądu Okręgowego, według której Sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty

zgłoszonego wniosku. Ten zatem powód uchylenia postanowienia do ponownego

rozpoznania wymaga oceny w aspekcie prawidłowości w okolicznościach

rozpoznawanej sprawy.

Pojęcie „nierozpoznania istoty sprawy" w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c.

wykładane jest w judykaturze jednolicie. Przyjmuje się mianowicie, że do

nierozpoznania istoty sprawy dochodzi wtedy, gdy rozstrzygnięcie sądu pierwszej

instancji nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, gdy sąd zaniechał

zbadania materialnej podstawy żądania albo merytorycznych zarzutów strony,

bezpodstawnie przyjmując, że istnieje przesłanka materialnoprawna lub procesowa

unicestwiająca roszczenie. Ma to miejsce m.in., gdy sąd bezpodstawnie odmawia

dalszego prowadzenia sprawy przyjmując brak legitymacji procesowej stron,

skuteczność twierdzenia lub zarzutu wygaśnięcia bądź umorzenia zobowiązania,

upływ terminów zawitych, przedwczesność powództwa, czy też nie rozpoznał

żądań w aspekcie wszystkich twierdzeń powoda lub zarzutów pozwanego (zob. np.

wyroki Sądu Najwyższego z: 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003, nr 3, poz.

36; 23 września 1998 r., II CKN 895/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 22; 23 września

1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999, Nr 1, poz. 22; 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00,

OSP 2003, Nr 3, poz. 36;17 listopada 2004 r., IV CK 229/04; 26 stycznia 2011 r.,

V CSK 299/10; 12 stycznia 2012 r., II CSK 274/11; postanowienia Sądu

III CZ 49/26

3

Najwyższego z: 6 grudnia 2012 r., IV CZ 124/12; 19 grudnia 2012 r., II CZ 141/12;

13 marca 2014 r., I CZ 7/14).

W rozpoznawanej sprawie, wbrew stanowisku skarżącej doszło do

nierozpoznania istoty sprawy przez Sąd pierwszej instancji w rozumieniu wyżej

przedstawionym. Trafnie podniósł Sąd Okręgowy, że w sprawie o podział majątku

wspólnego między byłymi małżonkami, sąd z urzędu ustala (art. 567 § 3 w związku

z art. 684 k.p.c.) skład i wartości majątku wspólnego byłych małżonków (zob.

postanowienie Sądu Najwyższego z 18 października 2002 r., V CZ 129/02). Zasadą

wynikającą z art. 1038 § 1 k.p.c. w zw. z art. 46 k.r.o. jest, że sądowy podział

majątku wspólnego powinien obejmować całość majątku, a jedynie z ważnych

powodów może być ograniczony do części majątku. Natomiast umowny podział

majątku wspólnego zgodnie z art. 1038 § 2 k.c. w zw. z art. 46 k.r.o. może objąć

zarówno cały ten majątek, jak i może być ograniczony do jego części (zob.

postanowienie Sądu Najwyższego z 27 sierpnia 1979 r., III CRN 137/79, OSNCP

1980, nr 2, poz. 33).

Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego rozpoznanie istoty sprawy

wymaga prawidłowego zidentyfikowania jej przedmiotu, bez tego zabiegu nie jest

możliwe dokonanie oceny żądania pozwu w płaszczyźnie prawa materialnego

(postanowienie Sądu Najwyższego z 18 marca 2015 roku, I CZ 27/15). W tym

przypadku takiej prawidłowej identyfikacji zabrakło, bowiem Sąd Rejonowy nie

dokonał istotnych dla sposobu podziału majątku wspólnego ustaleń co składu

majątku wspólnego, a konkretnie co do wchodzącego w jego skład gospodarstwa

rolnego i nie uwzględnił specyfiki postępowania dotyczącego takiego gospodarstwa.

Sąd Rejonowy pomimo obowiązku ustalenia z urzędu składu majątku wspólnego,

bez ustalenia, że zgłoszone do podziału nieruchomości stanowią gospodarstwo

rolne dokonał ich podziału w naturze, zupełnie nie analizując czy zniesienie

współwłasności gospodarstwa rolnego przez podział między współwłaścicieli nie

jest sprzeczne z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej (zob. postanowienie SN

z 7 marca 2008 roku, III CKN 328/07).

Zgodnie z przepisem art. 619 § 1 k.p.c. w postępowaniu o zniesienie

współwłasności gospodarstwa rolnego sąd ustala jego skład i wartość,

III CZ 49/26

4

w szczególności obszar i rodzaj nieruchomości wchodzących w skład tego

gospodarstwa oraz obszar i rodzaj nieruchomości stanowiących już własność

współwłaścicieli i ich małżonków, a w miarę potrzeby także okoliczności

przewidziane w art. 216 k.c. Z § 2 tego artykułu wynika ponadto, że podział

w naturze nastąpi po zasięgnięciu opinii biegłych co do sposobu podziału.

Jednocześnie Sąd Okręgowy przyjął za trafny pogląd Sądu Najwyższego wyrażony

w postanowieniu z 30 listopada 2007 r. (IV CSK 305/07), z którego wynika, że za

prawidłową należało uznać tylko taką wykładnię art. 619 § 2 k.p.c., zgodnie z którą

zasięgnięcie opinii biegłych jest obligatoryjne nie tylko co do formy podziału, ale

także co do samej dopuszczalności podziału gospodarstwa rolnego. Ponadto Sąd

Okręgowy wskazał, na inne istotne braki w postępowaniu dowodowym, w tym

konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości w zakresie

rozliczenia pożytków z gospodarstwa rolnego po ustaniu wspólności majątkowej.

Prowadzi to do wniosku, że istota sprawy, której przedmiotem jest ustalenie

i podział majątku dorobkowego nie została rozstrzygnięta przez Sąd pierwszej

instancji Należało zatem przyjąć, że przyczyna uchylenia postanowienia Sądu

Rejonowego odpowiada sytuacji z art. 386 § 4 k.p.c., określonej jako

„nierozpoznanie istoty sprawy".

W świetle powyższego Sąd Najwyższy na podstawie art. 3941 § 3 w zw.

Z art. 398¹⁴ k.p.c. orzekł jak w sentencji, pozostawiając rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania zażaleniowego w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie

(art. 108 § 2 w zw. z art. 39821 w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c.).

M.L.

[a.ł]