Rolnik płacił składki w KRUS mimo zatrudnienia. SN nie przyjął skargi organu

Decyzją z dnia 29 marca 2023 r. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego stwierdził ustanie ubezpieczenia społecznego rolników w zakresie

ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego, macierzyńskiego i emerytalno-

rentowego dla Z.O. od 1 stycznia 2000 r. do 30 września 2004 r. i od 1 października

III USK 156/25

2

2005 r. do 4 sierpnia 2022 r. W uzasadnieniu decyzji organ rentowy wskazał, że

odwołujący się z uwagi na podleganie ubezpieczeniu w Zakładzie Ubezpieczeń

Społecznych z tytułu zatrudnienia od 1 stycznia 2000 r. do 30 listopada 2000 r. i

prowadzenie działalności gospodarczej nieprzerwanie od 4 listopada 1999 r. nie

spełnia warunków do podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników w świetle

art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników w okresach wskazanych w

decyzji.

Decyzją z dnia 3 kwietnia 2023 r. Prezes KRUS odmówił Z.O. prawa do

emerytury rolniczej, bowiem nie udowodnił on wymaganego okresu ubezpieczenia,

to jest 25 lat, a jedynie 6 lat 9 miesięcy i 27 dni.

Decyzją z dnia 27 kwietnia 2023 r. Prezes KRUS stwierdzi! nadpłatę na

koncie B.O. z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników w kwocie

10.864,00 zł, która powstała w związku z opłacaniem składek na ubezpieczenie

społeczne rolników, a następnie wyłączeniem z tego ubezpieczenia Z.O. od 1

stycznia 2000 r. do 30 września 2004 r. i od 1 października 2005 r. do 4 sierpnia

2022 r.

Sąd Okręgowy w Rzeszowie wyrokiem z dnia 26 września 2024 r.: zmienił

zaskarżoną decyzję z dnia 29 marca 2023r., w ten sposób, że stwierdził podleganie

ubezpieczeniu społecznemu rolników wnioskodawcy w zakresie ubezpieczenia

wypadkowego, chorobowego, macierzyńskiego i emerytalno-rentowego w okresach

od 1 stycznia 2000 r. do 30 września 2004 r. oraz od 1 października 2005 r. do 4

sierpnia 2022 r. (pkt. I); zmienił zaskarżoną decyzję z dnia 3 kwietnia 2023 r., w ten

sposób, że zobowiązał organ rentowy przy ustalaniu prawa do emerytury rolniczej

wnioskodawcy uwzględnić okresy podlegania ubezpieczeniu rolniczemu od 1

stycznia 2000 r. do 30 września 2004 r. oraz od 1 października 2005 r. do 4

sierpnia 2022 r. (pkt. II); zmienił zaskarżoną decyzję z dnia 27 kwietnia 2023 r., w

ten sposób, że stwierdził, iż na koncie ubezpieczonej B.O. nie powstała nadpłata

składek na ubezpieczenie społeczne rolników.

Wyrokiem z dnia 3 lutego 2025 r., Sąd Apelacyjny w Rzeszowie oddalił

apelacje Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Organ rentowy wniósł skargę kasacyjną i zarzucił naruszenie:

III USK 156/25

3

- art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przez jego błędne

zastosowanie polegające na przyjęciu, że zostały zrealizowane przesłanki do

zastosowania zasady proporcjonalności w postaci przyjęcia w sprawie

niestaranności działania organu rentowego, której usunięcie wiąże się z

zastosowaniem daleko idących negatywnych i nieodwracalnych konsekwencji,

oczywiście niezawinionego zachowania wnioskodawcy oraz dochowania po stronie

wnioskodawcy należytej staranności,

- art. 32 ust 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przez jego błędne

niezastosowanie i przyjęcie przez Sąd Apelacyjny, że w sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych nie obowiązuje zasada ignorantia iuris nocet, co narusza

zasadę równego traktowania obywateli przez władze publiczne,

- art. 7 ust. 1 i art. 16 ust 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników

przez przyjęcie, że wnioskodawca podlegając dobrowolnemu ubezpieczeniu

rolniczemu spełnił warunki do dalszego podlegania temu ubezpieczeniu przy

jednoczesnym podleganiu innemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu

zatrudnienia na podstawie umowy o pracę,

- art. 5a ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników przez jego

błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że wnioskodawca pomimo

niepodlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy spełnił warunki

do podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników przy jednoczesnym podleganiu

innemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu wykonywania umowy o pracę.

W ocenie skarżącego w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne

uzasadniające przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania. Związane jest ono z

zarzutem naruszenia prawa materialnego w postaci błędnego zastosowania art. 31

ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, błędnego niezastosowania art. 32 ust.

1 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej, niewłaściwego zastosowania art. 7 ust. 1 i

art. 16 ust 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników i naruszenie art. 5b ust.

1 tej ustawy przez jego błędną wykładnię. Zdaniem organu rentowego w trakcie

rozstrzygania przedmiotowej sprawy pojawił się rzeczywisty problem prawny

sprowadzający się do rozstrzygnięcia: czy zasada proporcjonalności przewidziana

w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, art. 1

Protokołu Nr 1 sporządzonej w dniu 4 listopada 1950 r. w Rzymie ( Dz.U. z 1993 r.

III USK 156/25

4

Nr 61, poz. 284 z późn. zm.) oraz w art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej

Polskiej ma zastosowanie w sytuacji zawinionego działania wyłącznie

ubezpieczonego oraz braku naruszeń ze strony organu rentowego przy wydaniu

decyzji o wyłączeniu z ubezpieczenia społecznego rolników, nawet po znacznym

upływie czasu, z uwagi na niespełnienie warunków do podlegania ubezpieczeniu

społecznemu rolników w świetle art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników.

Zdaniem organu powołanie się na zasadę proporcjonalności powinno być

oparte w szczególności o analizę skutków faktycznych i prawnych, a nie tylko

przekonanie, że sankcja jest nieproporcjonalna. Samo podleganie ubezpieczeniu

społecznemu rolników przez niemal 23 lata nie może stanowić argumentu

przemawiającego za pozostawieniem go w rolniczym systemie ubezpieczenia w

sytuacji, gdy przepisy ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników takiej

możliwości nie przewidują, a brak jest przesłanek do zastosowania zasady

proporcjonalności. W związku z tym istnieje potrzeba udzielenia odpowiedzi na

sformułowane powyżej pytanie, które ostatecznie pozwoli rozstrzygnąć problem

wyłączenia rolnika z ubezpieczenia, i braku przesłanek do zastosowania zasady

proporcjonalności w sytuacji przemilczenia przez rolnika faktu podjęcia pracy

zawodowej.

Sąd Najwyższy zważył:

Skarga kasacyjna nie zawiera argumentów uzasadniających jej przyjęcie do

rozpoznania. Staje się to zrozumiałe, jeśli uwzględni się, że istotnym zagadnieniem

prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. jest problem nowy i dotychczas

niewyjaśniony, dotyczący ważnego abstrakcyjnego zagadnienia jurydycznego,

którego rozpatrzenie przyczyni się do rozwoju myśli prawnej i będzie miało

znaczenie nie tylko do oceny konkretnej, jednostkowej sprawy, ale także przy

rozstrzyganiu innych podobnych spraw. Problem przedstawiony w skardze

kasacyjnej nie jest problemem nowym, został już bowiem rozstrzygnięty w

orzecznictwie (np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 20 marca 2013 r., I UK 556/12,

III USK 156/25

5

LEX nr 1438701 i z dnia 13 listopada 2014 r., I UK 117/14, OSNP 2016 nr 5, poz.

62).

Ostatnio o kwestii podnoszonej przez organ rentowy Sąd Najwyższy

szczegółowo wypowiedział się w wyroku z dnia 17 stycznia 2023 r., II USKP 16/22,

OSNP 2023 nr 12, poz. 135, wydanym w analogicznym stanie faktycznym, w

którym ubezpieczona w sposób zawiniony nie poinformowała organu rentowego o

zawarciu umowy zlecenia. Sąd Najwyższy powołał się na jednolicie ukształtowany

pogląd, zgodnie z którym ocena prawa podlegania ubezpieczeniu społecznemu

rolników w zbiegu z pozarolniczą działalnością gospodarczą (umowami prawa

cywilnego, umową o pracę) nie powinna pomijać zasady proporcjonalności, o której

mowa w art. 1 Protokołu Nr 1 do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i

Podstawowych Wolności, sporządzonej dnia 4 listopada 1950 r. w Rzymie (Dz. U. z

1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.). Wskazał, że w wyroku z dnia 25 października

2016 r., I UK 386/15 (LEX nr 2169474), Sąd Najwyższy skonstatował, że „nie

sposób zbyć milczeniem postanowień Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i

Podstawowych Wolności, art. 1 Protokołu Nr 1, sporządzonej dnia 4 listopada 1950

r. w Rzymie oraz wypracowanego na tym tle orzecznictwa Europejskiego Trybunału

Praw Człowieka (por. np. wyrok w sprawie Moskal przeciwko Polsce z dnia 15

września 2009 r., skarga nr 10373/05 z glosą A. Bodnara, B. Grabowskiej, PiZS

2010 r., nr 6). W powołanym judykacie podkreśla się zasadę dobrej administracji,

zgodnie z którą władze publiczne powinny działać z najwyższą sumiennością,

zwłaszcza gdy przedmiotem jest bardzo istotne z punktu widzenia jednostki

zabezpieczenie społeczne. Jeśli naruszenie prawa wystąpiło bez świadomego

udziału uprawnionego, te same organy winny inaczej ocenić proporcjonalność

naruszenia. W takiej sytuacji, gdy dodatkowo odmowa ustalenia prawa do

świadczenia wiąże się z utratą źródła utrzymania, niemal z dnia na dzień, a osoba

uprawniona nie ma dużych możliwości przystosowania się do tej zmiany z uwagi na

wiek, stan zdrowia, bezrobocie w regionie zamieszkania - dochodzi do naruszenia

art. 1 Protokołu Nr 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych

Wolności, a ingerencja w prawa nabyte jest nieproporcjonalna". W wyroku tym Sąd

Najwyższy stwierdził, że mimo iż przedmiotowe uwagi zostały poczynione na tle

wstrzymania prawa do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, a sprawa toczy

III USK 156/25

6

się o podleganie ubezpieczeniu społecznemu, to jednak nie można zapomnieć, że

wydanie decyzji o niepodleganiu ubezpieczeniom społecznym rolników

automatycznie uniemożliwia uzyskania prawa do świadczenia z ubezpieczenia

społecznego rolników (por. także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 czerwca 2021

r., III USKP 43/21, LEX nr 3317096 i powołane tam orzeczenia).

W podobnym tonie wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 5

sierpnia 2020 r., I UK 37/19 (OSNP 2021 Nr 5, poz. 54), podkreślając, że „istnieją

podstawy do przyjęcia pozajęzykowych reguł interpretacji prawa, których punktem

wyjścia jest stwierdzenie, że przystąpienie do określonego systemu ubezpieczenia

społecznego (w tym wypadku rolniczego) i ochrona ryzyk ubezpieczeniowych w

danym reżimie nie może być dowolnie usuwana przez organy rentowe po wielu

latach ubezpieczenia, gdy działalność rolnicza osoby fizycznej, przez cały okres

aktywności zawodowej, stanowiła jej główne źródło dochodów, a do przekroczenia

zasad pozwalających na pozostanie w ubezpieczeniu społecznym rolników doszło,

co należy podkreślić, bez winy tej osoby (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13

listopada 2014 r., I UK 117/14, OSNP 2016 Nr 5, poz. 62)". Wskazano w nim, że

instytucja wzruszenia decyzji organu rentowego przewidziana w art. 83a ustawy

systemowej jest instrumentem pozwalającym na przywrócenie stanu zgodnego z

prawem. Jednakże zdaniem Trybunału Konstytucyjnego (zob. wyrok z dnia 28

lutego 2012 r., K 5/11, OTK-A 2012 Nr 2, poz. 16, pkt 3.3.4.), niezbędne jest w

takim wypadku ustanowienie odpowiedniej granicy, poza którą niedopuszczalne

byłoby wzruszenie decyzji. Trwałość decyzji organów władzy publicznej nie może

być pozorna. Ustawodawca nie może z jednej strony deklarować trwałości decyzji

(stwierdzając ich prawomocność), a z drugiej strony, bez względu na przyczynę

wadliwości decyzji, nie przewidywać żadnych ograniczeń ich wzruszania. W

konsekwencji prokonstytucyjna wykładnia użytego w z art. 83a ust. 1 ustawy

systemowej „mają wpływ na to prawo lub zobowiązanie" musi zakładać granicę,

poza którą nowe dowody czy ujawnione okoliczności przestają mieć wpływ na to

prawo lub zobowiązanie. W ocenie Sądu Najwyższego w wyroku I UK 37/19,

„granicę tę wyznacza test proporcjonalności z uwzględnieniem, czy przywrócenie

stanu zgodnego z prawem i tym samym odwrócenie następstw niestaranności

działania organu rentowego nie spowoduje w konkretnym przypadku daleko

III USK 156/25

7

idących, negatywnych i nieodwracalnych konsekwencji dla ubezpieczonego (zob.

również motywy uzasadnienia postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 9 czerwca

2016 r., III UZP 4/16, OSNP 2017 nr 12, poz. 167)".

Z przeprowadzonej prezentacji wynika, że zastosowanie testu

proporcjonalności warunkowane jest przede wszystkim długotrwałością istnienia

stanu rzeczy nieodpowiadającego prawu. O tym, czy w konkretnych

okolicznościach należy kierować się zasadą proporcjonalności decyduje wiele

czynników, w tym sposób postępowania organu rentowego, świadomość

ubezpieczonego i jego zawinienie. W tym kontekście trzeba przywołać ustalenia

Sądu pierwszej instancji, w całości podzielone przez Sąd odwoławczy. Sąd ten

ustalił, „iż KRUS utwierdzał Z.O. w pozostawaniu w ubezpieczeniu społecznym

rolników przez wiele lat. Wnioskodawca był przekonany o słuszności swojego

ubezpieczenia i funkcjonował zawodowo w zaufaniu do organu rentowego jako

profesjonalnego podmioty pełniącemu rolę instytucji publicznej. Nie można też

pominąć okoliczności, iż przez cały okres sporny uiszczał składki na ubezpieczenie

społeczne rolników. przedkładał wszelkie dokumenty żądane przez KRUS, co

potwierdza, że jego wolą było podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników”.

Dodać do tego należy wypowiedzi Sądu drugiej instancji. Sąd ten w uzasadnieniu

wyroku przyjął, „że zastosowanie wobec wnioskodawcy rygoru ustania z mocy

prawa jego rolniczego tytułu ubezpieczeń społecznych, po wielu latach opłacania

składek, prowadziłoby do zastosowania wobec niego nieproporcjonalnie

drastycznej sankcji, w szczególności wobec niezawinionego uchybienia

ubezpieczonego, który - jak wykazano powyżej - w dobrej wierze mógł być

przekonany, że raz uzyskane uprawnienie do podleganiu ubezpieczeniu

społecznemu rolników nie zostanie przerwane podjęciem zatrudnienia”.

Wskazane okoliczności mają znaczenie, jeśli weźmie się pod uwagę, że

zagadnienie prawne, które chce wyjaśniać organ rentowy zostało sformułowane w

oparciu o odmienne zdarzenia faktyczne. Fundamentem pytania KRUS jest

założenie faktyczne, zgodnie z którym ubezpieczonemu można przypisać wyłączną

winę za naruszenie prawa, a po stronie organu rentowego nie doszło do żadnych

nieprawidłowości. Konfrontując to założenie ze miarodajnym stanem faktycznym

sprawy okazuje się, że jest ono nieadekwatne do wiążących Sąd Najwyższy faktów.

III USK 156/25

8

W rezultacie należy przyjąć, że sformułowane przez organ rentowy zagadnienie

prawne, mające uzasadniać przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, nie

występuje w sprawie, czego wymaga art. 3899 § 1 pkt 1 k.p.c.

Po przeprowadzeniu powyższego wywodu widać, że zagadnienia prawne, na

które powołał się skarżący zostały dostatecznie i jednolicie wyjaśnione w

orzecznictwie. Trudno w tych okolicznościach twierdzić, szczególnie przy

zdawkowym sposobie przedstawienia problemu przez pozwanego, że w sprawie

wystąpiło istotne zagadnienie prawne, wymagające interwencji Sądu Najwyższego

(art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.). Niezależnie, trzeba uwzględnić, że skarga kasacyjna jest

nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia wnoszonym w konkretnej, indywidualnej

sprawie zakończonej wydaniem prawomocnego wyroku, wobec czego argumenty

za potrzebą rozpoznania tak rozumianego środka zaskarżenia przedstawione we

wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania nie mogą być oderwane od podstawy

faktycznej i prawnej orzeczenia objętego skargą, jak również muszą być adekwatne

do podstaw kasacyjnych, na których skarga została skonstruowana. Takie

stwierdzenie jest wynikiem tego, że Sąd Najwyższy (poza uwzględnieniem z urzędu

nieważności postępowania apelacyjnego) rozpoznaje skargę kasacyjną wyłącznie

w granicach zaskarżenia oraz w granicach jej podstaw, będąc przy tym związanym

ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia (art.

39813 § 1 i 2 k.p.c.).

Dlatego Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. i art. 98 § 1 i 11

k.p.c. oraz art. 99 k.p.c. orzekł jak w sentencji.

[A.P.]

[SOP]