Potrącenie kredytobiorcy z bankiem w upadłości. SN: sąd może zawiesić proces

Zagadnienia prawne, wskazane w postanowieniu Sądu Apelacyjnego

w Warszawie, zostały przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia

w następującej sytuacji procesowej:

Sąd pierwszej instancji zasadził od pozwanego kredytobiorcy na rzecz

powodowego banku 600 000 zł z odsetkami tytułem zwrotu sumy wypłaconej

kredytobiorcy w wykonaniu nieważnej umowy kredytu oraz, na skutek powództwa

wzajemnego, ustalił nieważność umowy kredytu zawartej przez strony i zasądził od

banku na rzecz kredytobiorcy 54 531,06 franków szwajcarskich (CHF) tytułem zwrotu

spłat kredytu dokonanych we frankach. Z wierzytelności dochodzonej przez bank

kredytobiorca potrącił swoją wierzytelność w wysokości 386 096,96 zł tytułem zwrotu

spłat dokonanych w złotych, lecz Sąd Okręgowy nie rozpoznał zarzutu potrącenia

z przyczyn niezwiązanych z przedstawionymi zagadnieniami prawnymi.

III CZP 38/25

3

Obie strony zaskarżyły wyrok Sądu pierwszej instancji, a w toku postępowania

apelacyjnego została ogłoszona upadłość banku. Sąd Apelacyjny zawiesił

postępowanie i podjął je z udziałem syndyka: w zakresie powództwa banku w całości,

a w zakresie powództwa wzajemnego tylko co do żądania ustalenia nieważności

umowy. Po ogłoszeniu upadłości banku kredytobiorca złożył syndykowi oświadczenie

o potrąceniu z wierzytelnością banku swoich wierzytelności: w wysokości 496 284,98

zł (zawierającą wierzytelność w wysokości 386 096,96 zł przedstawioną do potrącenia

w postępowaniu w pierwszej instancji) i w wysokości 70 036,70 CHF (przeliczonej na

sumę 291 066,91 zł) – obie tytułem zwrotu spłat dokonanych w wykonaniu nieważnej

umowy kredytu. Powołując się na oświadczenie złożone syndykowi kredytobiorca

podniósł w toku postępowania apelacyjnego procesowy zarzut potrącenia.

Uzasadniając pierwsze z przedstawionych zagadnień prawnych, Sąd

Apelacyjny wskazał, że zarzut potrącenia, o którym mowa w art. 2031 k.p.c., można

rozumieć na dwa sposoby. W węższym rozumieniu zarzut ten jest wyłącznie złożonym

w toku procesu oświadczeniem o podwójnym charakterze: zarzutu procesowego

(wywołującego skutki procesowe) i oświadczenia woli (wywołującego skutki

materialnoprawne). Sąd pytający wskazał też na możliwość szerszego rozumienia

tego pojęcia i objęcia nim także zarzutu wygaśnięcia dochodzonej przez powoda

wierzytelności na skutek oświadczenia o potrąceniu złożonego poza procesem. Sąd

pytający przychylił się do tego drugiego, szerszego rozumienia zarzutu potrącenia,

powołując się przy tym na postanowienia SN z 13 grudnia 2024 r., I CSK 4426/23, i z 9

stycznia 2025 r. I CSK 2280/24. Zasadniczym argumentem na rzecz rozumienia przez

zarzut potrącenia również powołania się w procesie na wygaśnięcie dochodzonej

wierzytelności na skutek potrącenia jest - według Sądu Apelacyjnego - możliwość

łatwego obejścia rygorów ustanowionych w art. 2031 k.p.c., w przypadku ich

ograniczenia do zarzutu potrącenia w węższym rozumieniu. Pozwany mógłby w tym

celu złożyć w poza procesem oświadczenie o potrąceniu i powołać się w procesie

wyłącznie na wygaśnięcie wierzytelności powoda przez potrącenie. To szersze

rozumienie zarzutu potrącenia pociąga za sobą obowiązek sprawdzenia przez Sąd

pytający, czy zarzut potrącenia, zgłoszony w postępowaniu apelacyjnym (tj. powołanie

się na oświadczenie o potrąceniu złożone syndykowi poza procesem), został

podniesiony zgodnie z ograniczeniami ustanowionymi w art. 2031 k.p.c.

III CZP 38/25

4

Jednocześnie Sąd Apelacyjny dostrzegł, że kolejne ograniczenie do

podniesienia zarzutu potrącenia w zakresie czasowym zostało ustanowione w art. 96

pr.upadł., stanowiącym, że warunkiem skorzystania z prawa potrącenia jest złożenie o

tym oświadczenia nie później niż przy zgłoszeniu wierzytelności. Sąd Apelacyjny

stwierdził, że postępowanie upadłościowe jest rodzajem postępowania

nieprocesowego, a tym samym skorzystanie z zarzutu potrącenia w tym postępowaniu

jest czynnością w postępowaniu sądowym. Potrącenie w postępowaniu

upadłościowym ma – według Sądu pytającego – podwójny charakter: jest

oświadczeniem woli wywołującym skutki materialnoprawne i czynnością

w postępowaniu sądowym, ze skutkami m.in. dla ustalenia listy wierzytelności.

Sąd Apelacyjny wskazał, że termin z art. 96 pr.upadł. jest terminem

materialnoprawnym, a z art. 2031 § 2 k.p.c. terminem procesowym, co zdaje się

wskazywać na niedopuszczalność uznania art. 96 pr. upadł. pro lege speciali

wobec art. 2031 § 2 k.p.c. Jednak mimo to Sąd Apelacyjny zaproponował

przyjęcie, że termin z art. 2031 § 2 k.p.c. nie stosuje się do zarzutu potrącenia

w procesie cywilnym, którego podstawę stanowi oświadczenie o potrąceniu

złożone przez pozwanego, wierzyciela upadłego, w postępowaniu

upadłościowym z uwagi na inne reguły temporalne zgłoszenia tego zarzutu.

Czyli Sąd pytający opowiedział się za uznaniem art. 96 pr.upadł. za lex specialis

w stosunku do art. 2031 § 2 k.p.c., w zakresie terminu do powołania się na

potrącenie.

Przyjęcie tej tezy powoduje powstanie drugiego z zagadnień przedstawionych

przez Sąd Apelacyjny, a mianowicie czy sąd rozpoznający powództwo syndyka

powinien zawiesić postępowanie na podstawie art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. do chwili

rozstrzygnięcia w postępowaniu upadłościowym o skuteczności potrącenia. Sąd

pytający przytoczył następujące argumenty za każdą z dwóch odpowiedzi:

1. Za brakiem obowiązku zawieszenia postępowania przemawia to,

że postanowienia w postępowaniu upadłościowym zapadają co do zasady wyłącznie

dla celów postępowania upadłościowego, nie wiążą poza postępowaniem

upadłościowym i nie mają powagi rzeczy osądzonej. Lista wierzytelności albo

uwzględni potrącenie, albo go nie uwzględni. Skoro sąd rozpoznający powództwo

III CZP 38/25

5

syndyka przeciwko dłużnikowi o wierzytelność należną upadłemu nie będzie związany

listą wierzytelności, to nie ma potrzeby oczekiwania ma ustalenie listy wierzytelności w

celu rozstrzygnięcia o potrąceniu.

2. Za zawieszeniem procesu przemawia to, że wierzytelność przysługująca

przeciwko upadłemu może być dochodzona wyłącznie w trybie zgłoszenia jej

w postępowaniu upadłościowym (wniosek z art. 145 pr.upadł. w zw. z art. 180 § 1 pkt 5

lit. b k.p.c.). Zatem sąd w procesie nie może orzec o skuteczności potrącenia i dlatego

powinien wstrzymać się z wydaniem wyroku do zatwierdzenia przez sędziego-

komisarza listy wierzytelności.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Sąd Apelacyjny nie objął swoimi pytaniami wykładni pojęcia zarzutu

w art. 2031 k.p.c. Jednak Sąd Najwyższy rozpoznając zagadnienie prawne na

podstawie art. 390 § 1 k.p.c. z urzędu bada, czy rozstrzygnięcie tego zagadnienia

rzeczywiście jest konieczne do rozpoznania apelacji przez sąd pytający –

i odmawia rozstrzygnięcia zagadnienia w przypadku braku tej konieczności. Przy

tym przedstawione przez Sąd pytający możliwe zakresy stosowania art. 2031 k.p.c.

należy uzupełnić o trzeci pogląd, według którego zarzutem potrącenia w rozumieniu

tego przepisu jest także powołanie się na zarzut wygaśnięcia dochodzonej

wierzytelności na skutek oświadczenia o potrąceniu złożonego poza procesem,

lecz tylko pod warunkiem, że oświadczenie o potrąceniu zostało złożone w toku

procesu, a nie przed procesem (w orzeczeniach przyjmujących ten pogląd

zazwyczaj wskazuje się, że rygorom z art. 2031 k.p.c. podlegają oświadczenia

o potrąceniu złożone po doręczeniu odpisu pozwu).

W sprawie rozpoznawanej przez Sąd pytający potrzeba rozstrzygnięcia

o relacji art. 2031 k.p.c. i art. 96 pr.upadł. powstaje zarówno przy przyjęciu tezy tego

Sądu, że każde powołanie się na wygaśnięcie wierzytelności przez potrącenie

podlega ograniczeniom z art. 2031 k.p.c., jak przy przedstawionym wyżej poglądzie,

że przepis ten nie obejmuje powołania się na oświadczenie o potrąceniu złożone

przed procesem. Zatem do stwierdzenia potrzeby odpowiedzi na pierwsze

z zadanych pytań wystarczy odrzucenie poglądu, że art. 2031 k.p.c. w ogóle nie

III CZP 38/25

6

stosuje się, jeżeli pozwany nie składa w piśmie procesowym oświadczenia

o potrąceniu, a jedynie powołuje się w piśmie procesowym lub ustnie na rozprawie

na pozaprocesowe oświadczenie o potrąceniu, niezależnie od czasu złożenia tego

oświadczenia. Stosowanie art. 2031 k.p.c., ograniczone tylko do oświadczeń

o potrąceniu złożonych w piśmie procesowym, czyniłoby ten przepis martwym

i niweczyło wolę ustawodawcy ograniczenia przedłużania procesu przez składanie

przez pozwanych kolejnych oświadczeń o potrąceniu w trakcie procesu, aczkolwiek

poza pismami procesowymi. Dlatego Sąd Najwyższy nie podziela tego

najwęższego rozumienia pojęcia zarzutu potrącenia i nie zajmuje stanowiska co do

zasadności wyłączenia z zakresu tego pojęcia powołania się na oświadczenie

o potrąceniu złożone przed procesem, ponieważ stanowisko w tym zakresie nie jest

konieczne do rozstrzygnięcia sprawy rozpoznawanej przez Sąd pytający.

2. Sąd Apelacyjny zasadnie stwierdził, że skutkiem podniesienia zarzutu

potrącenia po terminie określonym w art. 2031 § 2 k.p.c. jest bezskuteczność

zarzutu na podstawie art. 167 k.p.c. Bezskuteczność oznacza, że sąd nie bierze

tego zarzutu pod uwagę, aczkolwiek pismo procesowe zawierające ten zarzut

pozostaje w aktach (nie podlega zwrotowi) i sąd bierze pod uwagę pozostałą treść

pisma. Przy tym bezskuteczność zarzutu potrącenia nie ma wpływu na skuteczność

materialnoprawną oświadczenia o potrąceniu zawartego w piśmie procesowym.

Jeżeli są spełnione warunki z art. 498 § 1 k.c., a w przypadku upadłości powoda

z art. 93-95 pr.upadł., to na skutek tego oświadczenia obie wierzytelności umarzają

się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej (art. 498 § 2 k.c.), i to ze

skutkiem od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe (art. 499 k.c.).

Artykuł 2031 k.p.c. stanowi lex specialis wobec art. 316 § 1 k.p.c., ponieważ

ten drugi przepis nakazuje wydanie wyroku na podstawie stanu rzeczy w chwili

zamknięcia rozprawy, a art. 2031 k.p.c. nakazuje wyłączenie z tego stanu rzeczy

umorzenia się wierzytelności przez potrącenie, które jest skuteczne na podstawie

prawa materialnego, lecz zostało podniesione w procesie z naruszeniem art. 2031

k.p.c. Innym przykładem wyjątku od art. 316 § 1 k.p.c. jest art. 843 § 3 k.p.c. Nawet

jeżeli stan rzeczy czyni zasadnym powództwo przeciwegzekucyjne, lecz zasadność

ta jest skutkiem okoliczności powołanej po wniesieniu pozwu, to powództwo

podlega oddaleniu, co jednak nie zmienia skutków materialnoprawnych tego

III CZP 38/25

7

pominiętego faktu i powód może wnieść kolejne powództwo przeciwegzekucyjne

w oparciu o ten fakt. Z kolei potrącenie, pominięte na podstawie art. 2031 k.p.c. przy

wyrokowaniu, może być podstawą powództwa o pozbawienie wykonalności tak

zapadłego wyroku (art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. in fine) oraz może być powoływane

w każdym innym postępowaniu między stronami. Bezskuteczność na podstawie

art. 167 k.p.c. dotyczy tylko czynności procesowej, czyli jest ograniczona do

konkretnego procesu.

3. Równie zasadnie Sąd Apelacyjny stwierdził, że art. 96 pr.upadł. jest

przepisem materialnoprawnym. Stanowi on, że dłużnik upadłego, który chce

skorzystać z prawa potrącenia, składa o tym oświadczenie nie później niż przy

zgłoszeniu wierzytelności w postępowaniu upadłościowym. Przepis ten nie określa

wprost skutków zaniechania złożenia oświadczenia o chęci skorzystania z prawa

potrącenia, lecz z samego brzmienia przepisu skutek ten wynika – jest nim utrata

możliwości skorzystania z prawa potrącenia. Przy tym utrata ta nie jest ograniczona

do postępowania upadłościowego, lecz następuje w stosunku do masy upadłości

we wszystkich relacjach. W procesie z syndykiem sąd nie może uwzględnić

potrącenia, jeżeli na podstawie art. 96 pr.upadł. pozwany utracił prawo do

skorzystania z potrącenia.

Należy przy tym pamiętać, że art. 96 pr.upadł. stanowi o utracie prawa

potrącenia przysługującego na podstawie art. 93-95 pr.upadł. Prawo to co do

zasady przysługuje, jeżeli obie wierzytelności istniały w dniu ogłoszenia upadłości,

chociażby termin wymagalności jednej z nich jeszcze nie nastąpił (art. 93 ust. 1

pr.upadł.). Jeżeli upadły lub jego dłużnik - i jednocześnie wierzyciel - złożył

oświadczenie o potrąceniu przed ogłoszeniem upadłości, to w świetle art. 93 ust. 1

pr.upadł. w dniu ogłoszenia upadłości istniała już tylko jedna wierzytelność -

nadwyżka wierzytelności wyższej – i nie jest już możliwa utrata prawa potrącenia.

Natomiast zagadnienie, czy powołanie się w procesie na potrącenie mające

miejsce przed procesem podlega rygorom z art. 2031 k.p.c., nie zostało – jak wyżej

wskazano – objęte pytaniami Sądu Apelacyjnego, nie występuje w rozpoznawanej

sprawie i nie jest przedmiotem niniejszej uchwały.

III CZP 38/25

8

4. Zatem art. 2031 k.p.c. i art. 96 pr.upadł. regulują odmienne

zagadnienia, czyli nie są konkurencyjne wobec siebie. Żaden z tych przepisów nie

jest przepisem szczególnym wobec drugiego.

Dłużnik upadłego, pozwany przez syndyka, musi podnieść zarzut potrącenia

dochowując ograniczeń z art. 2031 k.p.c., gdyż w przeciwnym wypadku sąd pominie

ten zarzut. Niezależnie od badania dochowania wymagań tego przepisu sąd bada,

czy pozwany na podstawie art. 96 pr.upadł. nie utracił możliwości skorzystania

z prawa potrącenia. Jeżeli w postępowaniu, wszczętym przez upadłego jeszcze

przed ogłoszeniem, upadłości syndyk wstąpił do procesu w miejsce powoda, sąd

także bada dochowanie wymagań z art. 2031 k.p.c. W takim procesie utrata prawa

do potrącenia na podstawie art. 96 pr.upadł. może być istotna, jeżeli termin

z art. 2031 § 2 k.p.c. nie upłynął przed ogłoszeniem upadłości i zaczął biec od nowa

od doręczenia pozwanemu postanowienia o podjęciu postępowania z udziałem

syndyka (art. 179 § 2 k.p.c.). Jeżeli termin ten upłynął przed ogłoszeniem upadłości,

badanie ewentualnej utraty możliwości skorzystania z prawa potrącenia na

podstawie art. 96 pr.upadł. jest bezprzedmiotowe, gdyż sąd na podstawie art. 167

k.p.c. i tak nie może brać pod uwagę faktu potrącenia. Natomiast jeżeli pozwany

zgłosił zarzut potrącenia jeszcze przed ogłoszeniem upadłości i nie naruszył

art. 2031 k.p.c., to - jeżeli zostały spełnione warunki z art. 498 § 1 k.c. - w chwili

ogłoszenia upadłości przynajmniej jedna z wierzytelności już nie istniała, a tym

samym na podstawie art. 93 ust. 1 pr.upadł. nie stosuje się art. 96 pr.upadł.

Szczególna sytuacja powstaje, gdy w chwili ogłoszenia upadłości obie

wierzytelności istniały, lecz wierzytelność pozwanego jeszcze nie była wymagalna.

Wówczas z chwilą ogłoszenia upadłości pozwany na podstawie art. 93 ust. 1

pr.upadł. uzyskuje prawo do potrącenia mimo niespełnienia warunku

wymagalności. W chwili podjęcia postępowania z udziałem syndyka zazwyczaj

wierzytelność jest już wymagalna i rozpoczyna bieg dwutygodniowy termin z art.

2031 § 2 k.p.c. Jeśli jednak nadal jest niewymagalna, to termin ten nie biegnie, gdyż

przepis uzależnia bieg terminu od wymagalności, a nie od powstania prawa do

złożenia oświadczenia o potrąceniu.

III CZP 38/25

9

5. Drugie pytanie Sądu Apelacyjnego dotyczy stosunku rozstrzygnięcia

o potrąceniu na liście wierzytelności do przesłankowej oceny tego samego

potrącenia w procesie o wierzytelność upadłego. Sąd pytający prawidłowo

stwierdził, że postanowienie sędziego-komisarza o zatwierdzeniu listy

wierzytelności (art. 260 pr.upadł.) i poprzedzające je postanowienia sędziego-

komisarza lub sądu upadłościowego w przedmiocie sprzeciwu (art. 259 ust. 1 i 2

pr.upadł.) nie wiążą poza postępowaniem upadłościowym i nie przysługuje im

powaga rzeczy osądzonej. Tym tezom Sąd Apelacyjny przeciwstawił zasadę, że

wierzytelność przysługująca przeciwko upadłemu może być dochodzona wyłącznie

w trybie zgłoszenia jej do listy wierzytelności, a tym samym sąd w procesie nie

może orzec o skuteczności potrącenia, i oparł drugie ze swoich pytań na potrzebie

rozstrzygnięcia tej sprzeczności.

Teza o wyłączności rozstrzygania o wierzytelnościach przeciwko upadłemu

poprzez ustalenie listy wierzytelności jest błędna. Wierzyciel, który pozwał upadłego

przed ogłoszeniem upadłości, po odmowie uznania jego wierzytelności może

wnieść o podjęcie zawieszonego procesu przeciwko syndykowi (art. 145 ust. 1

pr.upadł.), a sąd procesowy nie jest związany odmową uznania wierzytelności

i może zasądzić wierzytelność. Taki wyrok nie uprawnia do egzekucji z masy

upadłości (art. 146 ust. 3 pr.upadł.), jest natomiast podstawą do sprostowania listy

wierzytelności (art. 262 ust. 2 pr.upadł.). Zatem dochodzenie poza postępowaniem

upadłościowym wierzytelności przeciwko upadłemu jest wyłączone tylko, jeśli

powództwo nie zostało wniesione przed ogłoszeniem upadłości. Przy tym nie ma

podstaw do rozciągania tego wyłączenia na obronę, w tym przez potrącenie, przed

roszczeniami upadłego dochodzonymi przez syndyka. Żaden przepis nie wyłącza

takiej obrony.

Artykuł 245 pr.upadł., w brzmieniu obowiązującym od 1 grudnia 2021 r., nie

przewiduje już rozstrzygania na liście wierzytelności o prawie potrącenia. Wynikiem

uznania, że wierzycielowi upadłego nie przysługuje potrącenie, jest umieszczenie

wierzytelności na liście w pełnej wysokości. Dlatego wierzyciel upadłego,

zainteresowany potrąceniem, ma interes w zaskarżeniu sprzeciwem także uznania

jego wierzytelności (art. 256 ust. 1 pkt 1 pr.upadł.), jeżeli uznanie nastąpiło wbrew

oświadczeniu o potrąceniu. Brak rozstrzygnięcia o potrąceniu wprost na liście

III CZP 38/25

10

wierzytelności wyklucza związanie nim innych sądów na podstawie art. 365 k.p.c.

Tego związania nie było także w przypadku listy wierzytelności sporządzonej na

podstawie poprzedniego brzmienia art. 245 pr.upadł., co jednak – wobec zmiany

przepisu – nie zostanie szerzej uzasadnione.

Z kolei art. 366 k.p.c. przyznaje powagę rzeczy osądzonej tylko wyrokom

i postanowieniom co do istoty sprawy w postępowaniu nieprocesowym. Błędna jest

przy tym teza Sądu Apelacyjnego, że postępowanie upadłościowe (tj. po ogłoszeniu

upadłości) jest postępowaniem nieprocesowym. Przepisy o postępowaniu

nieprocesowym stosuje się tylko do postępowania o orzeczenie zakazu

prowadzenia działalności gospodarcze (art. 376 ust. 1 pr.upadł.). Postępowanie

w przedmiocie ogłoszenia upadłości jest rodzajem procesu cywilnego (art. 35

pr.upadł.), natomiast postępowanie upadłościowe jest odrębnym rodzajem

postępowania cywilnego, poza podziałem na proces i postępowanie nieprocesowe.

Podsumowując: sąd rozpoznający powództwo syndyka przeciwko dłużnikowi

upadłego, broniącemu się zarzutem potrącenia, nie jest związany rozstrzygnięciem

co do potrącenia dokonanym pośrednio, przez rozstrzygnięcie o wysokości

wierzytelności umieszonej na liście.

6. Skoro lista wierzytelności nie wiąże poza postępowaniem

upadłościowym, to prima facie wydawałoby się, że nie ma podstaw do zawieszenia

procesu do czasu zatwierdzenia listy wierzytelności przez sędziego-komisarza (art.

260 pr.upadł.) lub przynajmniej rozstrzygnięcia o sprzeciwie dotyczącym

wierzytelności pozwanego. Należy jednak uwzględnić cel art. 96 pr.upadł., a jest

nim ograniczenie procesów z udziałem syndyka. Odmowa uznania wierzytelności

wymaga uzasadnienia (art. 245 ust. 1 pkt 8 pr.upadł.) i jeżeli przyczyną odmowy

jest potrącenie, to syndyk powinien cofnąć pozew w części objętej potrąceniem.

Lista wierzytelności nie wiąże wierzycieli poza postępowaniem upadłościowym, lecz

wiąże organy postępowania upadłościowego, w tym syndyka, który w przypadku

uznania potrącenia przez sędziego-komisarza traci legitymację do dochodzenia

umorzonej części wierzytelności. Dlatego sąd rozpoznający powództwo syndyka

powinien zawiesić postępowanie do rozstrzygnięcia o potrąceniu w postępowaniu

upadłościowym.

III CZP 38/25

11

Także wykładnia systemowa przemawia za zawieszeniem postępowania.

Proces przeciwko upadłemu może zostać podjęty przeciwko syndykowi dopiero po

prawomocnej odmowie uznania wierzytelności na liście, dopiero wtedy sąd może

ocenić w procesie przysługiwanie wierzytelności przeciwko upadłemu. Jeżeli

wierzytelność przeciwko upadłemu nie jest dochodzona, lecz jest podstawą

potrącenia, czyli środkiem obrony przed wierzytelnością dochodzoną przez

syndyka, to także najpierw powinna zostać oceniona na liście wierzytelności.

Postępowanie upadłościowe, w tym ustalenie listy wierzytelności, jest

sądowym postępowaniem cywilnym i podstawą zawieszenia innego postępowania

sądowego do czasu ustalenia listy jest art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c.

7. Sąd pytający błędnie powiązał zagadnienie zawieszenia procesu

z zagadnieniem, czy potrącenie w upadłości staje się skuteczne dopiero z chwilą

prawomocnego ustalenia i zatwierdzenia listy wierzytelności. Tymczasem

okoliczność, że poprzez listę wierzytelności sędzia-komisarz uznaje lub nie uznaje

potrącenie, nie wpływa na chwilę skuteczności potrącenia. Oświadczenie

o potrąceniu staje się skuteczne z chwilą, gdy doszło do drugiej strony (art. 61 k.c.).

Sędzia-komisarz lub sąd upadłościowy rozpoznający zażalenie, a także sąd

procesowy, mogą orzekać o skuteczności potrącenia, lecz orzeczenia te nie

wyznaczają chwili potrącenia.

Od ogłoszenia upadłości oświadczenia o potrąceniu należy składać

syndykowi przy zgłoszeniu wierzytelności (art. 236 ust. pr.upadł.) i w wypadku

spełnienia warunków dopuszczalności potrącenia, określonych w art. 93-95

pr.upadł., w tym istnienia obu wierzytelności, to potrącenie jest skuteczne wobec

masy upadłości nawet, jeżeli sąd w procesie nie rozpozna zarzutu potrącenia ze

względu na naruszenie wymagań z art. 2031 k.p.c. Skutek potrącenia, czyli

umorzenie wierzytelności, następuje z mocy prawa i jest niezależny także od tego,

czy sędzia-komisarz uzna potrącenie za skuteczne (postanowienie sędziego-

komisarza nie ma mocy poza postępowaniem upadłościowym). W przypadku

niedochowania wymagań z art. 2031 k.p.c. sąd procesowy nie jest zobowiązany do

zawieszenia postępowania do czasu ustalenia listy wierzytelności, co jednak nie

wyłącza możliwości zawieszenia. Jak wyżej wskazano, na skutek uznania

III CZP 38/25

12

potrącenia w postępowaniu upadłościowym syndyk traci legitymację do

dochodzenia wierzytelności w potrąconej części i jeżeli zachodzi wysokie

prawdopodobieństwo utraty tej legitymacji, sąd może zawiesić postępowanie na

podstawie art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. Gdyby jednak zapadł wyrok pomijający

potrącenie, które następnie zostałoby uznane na liście wierzytelności, to syndyk

utraciłby legitymację do egzekwowania zasądzonego świadczenia.

8. W celu pełnego przedstawienia relacji między listą wierzytelności

a zarzutem potrącenia przeciwko wierzytelności upadłego dochodzonej przez

syndyka należy jeszcze rozważyć sytuację, gdy dłużnik broni się potrąceniem,

podniesionym z zachowaniem rygorów z art. 2031 k.p.c., lecz nie zgłasza

wierzytelności w postępowaniu upadłościowym. Należy przy tym pamiętać, że

wierzyciel upadłego w istocie nie jest związany żadnym terminem do zgłoszenia

wierzytelności. Skutkiem zgłoszenia po terminie oznaczonym w postanowieniu

o ogłoszeniu upadłości, jest obowiązek uiszczenia do masy zryczałtowanych

kosztów (art. 235 pr.upadł.). Ponadto spóźnione zgłoszenie naraża wierzyciela na

pominięcie w planie podziału sporządzonym przed rozpoznaniem spóźnionego

zgłoszenia. Dlatego powstaje zagadnienie, jak ma postąpić sąd procesowy, jeżeli

pozwany ogranicza się do podniesienia zarzutu potrącenia, lecz nie zgłasza

syndykowi wierzytelności.

Literalna wykładania art. 96 pr.upadł. sugeruje, że dłużnikowi upadłego, który

zaniechał zgłoszenia swojej wierzytelności, przysługuje prawo potrącenia, gdyż nie

zgłaszając wierzytelności nie mógł utracić tego prawa na podstawie art. 96

pr.upadł. Jednak art. 93-96 pr.upadł. kompleksowo regulują dopuszczalność

złożenia oświadczenia o potrąceniu po ogłoszeniu upadłości. Systemowa

wykładania art. 96 pr.upadł. prowadzi do wniosku, że zgłoszenie wierzytelności jest

warunkiem koniecznym skorzystania z prawa potrącenia. Zgłoszenie wierzytelności

otwiera drogę do skorzystania z prawa potrącenia, a w przypadku niezłożenia

oświadczenia o potrąceniu najpóźniej przy zgłoszeniu zamyka tę drogę. Dłużnik

upadłego może złożyć syndykowi oświadczenie o potrąceniu wcześniej, w tym

w formie zarzutu potrącenia w procesie z powództwa syndyka, lecz możliwość

skorzystania z prawa potrącenia powstaje dopiero z chwilą zgłoszenia

wierzytelności. Przy tym sąd procesowy nie może zawiesić postępowania do czasu

III CZP 38/25

13

ustalenia listy wierzytelności, ponieważ – na skutek braku zgłoszenia – nie istnieje

inne toczące się postępowanie cywilne, od którego wyniku zależy rozstrzygnięcie

sprawy. W takiej sytuacji dochodzona przez syndyka wierzytelność podlega

zasądzeniu bez uwzględnienia potrącenia. Jeżeli następnie dłużnik zgłosi

syndykowi swoją wierzytelność i potrącenie zostanie uznane (poprzez wskazanie

takiej przyczyny odmowy umieszczenia wierzytelności na liście), syndyk utraci

legitymację do egzekucji zasądzonego świadczenia w części umorzonej przez

potrącenie. W przypadku odmowy uznania skuteczności potrącenia przez

sędziego-komisarza, dłużnikowi upadłego pozostaje powództwo o pozbawienie

wykonalności w oparciu o zarzut potrącenia (art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.).

9. Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak na

wstępie

Agnieszka Jurkowska-Chocyk

Jacek Grela

Dariusz Pawłyszcze

(G.G.)

[R.G.]