Wniosek córki o odszkodowanie za wyrok wojskowego sądu z 1948 r. trafi do Warszawy

III KK 563/25

2

Sąd Okręgowy w Przemyślu wyrokiem z 10 maja 2022 r., sygn. akt II Ko 45/22,

oddalił „w całości wniosek L.O. o odszkodowanie i zadośćuczynienie dla osób

represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego za

niesłuszne skazanie A.G. - ojca wnioskodawczyni za czyny związane

z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego i za krzywdę doznaną

przez A.G., w związku z wykonaniem wyroku Wojskowego Sądu Rejonowego w

Rzeszowie sygn. akt Sr 347/48 z dnia 22 czerwca 1948 r., w wyniku którego

pozbawiono A.G. wolności na 8 lat, tj. w okresie od dnia

20 października 1947 r. do dnia 25 lutego 1956 r., w tym z 6 miesięczną przerwą

w odbywaniu kary od dnia 7 kwietnia 1954 r. do dnia 7 października 1954 r.”

Sąd Apelacyjny w Rzeszowie, po rozpoznaniu apelacji pełnomocnika

wnioskodawczyni, wyrokiem z 20 listopada 2023 r., sygn. akt II AKa 49/22, orzekł,

że:

„I. zmienia zaskarżony wyrok w punkcie I w ten sposób, że:

1) ustala wysokość odszkodowania za poniesioną szkodę w kwocie

937.298,74 zł (dziewięćset trzydzieści siedem tysięcy dwieście dziewięćdziesiąt

osiem złotych siedemdziesiąt cztery grosze) oraz zadośćuczynienia za doznaną

krzywdę w kwocie 3.000.000 zł (trzy miliony złotych) należne represjonowanemu A.G.

- z tytułu wydania i wykonania wobec niego w okresie od dnia 20 października 1947

r. do dnia 25 lutego 1956 r. wyroku Wojskowego Sądu Rejonowego w Rzeszowie z

dnia 22 czerwca 1948 r., sygn. akt Sr 347/48,

2) ustala, że na podstawie art. 8 ust. 1 zd. 2 ustawy z dnia 23 lutego

1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych

za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (tj. Dz.U. z 2021 r.

poz. 1693) uprawnionymi do odszkodowania i zadośćuczynienia należnego A.G. byli

jego następcy prawni w osobach córek:

-

M.S., zm. w dniu […] 2003 r.,

-

L.O., zm. w dniu […] 2022 r.,

3) zasądza od Skarbu Państwa na rzecz E.J., c. B. i L., ur. […] 1968 r. w

J. jako spadkobiercy wnioskodawcy L.O. tytułem odszkodowania kwotę 156.216,46

zł (sto pięćdziesiąt sześć tysięcy dwieście szesnaście złotych czterdzieści sześć

III KK 563/25

3

groszy) oraz tytułem zadośćuczynienia kwotę 500.000 zł (pięćset tysięcy złotych)

wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 20 listopada 2023 r.,

4) oddala wniosek w pozostałym zakresie,

II. utrzymuje w mocy zaskarżony wyrok w pozostałej części,

III. kosztami postępowania odwoławczego obciąża Skarb Państwa,

IV. zasądza od Skarbu Państwa na rzecz spadkobiercy zmarłej

wnioskodawcy L.O. w osobie E.J. kwotę 240 zł (dwieście czterdzieści złotych) tytułem

zwrotu kosztów ustanowienia pełnomocnika w postępowaniu odwoławczym.”

Kasację od tego wyroku wniósł Prokurator Generalny, zaskarżając go w

całości na korzyść wnioskodawczyni L.O. Zarzucił on „rażące i mające istotny wpływ

na treść wyroku naruszenie przepisów art. 433 § 1 k.p.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i 2 oraz

art. 8 ust. 2 w zw. z art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za

nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na

rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. z 2021 r., poz. 1693, t.j.),

polegające na przeprowadzeniu nienależytej kontroli odwoławczej na skutek

niedostrzeżenia, że przedmiot rozpoznania przez Sąd I instancji stanowiła sprawa

należąca do właściwości Sądu wojskowego i zmianie kontrolowanego orzeczenia

zamiast jego uchylenia i przekazania sprawy do rozpoznania Wojskowemu Sądowi

Okręgowemu w Warszawie, co stanowi bezwzględną przyczynę odwoławczą

określoną w art. 439 § 1 pkt 3 k.p.k.”

i wniósł

„o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz zmienionego nim wyroku Sądu

I instancji i przekazanie sprawy do rozpoznania Wojskowemu Sądowi Okręgowemu

w Warszawie”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Za słuszny uznać należy zarzut uchybienia w postaci bezwzględnej przyczyny

odwoławczej wskazanej w art. 439 § 1 pkt 3 k.p.k., a polegającego na rozpoznaniu

wniosku L.O. o odszkodowanie i zadośćuczynienie, na podstawie art. 8 ust. 1 i 4 i art.

13 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec

osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa

Polskiego (tj. Dz.U. z 2021 r. poz. 1693; zwana dalej: ustawa lutowa) przez sąd

powszechny, tj. Sąd Okręgowy w Przemyślu.

III KK 563/25

4

W sytuacji procesowej, jaka zaistniała w niniejszej sprawie, do określenia sądu

właściwego w przedmiocie orzekania o uzupełniającym roszczeniu

o zadośćuczynienie, należało skorzystać z art. 11 ust. 1 ustawy lutowej, według

którego przepisy art. 8, art. 9 i art. 10 mają odpowiednie zastosowanie również wobec

osób, co do których zachodzą przesłanki do stwierdzenia nieważności orzeczenia,

jeżeli m.in. oskarżonego uniewinniono, a takie rozstrzygnięcie zapadło wobec A.G.

w wyniku rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości. W takim stanie rzeczy,

skoro co do osoby wnioskodawcy nie zostało wydane orzeczenie

o stwierdzeniu nieważności orzeczenia, o którym mowa w art. 8 ust. 2 ustawy lutowej,

właściwość sądu do rozstrzygania o roszczeniach wynikających z tego orzeczenia,

tj. wyroku b. Wojskowego Sądu Rejonowego w Rzeszowie, należało, poprzez

odpowiednie stosowanie wymienionego przepisu, wiązać z właściwością sądu, który

byłby właściwy do orzeczenia o tych roszczeniach, przy uwzględnieniu treści art. 2

ust. 1 wymienionej ustawy.

Zgodnie natomiast z treścią art. 2 ust. 1 zd. I tej ustawy nieważność orzeczenia

stwierdza sąd okręgowy albo wojskowy sąd okręgowy, jeżeli zgodnie

z obowiązującymi przepisami w dniu wejścia w życie ustawy właściwy do

rozpoznania sprawy o czyn będący przedmiotem tego orzeczenia jest sąd wojskowy.

Konsekwencją powyższego jest obowiązek sprawdzenia przez sąd okręgowy czy w

dacie wejścia w życie ustawy lutowej (24 maja 1991 r.) był on właściwy do

rozpoznania sprawy o czyn stanowiący przedmiot postępowania o unieważnienie.

Przypomnieć w tym miejscu należy, że wraz z wejściem w życie ustawy z dnia

5 kwietnia 1955 r. o przekazaniu sądom powszechnym dotychczasowej właściwości

sądów wojskowych w sprawach karnych osób cywilnych, funkcjonariuszów organów

bezpieczeństwa publicznego, Milicji Obywatelskiej i Służby Więziennej (Dz. U. Nr 15,

poz. 83) przekazano do właściwości sądów powszechnych (a podlegających do tej

pory właściwości sądów wojskowych) sprawy o niektóre przestępstwa popełnione

m.in. przez osoby cywilne. W myśl art. 1 § 1 pkt 1 tej ustawy nie dotyczyło to jednak

spraw o przestępstwo określone w art. 7 dekretu z dnia 13 czerwca 1946 r.

o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy Państwa (Dz.

U. Nr 30, poz. 192; zwany dalej: m.k.k.).

III KK 563/25

5

Wyrokiem b. Wojskowego Sądu Rejonowego w Rzeszowie z 22 czerwca

1948 r., sygn. akt Sr. 347/48, A.G. przypisane zostało popełnienie czynu z art. 7 m.k.k.

oraz czynu z art. 86 § 2 KKWP.

A.G. został zatem skazany za czyn, który w dacie wejścia w życie ustawy

lutowej podlegał właściwości sądów wojskowych, a nie powszechnych.

Wobec tego sądem właściwym do rozpoznania wniosku L.O. był Wojskowy

Sąd Okręgowy w Warszawie, a nie Sąd Okręgowy w Przemyślu.

Rację ma więc skarżący, że w ten sposób doszło do naruszenia przepisów

o właściwości i w sprawie wystąpiła bezwzględna przyczyna odwoławcza określona

w art. 439 § 1 pkt 3 k.p.k., a polegająca na wydaniu orzeczenia przez sąd

powszechny w sprawie należącej do sądu wojskowego.

Uchybienie to nie zostało jednak dostrzeżone przez Sąd Apelacyjny

w Rzeszowie, który w wyniku rozpoznania apelacji pełnomocnika wnioskodawczyni,

zmienił zaskarżony wyrok i częściowo uwzględnił żądania sformułowane we wniosku

będącego przedmiotem postępowania.

W zaistniałej sytuacji należało uchylić zaskarżony wyrok oraz utrzymany nim

w mocy wyrok Sądu pierwszej instancji, a sprawę z wniosku L.O. przekazać

Wojskowemu Sądowi Okręgowemu w Warszawie.

Dodatkowo należy podnieść, że zaskarżony kasacją wyrok był dotknięty także

bezwzględną przyczyną odwoławczą określoną w art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. Wśród

członków składu orzekającego w tej sprawie znajdowali się bowiem sędziowie Sądu

Apelacyjnego

w

Rzeszowie:

X.Y.

oraz

X.Y.1.

Zgodnie

z orzecznictwem Sądu Najwyższego (zob. wyrok z: 20 grudnia 2023 r., III KK 39/23;

17 grudnia 2024 r., III KK 557/24; 13 marca 2024 r., III KS 5/24; 14 marca 2024 r.,

III KK 430/23; 17 kwietnia 2024 r., III KK 389/23; 8 maja 2024 r., III KK 52/24; 28 maja

2024 r., III KK 402/23; 8 sierpnia 2024 r., III KK 110/24; 5 listopada 2024 r.,

III KK 470/24; 13 listopada 2024 r., III KKK 422/24; 18 grudnia 2024 r., III KK 561/24;

8 stycznia 2025 r., III KK 553/24; 15 stycznia 2025 r., III KK 468/23; 15 stycznia

2025 r., III KK 359/24; 26 marca 2025 r., III KK 29/25; 2 kwietnia 2025 r., III KK 81/25;

8 kwietnia 2025 r., III KK 612/24; 16 kwietnia 2025 r., III KS 11/25; 14 maja 2025 r.,

III KK 481/24; 28 maja 2025 r., III KK 120/25; 26 czerwca 2025 r., III KK 150/25; 9

lipca 2025 r., III KK 522/24; 9 lipca 2025 r., III KK 52/25; 4 września 2025 r., III KK

III KK 563/25

6

305/25) sytuacja ta już sama w sobie skutkowałaby wyeliminowaniem z obrotu

wyroku Sądu Apelacyjnego z 20 listopada 2023 r., sygn. akt II AKa 49/22.

Jednakże zaistnienie bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art. 439 § 1 pkt

3 k.p.k. zaważyło na konieczności uchylenia także wyroku Sądu Okręgowego

w Przemyślu z 10 maja 2022 r., sygn. akt II Ko 45/22 i przekazania sprawy sądowi

wojskowemu.

Marek Pietruszyński

Andrzej Tomczyk

Andrzej Stępka

[WB]

[a.ł]