Kredytobiorcy zwrócili bankowi kapitał w toku apelacji, sąd umorzył spór o 130 tys. zł

Wyrokiem z 30 stycznia 2025 r., sygn. akt XII C 1380/24, Sąd Okręgowy we Wrocławiu ustalił, że umowa kredytu hipotecznego dla osób fizycznych ,, Multiplan’’ nr (...), zawarta 1 października 2008 r. pomiędzy (...) S.A z siedzibą w X. a powodami P. J. i Ł. Ł. jest nieważna (pkt I); zasądził od pozwanego na rzecz każdego z powodów kwoty po 66.173,93 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od 12 kwietnia 2024 r. do dnia zapłaty (pkt II); zniósł wzajemnie koszty procesu z powództwa głównego (pkt III); zasądził od każdego z powodów (pozwanych wzajemnie) na rzecz strony pozwanej - (powoda wzajemnego) kwoty po 65.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od 16 lipca 2024 r. do dnia zapłaty (pkt IV); zniósł wzajemnie koszty procesu w zakresie powództwa wzajemnego (pkt V).

Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w oparciu o ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd pierwszej instancji na kartach 218-220.

Apelację od powyższego wyroku wywiedli powodowie (pozwani wzajemni) i zaskarżyli go w części, w zakresie jego pkt III, IV i V, zarzucając naruszenie przepisów prawa procesowego i materialnego szczegółowo opisane i uzasadnione w apelacji (k. 238v-241). Wnieśli o zmianę pkt IV zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie w całości powództwa wzajemnego pozwanego oraz o zmianę pkt III i V poprzez zasądzenie w pkt III od pozwanego na rzecz powodów kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, którym je zasądzono do dnia zapłaty w ramach sprawy z powództwa powodów przeciwko pozwanemu, oraz o zasądzenie w pkt V od pozwanego na rzecz powodów kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, którym je zasądzono, do dnia zapłaty w ramach sprawy z powództwa wzajemnego wytoczonego przez pozwanego (powoda wzajemnego) przeciwko powodom (pozwanym wzajemnie). Domagali się także zasądzenia od pozwanego na rzecz powodów kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych, wraz z odsetkami.

Powodowie wywiedli również zażalenie w przedmiocie kosztów procesu (k. 228-234v).

W odpowiedzi na apelację pozwany bank (powód wzajemny) wniósł o oddalenie apelacji powodów w całości oraz zasądzenie od powodów na rzecz pozwanego kosztów procesu za postępowanie przed Sądem I instancji oraz kosztów postępowania apelacyjnego.

Pismem z dnia 20 kwietnia 2026 r. powodowie wskazali, że zwrócili kapitał udzielonego im kredytu na rzecz pozwanego banku w dniu 17 kwietnia 2026 r.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja i zażalenie powodów (pozwanych wzajemnie, dalej jako: powodowie) nie były co do zasady uzasadnione, a zaskarżony wyrok w punkcie IV co do zasądzonej kwoty podlegał uchyleniu, natomiast zmianie w zakresie odsetek z innych przyczyn, niż wskazane w apelacji.

Odnosząc się w pierwszej kolejności do zarzutów naruszenia prawa procesowego, zawartych w apelacji strony pozwanej, wskazać należy, że w ocenie Sądu Apelacyjnego, nie był słuszny zarzut naruszenia art. 327

1 § 1 pkt 2 k.p.c.

Zgodnie z poglądami prezentowanymi na tle dawnego brzmienia art. 328 § 2 k.p.c., które zachowały swoją aktualność, Sąd musi wytłumaczyć motywy rozstrzygnięcia, tak by w wyższej instancji mogła zostać oceniona jego prawidłowość. Skuteczność zarzutu ograniczona jest do sytuacji, w której treść uzasadnienia skarżonego orzeczenia uniemożliwia kontrolę instancyjną. W systemie apelacyjnym, w którym Sąd II instancji jest sądem merytorycznym, a postępowanie odwoławcze jest kontynuacją postępowania przed sądem pierwszoinstancyjnym, uchybienia w formie uzasadnienia, nieprowadzące do trudności w identyfikacji motywów rozstrzygnięcia sprawy, nie mają znaczenia dla możliwości rozpoznania apelacji.

W tym kontekście wskazać należy, że z treści uzasadnienia Sądu Okręgowego wynika treść dokonanych ustaleń oraz ogólne motywy, którymi kierował się Sąd przy dokonywaniu oceny prawnej.

Sąd Okręgowy w sposób prawidłowy i wszechstronny ocenił zebrany w sprawie materiał dowodowy, nie uchybiając art. 233 § 1 k.p.c., a następnie poczynił na jego podstawie trafne ustalenia faktyczne, które Sąd Apelacyjny podzielił i uznał za własne (art. 387 § 2

1 pkt 1 k.p.c.).

Na wstępie należy wskazać, że postępowanie w sprawie w zakresie zasądzenia od powodów kwot po 65 000 zł (pkt IV wyroku Sądu Okręgowego) należało umorzyć z uwagi na zapłatę dokonaną przez powodów w toku postępowania apelacyjnego, oraz wobec skutecznego cofnięcia pozwu ze zrzeczeniem się roszczenia na etapie postępowania apelacyjnego przez powoda wzajemnego (dalej jako: strona pozwana) co do kwoty zasądzonej od powodów-pozwanych wzajemnie, jednak bez zrzeczenia się roszczenia w zakresie odsetek.

Stosownie do treści art. 203 § 1 k.p.c., pozew może być cofnięty bez zezwolenia pozwanego aż do rozpoczęcia rozprawy, a jeżeli z cofnięciem połączone jest zrzeczenie się roszczenia – aż do wydania wyroku. Cofnięcie pozwu, będące przejawem odwołalności czynności procesowych oraz realizacji zasady dyspozycyjności, jest dopuszczalne w postępowaniu apelacyjnym. Jego skuteczność zależna jest jedynie od okoliczności wymienionych w art. 203 § 1 i 4 k.p.c.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy należy wskazać, iż Sąd Apelacyjny nie dopatrzył się w sprawie żadnych podstaw wskazanych w art. 203 § 4 k.p.c., które nakazywałyby uznać cofnięcie pozwu za niedopuszczalne, to znaczy sprzeczne z prawem lub zasadami współżycia społecznego lub zmierzające do obejścia prawa. Wobec jednoznacznego i skutecznego cofnięcia pozwu wzajemnego złożonego przez bank w części odpowiadającej kwocie kapitału kredytu, zaszły w tym zakresie przesłanki umorzenia postępowania w sprawie (art. 355 k.p.c.).

Na skutek powyższego w pkt 1 Sąd Apelacyjny uchylił zaskarżony wyrok w punkcie IV w zakresie zasądzającym kwoty po 65 000 zł i umorzył postępowanie w tej części na podstawie art. 355 k.p.c. w zw. z art. 386 § 3 k.p.c.

Ostatecznie na obecnym etapie powodowie w niniejszej sprawie w apelacji nie kwestionowali zasadności roszczenia pozwanego o zwrot kwoty 130 000 zł tytułem wypłaconego powodom przez bank kapitału kredytu, ale zarzucili, że roszczenie banku jest przedwczesne, ze względu na to, że nie można uznać, iż roszczenie o zwrot wypłaconego kredytu jest wymagalne w sytuacji, w której pozwany kwestionuje nieważność umowy. W tym zakresie podnieśli zarówno zarzuty naruszenia prawa procesowego, jak i prawa materialnego, do których Sąd odniesie się łącznie. Kwestionowali również orzeczenie o kosztach postępowania w Sądzie I instancji.

Apelacja powodów wydaje się być oparta na błędnej tezie, zgodnie z którą wymagalność roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia spełnionego w wyniku nieważnej czynności prawnej (umowy kredytu) powstaje dopiero z chwilą prawomocnego ustalenia nieważności umowy.

Wymagalność dotyczy stanu, w którym nadszedł termin spełnienia świadczenia. Zobowiązanie do zwrotu nienależnego świadczenia jest zobowiązaniem bezterminowym, którego wymagalność powstaje niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do spełniania świadczenia (art. 455 k.c. - wyrok SN z 3 kwietnia 1998 r., III CKN 436/97).

W tej sprawie strona pozwana wezwała powodów do spełniania świadczenia o zapłatę kwoty stanowiącej żądanie pozwu wzajemnego (k. 150, k. 151v). Ponadto powodom doręczono odpis odpowiedzi na pozew wraz z pozwem wzajemnym, na który udzielili oni odpowiedzi, a przyjmuje się, że doręczenie pozwu także odnosi taki skutek jak wezwanie i powoduje stan wymagalności.

Przyjęcie za zasadne twierdzeń apelacji sprowadzałoby się do akceptacji stanowiska, że wyrok Sądu Okręgowego ma charakter prawokształtujący i dopiero jego prawomocność spowoduje powstanie roszczenia kondykcyjnego. Tymczasem wyrok sądu ustalający nieistnienie stosunku prawnego na skutek nieważności umowy, która zawierała klauzule abuzywne ma charakter deklaratoryjny.

Mimo początkowej rozbieżności w orzecznictwie sądów powszechnych, Sądu Najwyższego oraz Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej co do charakteru prawnego orzeczenia stwierdzającego abuzywność postanowień umowy i jej skutku dla stosunku prawnego, powszechnie przyjmowano (por. tezy zasady prawnej uchwały 7 sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r. III CZP 6/21 i powołane tam orzecznictwo), że sankcje bezskuteczności, o której mowa w art. 385

1 § 1 k.c. należy zinterpretować analogicznie do sankcji bezskuteczności zawieszonej. Jeśli konsument, za pouczeniem przez sąd o skutkach nieważności czynności, świadomie i swobodnie nie potwierdzi skuteczności abuzywnego postanowienia wówczas umowa staje się definitywnie nieskuteczna (nieważna) z mocą wsteczną a wyrok stwierdzający nieistnienie stosunku prawnego na skutek nieważności czynności prawnej ma charakter deklaratoryjny – jedynie potwierdza, a nie kreuje nieważność. Z chwilą złożenia przez konsumenta oświadczenia o braku woli konwalidowania wadliwego postanowienia umownego powstaje nieważność czynności, a wyrok sądu jedynie potwierdza ten stan, który powstaje ex tunc, od początku umowy. Kwestia od jakiej chwili należy przyjmować, że powodowie skutecznie złożyli oświadczenie, w którym nie wyrażają zgody na dalsze kontynowanie stosunku prawnego, wymaga ustalenia przez Sąd pierwszej instancji. W niniejszej sprawie niewątpliwie były to wezwanie do zapłaty poprzedzające pozew powodów.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego nie ma wątpliwości, że jeżeli w następstwie zastosowania przedstawionych reguł umowa kredytu stała się trwale bezskuteczna (nieważna), świadczenia spełnione na jej podstawie powinny być postrzegane jako świadczenia nienależne w rozumieniu art. 410 § 2 k.c. (por. uchwała Sądu Najwyższego z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20, niepubl.).

Wyrażane jest także w judykaturze stanowisko, zgodnie z którym roszczenie kredytodawcy o zwrot nienależnego świadczenia wobec kredytobiorcy powstaje z chwilą złożenia definitywnego oświadczenia, po uprzednim pouczeniu przez sąd o skutkach nieważności, o braku woli kontunuowania stosunku prawnego powstałego na podstawie umowy zawierającej niedozwolone postanowienia. Od tego momentu powstaje roszczenie po stronie banku, który może postawić je w stan wymagalności przez wezwanie do zapłaty (art. 455 k.c.)

niezależnie od tego czy zgadza się z oceną kwestionowanego przez konsumenta postanowienia umownego. Jeśli zatem kredytobiorcy złożyli stosowne oświadczenie, którego konsekwencją może być nieważność czynności, to roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia powstało, a na skutek wezwania powodów przez stronę pozwaną do zapłaty na jej rzecz stało się wymagalne (art. 455 § 1 k.c.). W żadnym razie nie jest zaś prezentowane stanowisko, że wymagalność powstanie z chwilą deklaratoryjnego ustalenia przez sąd nieważności czynności prawnej.

W uchwale 7 sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r. (III CZP 6/21) wprost wskazano, że kredytodawca może żądać zwrotu świadczenia od chwili, w której umowa kredytu stała się trwale bezskuteczna, a co za tym idzie od momentu złożenia opisanego wyżej oświadczenia przez konsumenta, a nie od chwili prawomocnego ustalenia nieważności.

Wskazaną zasadę należy odnieść do roszczeń banku, chociażby twierdził, że stosunek prawny wynikający z umowy kredytu jest ważny.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt tej sprawy, nie sposób zgodzić się z argumentacją powodów, zgodnie z którą kwestionowanie ustalenia nieważności umowy uniemożliwia bankowi dochodzenia roszczenia o zwrot kapitału. Bank może realizować swoje roszczenie w różny sposób: w procesie w warunkach przepisu art. 203

1 k.p.c. w formie zarzutu potrącenia jak i poza procesowego zarzutu potrącenia lub zarzutu wykonania zobowiązania poprzez zaliczenie na jego poczet własnego świadczenia, a także w drodze roszczenia procesowego.

Wyrok w sprawie o stwierdzenie nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z zawartej przez strony umowy w związku z jej nieważnością, czy o zapłatę w związku z nieważnością umowy ma charakter deklaratoryjny a nie konstytutywny. Wyrok ten nie stwarza niczego nowego a jedynie potwierdza istniejący stan prawny.

W praktyce istotna jest wola konsumenta co do tego, że nie chce być związany postanowieniem niedozwolonym, która jest wyrażana przede wszystkim w sposób dorozumiany w okolicznościach, w których konsument dąży do realizacji swoich uprawnień wynikających z abuzywności klauzuli i – ewentualnie – z niezwiązania umową w całości. Może to nastąpić np. przez wystosowanie do banku wezwania do zwrotu kwot uiszczonych tytułem spłaty rat kredytu.

W konsekwencji należy uznać, że od tej chwili niedozwolone postanowienie lub umowa w całości stają się trwale bezskuteczne, co z kolei sprawia, że powstaje po stronie banku roszczenie o zwrot kwot uiszczonych na podstawie umowy (Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22). Roszczenie to ma charakter bezterminowy, a bank na podstawie art. 455 k.c. może wezwać konsumenta do niezwłocznego spełnienia świadczenia z takim skutkiem, że stan wymagalności roszczenia nastąpi kolejnego dnia po powołaniu się przez kredytobiorcę na niedozwolony charakter postanowienia.

Jak trafnie zatem wskazał Sąd Okręgowy, skoro podstawą prawną do roszczenia o zapłatę w związku z nieważnością umowy są przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, a w szczególności te dotyczące nienależnego świadczenia, to zobowiązanie do zwrotu świadczenia nienależnego, należy do tzw. zobowiązań bezterminowych, w których termin spełnienia świadczenia nie jest z góry oznaczony ani nie wynika z właściwości zobowiązania, wobec czego spełnienie winno nastąpić niezwłocznie po wezwaniu do wykonania zgodnie z art. 455 k.c.

Reasumując, w przypadku stwierdzenia nieważności umowy kredytu, Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że konsumentowi i kredytodawcy przysługują odrębne roszczenia o zwrot świadczeń pieniężnych spełnionych w wykonaniu tej umowy (art. 410 § 1 w związku z art. 405 k.c.), a wymagalność tego zobowiązania zależy od wezwania do ich zwrotu.

Celem dochodzenia swojego roszczenia, bank jako wierzyciel musiał podjąć aktywne działanie (wysłać wezwanie), co też uczynił. Wezwanie poprzedzające pozew wzajemny w którym bank przedstawił swoje stanowisko w zakresie żądania o zapłatę, wskazując w sposób nie budzący wątpliwości, że na wypadek, gdyby roszczenie o ustalenie zostało uwzględnione, domaga się zapłaty od powodów kwoty kapitału kredytu, zostało doręczone powodom 13 czerwca 2024 r. Termin do zapłaty został wskazany na 30 dni, a zatem zasądzenie odsetek od dnia 16 lipca 2024 r., było w pełni uzasadnione.

Przepisy kodeksu cywilnego nie określają wymagań w zakresie formy i treści, jakim powinno odpowiadać wezwanie do zapłaty. Z funkcji wezwania do zapłaty, którą pełni ono na tle art. 455 k.c., należy wnioskować, że stanowi ono wyraz woli uzyskania od dłużnika określonego świadczenia, przy czym wola ta może zostać wyrażona przez każde zachowanie się, byleby ujawniało ono ją w dostateczny sposób (art. 60 k.c.). Ustawa nie uzależnia prawa do wystosowania wezwania od tego, czy wierzyciel opowiada się za nieważnością umowy. Skoro z woli konsumenta umowa stała się trwale bezskuteczna na etapie wszczęcia sporu, po stronie banku również pojawiła się możliwość dochodzenia swojego roszczenia, w tym wystosowania wezwania kredytobiorcy do zwrotu kapitału, niezależnie od tego, że w sądzie dowodził jej ważności. Moment zakwestionowania umowy przez kredytobiorcę otwiera bankowi drogę do dochodzenia swojego roszczenia kondykcyjnego.

W wezwaniu do zapłaty sporządzonym przez stronę pozwaną w sposób dostateczny doszło do ujawnienia woli wierzycieli i przyjęcia, że w sposób kategoryczny i definitywny wzywają oni dłużników do zapłaty żądanych kwot, a zatem cechy konieczne dla uznania wezwania zapłaty uznać należało za spełnione. Tym samym data wymagalności roszczenia została określona w zaskarżonym wyroku prawidłowo.

Jednocześnie, mając na uwadze, że w dniu 17 kwietnia 2026 r. powodowie spełnili świadczenie objęte pkt IV na rzecz banku, uzasadnione okazało się ograniczenie naliczenia odsetek poprzez wskazanie, że należne są one bankowi do dnia 16 kwietnia 2026 r. Od dnia 17 kwietnia 2026 r. powodowie nie pozostawali już bowiem w opóźnieniu z zapłatą roszczenia na rzecz banku.

Zmiana wyroku w tym zakresie nastąpiła w oparciu o art. 386 § 1 k.p.c. w pkt 2.

Sądowi orzekającemu znane są wyrażane stanowiska orzecznicze, zgodnie z którymi z uwagi na kwestionowanie żądania powodów w zakresie ustalenia nieważności, roszczenie banku z pozwu wzajemnego nie stało się kategorycznie wymagalne, a żądanie odsetek przez bank za okres przed złożeniem pozwu wzajemnego stanowi nadużycie prawa (art. 5 k.c.), niemniej w okolicznościach niniejszej sprawy, nie ma w ocenie Sądu Apelacyjnego podstaw do uwzględnienia zarzutu nadużycia prawa procesowego poprzez wytoczenie powództwa wzajemnego przez bank.

Zważyć trzeba, że powodowie w oparciu o teorię dwóch kondykcji konsekwentnie domagali się zapłaty wszystkich świadczeń, uiszczonych na rzecz banku, wraz z odsetkami, pomimo że znane im było stanowisko banku w zakresie roszczenia o zwrot kapitału udzielonego kredytu. Skoro powodowie objęli swym żądaniem odsetki od kwoty, co do której, jak sami przyznali, mieli świadomość konieczności jej zwrotu na rzecz banku, to powoływanie się na przepis art. 5 k.c. w ocenie Sądu Apelacyjnego nie znajduje uzasadnienia.

Stanowisko powodów zmierza do sankcjonowania sytuacji, w której dłużnik, mając pełną wiedzę o roszczeniu wierzyciela i skali własnego wzbogacenia (kwota wypłaconego kapitału), może opóźniać się ze zwrotem tego świadczenia bez żadnych konsekwencji finansowych (odsetek), co prowadzi w istocie do naruszenia roli art. 481 k.c.

Uznając zatem, w oparciu o powyższe rozważania, że wskazywane w apelacji naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. oraz art. 316 § 1 k.p.c., art. 455 k.c., art. 481 k.c., art. 65 § 1 k.c. nie miały miejsca, a Sąd Okręgowy prawidłowo ustalił stan sprawy i wywiódł na jego podstawie właściwe wnioski, Sąd Apelacyjny na podstawie art. 385 k.p.c. oddalił apelację powodów.

Niezasadne były także zarzuty powodów formułowane w odniesieniu do rozstrzygnięcia o kosztach postępowania. Sąd Okręgowy orzekł o tych kosztach osobno w zakresie roszczenia głównego i roszczenia wzajemnego, znosząc je wzajemnie. Ze sporządzonego uzasadnienia wyroku wynika jednak w sposób oczywisty intencja Sądu w zakresie orzeczenia o kosztach w oparciu o art. 100 k.p.c. – mianowicie okoliczność, że powodowie wygrali w zakresie swojego roszczenia o ustalenie i o zapłatę (w zakresie powództwa głównego) oraz strona pozwana wygrała w zakresie swojego roszczenia o zapłatę (w zakresie powództwa wzajemnego).

Powodowie ponieśli koszty postępowania głównego 11 800 zł i wygrali to postępowanie w całości. Strona pozwana poniosła koszty z powództwa wzajemnego 6 500 zł i 5 400 zł a zatem 11 900 zł i również wygrała to postępowanie w całości. Tym samym wzajemne zniesienie kosztów okazało się uzasadnione i co do zasady prawidłowe, pomimo że w odniesieniu do poszczególnych żądań, które strony wygrały w całości, nie było ku temu podstaw, jednak globalnie biorąc pod uwagę wynik obu spraw takie rozstrzygnięcie pozostawało uzasadnione i poddawało się kontroli instancyjnej.

Z tych przyczyn apelacja powodów i zażalenie w przedmiocie kosztów podlegały oddaleniu na podstawie art. 385 k.p.c. w pkt 3.

Rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów postępowania apelacyjnego zostało oparte na dyspozycji art. 100 k.p.c. Stronę pozwaną - powoda wzajemnego należało uznać za wygrywającą proces w postepowaniu apelacyjnym w całości, gdyż cofnięcie powództwa w zakresie zasądzonej kwoty i uchylenie wyroku w tej części oraz umorzenie postępowania w zakresie cofniętego powództwa jak również zmiana orzeczenia co do odsetek, była konsekwencja zaspokojenia roszczenia w trakcie postępowania apelacyjnego. Na wysokość zasądzonych od powodów na rzecz strony pozwanej kosztów składało się wynagrodzenie profesjonalnego pełnomocnika w kwocie 4 050 zł (§ 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie) – o czym orzeczono w pkt 4, zasądzając je w kwotach po 2 025 zł od każdego z powodów.

Sąd Apelacyjny nie znalazł podstaw do odstąpienia od obciążania kosztami powodów na zasadzie art. 102 k.p.c. Powodowie byli reprezentowani przez profesjonalnego pełnomocnika i konsekwentnie popierali swoje stanowisko, jednocześnie posiadając wiedzę o konieczności rozliczenia się z pozwanym bankiem wobec zgłoszonego przez niego roszczenia, co też nastąpiło w niniejszej sprawie a czego konsekwencją jest orzeczenie o kosztach procesu.

Z. H.

ZARZĄDZENIE

1. (...)

2. (...)

3. (...)