Wsteczne zwolnienie z alimentów a zwrot świadczeń z funduszu. NSA oddalił skargę kasacyjną

Wyrokiem z 18 czerwca 2025 r. sygn. akt IV SA/Po 10/25 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił skargę Z.S. (dalej także: "skarżąca", "skarżąca kasacyjnie") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. (dalej także: "organ") z 22 października 2024 r. nr SKO-4110/1502/24 w przedmiocie zobowiązania skarżącej do zwrotu pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 listopada 2022 r. do 30 września 2023 r. w wysokości 5.500 złotych bez odsetek ustawowych za opóźnienie.

Zaskarżając powyższy wyrok, skarżąca kasacyjnie zarzuciła Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu:

1. naruszenie prawa materialnego tj. art. 29 ust. 3 w zw. z art. 23 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2023 r. poz. 1993 ze zm., dalej: "ustawa") przez błędną wykładnię tych przepisów sprowadzającą się do przyjęcia, że dniem zwolnienia osoby z obowiązku alimentacyjnego w rozumieniu tego tych przepisów jest dzień wskazany w wyroku ustalającym ustanie lub wygaśnięcie obowiązku alimentacyjnego i zastosowanie tej błędnej wykładni w stanie faktycznym sprawy oraz błędne zastosowanie art. 23 tej ustawy – podczas gdy prawidłowa wykładnia tych przepisów nakazuje utożsamianie dnia zwolnienia osoby z obowiązku alimentacyjnego z dniem uprawomocnienia się orzeczenia ustalającego ustanie lub wygaśniecie obowiązku alimentacyjnego a przepis art. 29 ust. 3 ww. ustawy dopuszcza jedynie odpowiednie stosowanie art. 23 ww. ustawy jednak w realiach przedmiotowej sprawy nie może być on zastosowany w ogóle i w konsekwencji uznanie przez WSA w Poznaniu, że objęte decyzją świadczenie pobrane zostało nienależnie i podlega zwrotowi, i w konsekwencji błędne ustalenie przez WSA w Poznaniu, że zarzuty wskazane w pkt. 3 i 4 skargi do WSA w Poznaniu z 27 listopada 2024 r. dotyczące błędów w ustaleniach faktycznych są nietrafne, gdyż opierają się na nieprawidłowej zdaniem WSA w Warszawie (winno być – "w Poznaniu" – uwaga NSA) wykładni art. 29 ust. 2 i 3 ustawy, podczas gdy zarzuty te są trafne a błędy w ustaleniach faktycznych istotne;

2. naruszenie przepisów prawa materialnego rangi konstytucyjnej tj. art. 2 i art. 7 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w zw. z art. 29 ust. 3 w związku z ust. 2 i art. 23 ust. 1 ustawy przez błędną wykładnię ww. przepisów, sprowadzającą się do podważenia, wbrew zaufaniu skarżącej do państwa i stanowionego przez nie prawa, stanu prawnego ukształtowanego ostateczną decyzją przyznającą świadczenie z funduszu alimentacyjnego w następstwie bezskuteczności egzekucji alimentów prowadzonej na podstawie sądowego tytułu egzekucyjnego zaopatrzonego w klauzulę wykonalności, w okresie pozostawania tych rozstrzygnięć w obrocie prawnym, prowadząc do nakazania zwrotu świadczenia, pomimo iż skarżąca uprawniona do alimentów otrzymała świadczenie w przekonaniu, że działa zgodnie z obowiązującym prawem, potwierdzonym orzeczeniami organów państwa, podważając tym samym gwarancje bezpieczeństwa prawnego osób uprawnionych do alimentacji, przerzucając na te osoby ryzyko konsekwencji orzeczenia o ustaniu obowiązku alimentacyjnego z datą wsteczną;

3. naruszenie przepisów postępowania administracyjnego które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 138 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2024 r. poz. 572, dalej: "kpa") przez oddalenie przez WSA w Poznaniu skargi i w konsekwencji utrzymanie w mocy decyzji SKO w K. z 27 listopada 2024 r. (winno być – "22 października 2024 r." – uwaga NSA) i poprzedzającej ją decyzji Burmistrza Gminy i Miasta N. z dnia 8 lipca 2024 r. znak RSSiR.832053.2022, w sytuacji, gdy decyzją z 6 czerwca 2024 r. nr SKO-4110/1310/24 SKO w K. w tym samym składzie uchylając poprzednią analogiczną decyzję Burmistrza Gminy i Miasta N. z dnia 21 kwietnia 2024 r. znak RSSiR.8320.53.2022 wytknęło temu organowi lakoniczność i skrótowość uzasadnienia, wskazało temu organowi okoliczności jakie ma wziąć pod uwagę i zobowiązało ten organ do zajęcia stanowiska i jego uzasadnienia wobec podniesionych w odwołaniu skarżącej z dnia z dnia 13 maja 2024 r. podczas gdy uzasadnienie decyzji Burmistrza Gminy i Miasta N. z dnia 8 lipca 2024 r. znak RSSiR.8320S3.2022 pozostaje tak samo lakoniczne i skrótowe jak uzasadnienie jego decyzji z dnia 25 kwietnia 2024 r. znak RSSiR.8320.53.2022 i brak w nim jakiegokolwiek odniesienia do zarzutów wskazanych w odwołaniu skarżącej;

4. naruszenie przepisów postępowania administracyjnego które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie 162 kpa w zw. z art. 16 kpa przez oddalenie przez WSA w Poznaniu skargi i w konsekwencji utrzymanie w mocy decyzji SKO w K. z 27 listopada 2024 r. (winno być – "22 października 2024 r." – uwaga NSA) nr SKO-4110/1502/24 i poprzedzającej ją decyzji Burmistrza Gminy i Miasta N. z dnia 8 lipca 2024 r. znak RSSiR.S32053.2022 w sytuacji gdy skarżoną decyzję SKO w K. z 27 listopada 2025 r. (winno być – "22 października 2024 r." – uwaga NSA) i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Gminy i Miasta N. z dnia 8 lipca 2024 r. znak RSSiR.832053.2022 orzekające zwrot od skarżącej przyznanego i wypłaconego jej świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 listopada 2022 r. do 30 września 2023 r. wydano w sytuacji, gdy w obiegu prawnym nadal funkcjonowała i funkcjonuje nieprzerwanie ostateczna i prawomocna decyzja Burmistrza Gminy i Miasta N. z dnia 15 grudnia 2022 r. znak RSSiR.8320.53.2022 przyznająca skarżącej świadczenie alimentacyjne za ten okres.

W oparciu o tak sformułowane zarzuty skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie skarżonego wyroku w całości, rozpoznanie skargi wniesionej przez skarżącą do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu co do istoty sprawy i w konsekwencji uchylenie skarżonych decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. oraz Burmistrza Miasta i Gminy N., ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu. Skarżąca kasacyjnie oświadczyła także, że zrzeka się rozprawy. Ponadto wniosła o wstrzymanie wykonalności decyzji Burmistrza Gminy i Miasta N. z 8 lipca 2024 r. znak RSSiR.8320.53.2022, albowiem w razie jej wykonania zachodzi niebezpieczeństwo wyrządzenia znacznej szkody lub spowodowania trudnych do odwrócenia skutków – i przeprowadzenie w tym zakresie dowodu z trzech potwierdzeń przelewów wynagrodzenia za pracę skarżącej oraz o zasądzenie od Skarbu Państwa – Samorządowego Kolegium w K. zwrotu na rzecz skarżącej kasacyjnie kosztów postępowania w postępowaniu przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w postępowaniu sygn. akt IV SA/Po 10/25, w tym kosztów wynikających z opłaty od skargi w kwocie 100 zł oraz kosztów zastępstwa adwokackiego skarżącej w wysokości 2700 zł, a także kosztów postępowania w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wszczętym na skutek skargi kasacyjnej, w tym kosztów wynikających z opłaty od skargi w kwocie 100 zł oraz kosztów zastępstwa adwokackiego skarżącej w wysokości 1300 zł.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawiono argumenty mające przemawiać za jej zasadnością. Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.

Postanowieniem z 28 października 2025 r. Naczelny Sąd Administracyjny odmówił wstrzymania wykonania decyzji Burmistrza Gminy i Miasta N. z 8 lipca 2024 r. znak RSSiR.8320.53.2022.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej: "ppsa"). Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występują enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 ppsa przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej. Rozpoznana w takich granicach skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.

Sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym, albowiem skarżąca kasacyjnie zrzekła się rozprawy a organ nie zażądał jej przeprowadzenia.

W skardze kasacyjnej powołano obie podstawy kasacyjne, określone w art. 174 pkt 1 i 2 ppsa, zarzucając zarówno naruszenie prawa materialnego jak i przepisów postępowania które miało wpływ na wynik sprawy. Zasadą jest, że w takiej sytuacji jako pierwsze rozpoznaniu podlegają zarzuty procesowe, gdyż dopiero po dokonaniu oceny, że stan faktyczny sprawy został prawidłowo ustalony i nie doszło do istotnych uchybień procesowych, można przejść do oceny podstawy naruszenia prawa materialnego. Istota sprawy sprowadza się jednak do wykładni art. 29 ust. 3 ustawy i to rezultat tej wykładni determinuje wynik sprawy. Uzasadnia to rozważenie zarzutów materialnoprawnych w pierwszej kolejności.

Podnosząc zarzut naruszenia prawa materialnego przez jego błędną wykładnię, autor skargi kasacyjnej powinien wykazać, że sąd mylnie zrozumiał stosowany przepis prawa oraz wyjaśnić, jak w ocenie skarżącego kasacyjnie powinien być on rozumiany, czyli jaka powinna być jego prawidłowa wykładnia (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 grudnia 2011 r. sygn. akt II FSK 1142/10).

Zgodnie z art. 29 ust. 1 ustawy, zmiany w wysokości świadczeń z funduszu alimentacyjnego na skutek zmiany wysokości zasądzonych alimentów dokonuje się po wpływie tytułu wykonawczego do organu prowadzącego postępowanie egzekucyjne od miesiąca, w którym nastąpiła zmiana wysokości zasądzonych alimentów. Stosownie do art. 29 ust. 2 ustawy, w przypadku gdy osoba uprawniona otrzymała w okresie od dnia zmiany wysokości zasądzonych alimentów do dnia wpływu tytułu wykonawczego do organu prowadzącego postępowanie egzekucyjne świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości wyższej niż zasądzone alimenty za ten okres, jest obowiązana do ich zwrotu bez odsetek. Przepis art. 23 stosuje się odpowiednio. Przepis art. 29 ust. 3 ustawy, przewiduje natomiast, że w przypadku gdy sąd zwolnił osobę z obowiązku alimentacyjnego, a osoba uprawniona w okresie, o którym mowa w ust. 2, pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego za ten okres, jest obowiązana do ich zwrotu bez odsetek. Przepis art. 23 stosuje się odpowiednio.

Nie jest w sprawie kwestionowane, że wyrokiem Sądu Rejonowego w O. z 25 lipca 2023 r. sygn. akt III RC 284/22 ustalono, że obowiązek alimentacyjny A.S. wobec Z.S. ustalony po raz ostatni wyrokiem Sądu Okręgowego w K. z 14 listopada 2018 r. w sprawie o sygn. akt I C 1339/18, ustał z dniem 1 grudnia 2021 r. W aktach sprawy znajduje się odpis sentencji powyższego wyroku wraz ze stwierdzeniem prawomocności z datą 6 września 2023 r. Brak w aktach sprawy uzasadnienia tego wyroku. Pomimo tego, składowi orzekającemu z urzędu jest wiadomym, że podstawą prawną powództwa o zmianę orzeczenia dotyczącego obowiązku alimentacyjnego jest art. 138 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodziny i opiekuńczy (Dz.U. z 2023 r. poz. 2809 ze zm., dalej: "krio").

Sąd I instancji stanął na stanowisku, że początek okresu o którym mowa w art. 29 ust. 3 ustawy należy liczyć od daty wskazanej w powyższym wyroku z 25 lipca 2023 r., podczas gdy skarżąca kasacyjnie wywodzi, że dzień zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego należy utożsamiać z dniem uprawomocnienia się wyroku sądu powszechnego, orzekającego o wskazanym zwolnieniu. Omawiane zagadnienie jest rozbieżnie postrzegane w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. Za przeważający należy uznać pogląd utożsamiający datę zmiany lub zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego z uprawomocnieniem się orzeczenia orzekającego w tym przedmiocie – tak m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 12 czerwca 2015 r. sygn. akt I OSK 2081/13, 13 maja 2016 r. sygn. akt I OSK 1900/14 i sygn. akt I OSK 1913/14, 24 lutego 2021 r. sygn. akt I OSK 2370/20, 21 września 2021 r. sygn. akt I OSK 4327/18 czy 31 stycznia 2024 r. sygn. akt I OSK 785/22. Przeciwne stanowisko Naczelny Sąd Administracyjny zajął w wyrokach z 12 stycznia 2024 r. sygn. akt I OSK 784/22 i z 9 lipca 2024 r. sygn. akt I OSK 1416/23. W ocenie składu orzekającego, w realiach rozpoznawanej sprawy należy podzielić stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu.

Rozważając tak zarysowany problem, w pierwszej kolejności należy zauważyć, na co trafnie zwrócił uwagę Sąd Wojewódzki i co Naczelny Sąd Administracyjny podziela w całości, że obowiązek zwrotu świadczenia przewidziany w art. 29 ustawy nie jest związany z konstrukcją "nienależnie pobranego świadczenia" – zdefiniowanego w art. 2 pkt 7 ustawy. Przepis art. 29 ustawy nie zawiera odesłania do art. 2 pkt 7 ustawy, a jedynie do art. 23 tej ustawy, który to przepis dotyczy procedury zwrotu nienależnie pobranego świadczenia alimentacyjnego i w przypadku opisanym w art. 29 ustawy stosowany jest jedynie odpowiednio. Z tego powodu za irrelewantne dla wyniku sprawy należy uznać okoliczności dotyczące świadomości wierzyciela alimentacyjnego o fakcie, że świadczenie to mu się nie należy, jak również dotyczące wszystkich pozostałych przesłanek opisanych w art. 2 pkt 7 ustawy – jako nie mające zastosowania w sytuacji która wystąpiła w sprawie – gdzie przesłanki zwrotowe zostały uregulowane niezależnie w dedykowanym art. 29 tej ustawy.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie może znaleźć w sprawie zastosowania pogląd wyrażany w orzeczeniach dotyczących art. 29 ustawy, łączący pojęcie zmiany wysokości zasądzonych alimentów z wydaniem tytułu wykonawczego, obniżającego bądź podwyższającego wysokość alimentów. Zgodnie z tym poglądem, ponieważ zmiana w wysokości świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest możliwa dopiero wówczas, gdy organ będzie dysponował tytułem wykonawczym, za sam dzień zmiany należy uznać datę, w której możliwe będzie wydanie tytułu wykonawczego, co pozwoli na ukształtowanie sytuacji prawnej wierzycieli alimentacyjnych w sposób zgodny z celami ustawy. Tytułem wykonawczym jest natomiast orzeczenie sądu prawomocne lub natychmiast wykonalne, co każe wiązać datę zmiany z uprawomocnieniem się orzeczenia bądź wydaniem orzeczenia które jest natychmiast wykonalne. Takie rozumowanie można uznać za trafne w przypadku, w którym zachodzi konieczność wydania nowego tytułu wykonawczego w celu ukształtowania sytuacji prawnej wierzyciela alimentacyjnego, w sposób zgodny z orzeczeniem sądu modyfikującym wysokość zasądzonych uprzednio alimentów – trafność przedstawionego rozumowania potwierdza fakt, że do takiego tytułu wykonawczego wprost odwołują się przepisy art. 29 ust. 1 i 2 ustawy. Nie sposób jednak wyprowadzić takiego wniosku w sytuacji jaka wystąpiła w sprawie, gdzie wyrokiem z 25 lipca 2023 r. uchylono obowiązek alimentacyjny z dniem 1 grudnia 2021 r. Możliwość taką należy wykluczyć, ponieważ w realiach sprawy niemożliwe ukształtowanie sytuacji prawnej skarżącej poprzez wydanie nowego tytułu wykonawczego, uwzględniającego modyfikację obowiązku alimentacyjnego wynikającą z wyroku z 25 lipca 2023 r. Zgodnie bowiem z treścią tego wyroku obowiązek alimentacyjny ustał przed datą od której ustalono dla skarżącej prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego, a zatem co do okresu objętego powyższą decyzją obowiązek ten nie podlega już wykonaniu w drodze egzekucji. Tym samym w sprawie nie ma możliwości wydania nowego tytułu wykonawczego.

Kontynuując powyższe rozważania Naczelny Sąd Administracyjny zwraca uwagę na fakt, że wyrok zapadły w sprawie alimentacyjnej ma charakter deklaratoryjny, co oznacza, że nie kształtuje on nowego stanu prawnego, ale stwierdza jedynie że obowiązek ten ustał lub jego rozmiary się zmieniły i to od chwili w której zaistniały okoliczności uzasadniające tą zmianę (zob. uchwała Sądu Najwyższego z 28 września 1948 r. sygn. akt Wa.C. 389/49). Istota orzeczenia deklaratoryjnego polega na tym, że nie wprowadza ono żadnej zmiany do dotychczasowego stanu materialnoprawnego, a jedynie potwierdza skutek prawny jaki wystąpił poza procesem i niezależnie od niego – nie ulega przy tym wątpliwości, że orzeczenia deklaratoryjne mogą wywierać skutki ex tunc, tzn. z mocą wsteczną (zob. K. Korzan [w:] Z. Resich [red.] System prawa procesowego cywilnego. Tom 2. Ossolineum. Warszawa 1987 r., s. 313-314). Należy także wyraźnie podkreślić, że pojęcia "prawomocności" oraz "skuteczności" orzeczenia nie są pojęciami tożsamymi. Odnoszą się one do samoistnych cech orzeczenia, które wyrażają się w zdolności do powodowania przez nie określonego rodzaju skutków, właściwych konkretnemu, zawartemu w nim rozstrzygnięciu sądu (zob. G. Kamieński [w:] A. Góra-Błaszczykowska, P. Osowy [red.] System postępowania cywilnego. Tom 4. C.H. Beck. Warszawa 2025 r., s. 561). Pod pojęciem skuteczności należy rozumieć wszelkie inne skutki, jakie wywiera orzeczenie, poza możliwością jego wykonania w drodze egzekucji i z zastrzeżeniem nieprawomocności tych skutków, rozumianej jako stan niepewności co do ich stabilności (ibidem, s. 562). Orzeczenie sądu jest skuteczne jako akt stosowania prawa ze względu na zawarte w nim oświadczenie woli, zaś prawomocność orzeczenia jest stanem w którym skutki właściwe temu orzeczeniu zostają wyzwolone, jednak już samo wydanie orzeczenia ma znaczenie dla rzeczywistości prawnej i na tę rzeczywistość oddziałuje (ibidem, s. 561-562). Skoro wyrok z 25 lipca 2023 r. nie podlega wykonaniu w drodze egzekucji, brak podstaw aby za dzień zwolnienia osoby z obowiązku alimentacyjnego uznać dopiero dzień uprawomocnienia się wyroku, gdy z treści sentencji orzeczenia wynika w sposób jednoznaczny, że w zakresie zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego wywarło ono skutek od 1 grudnia 2021 r. – sensu stricte potwierdzając jedynie, że skutek w postaci zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego nastąpił ze wskazanym dniem – pomimo, że wyrok ten uprawomocnił się dopiero 6 września 2023 r. Jako niezasadny należy ocenić pogląd zgodnie z którym nie można przyjąć, że wyrok uchylający z datą wsteczną obowiązek alimentacyjny niweczy z mocą wsteczną wyrok pierwotnie kształtujący obowiązek alimentacyjny. Poglądu takiego nie sposób podzielić, gdyż istota wyroku uwzględniającego powództwo na podstawie art. 138 krio polega właśnie na tym, że wydane zostaje nowe orzeczenie, które "zastępuje" poprzednie – w ten sposób wyrok uwzględniający powództwo oparte na podstawie określonej w art. 138 krio pozbawia skuteczności wyrok poprzedni, ustalający wysokość obowiązku alimentacyjnego (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 22 marca 2018 r. sygn. akt III CNP 28/17). Ponownie wypada także zauważyć, że wyrok taki może działać wstecz i obejmować okres przed wytoczeniem powództwa – o ile wynika to wprost z treści orzeczenia – co w rozpoznawanej sprawie nie budzi wątpliwości. (zob. Kawałko, H. Witczak [w:] Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, wyd. II, red. M. Fras, M. Habdas, Warszawa 2025, art. 138). Nowy wyrok wydany na podstawie art. 138 krio pozbawia zatem skuteczności wcześniejszy wyrok kształtujący obowiązek alimentacyjny z tą datą która została w nim wskazana.

Nie można także podzielić wywodów skarżącej kasacyjnie co do naruszenia art. 2 i 7 Konstytucji RP. Z woli ustawodawcy osoba która otrzymała świadczenie z funduszu alimentacyjnego w warunkach opisanych w art. 29 ust. 3 ustawy zobowiązana jest do jego zwrotu. Z woli ustawodawcy również jedyną przesłanką zwrotu jest fakt zwolnienia osoby zobowiązanej z obowiązku alimentacyjnego przez sąd. Fakt, że skarżąca kasacyjnie pobierała świadczenie w przekonaniu, że działa zgodnie z prawem i na podstawie prawomocnych orzeczeń organów państwa nie może mieć w sprawie charakteru decydującego, skoro ustawodawca nie powiązał takich okoliczności z przesłanką zwrotu świadczenia w sytuacji opisanej w art. 29 ust. 3 ustawy. Z uwagi na konstrukcję omawianej instytucji, funkcjonowanie w obrocie prawnym prawomocnego wyroku zasądzającego alimenty oraz decyzji przyznającej świadczenie z funduszu alimentacyjnego jest wpisane w jej istotę, instytucja ta dotyczy bowiem zwrotu tych właśnie świadczeń z funduszu alimentacyjnego, które zostały przyznane i wypłacone prawidłowo, a do zmiany sytuacji prawnej strony doszło następnie na skutek okoliczności od niej niezależnej, tj. późniejszego orzeczenia sądu – co odróżnia omawianą instytucję od nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 2 pkt 7 ustawy. Nie można zatem doszukiwać się naruszenia konstytucyjnych zasad demokratycznego państwa prawnego oraz praworządności w fakcie, że organy administracji publicznej działając na podstawie przepisów prawa zastosowały przepis art. 29 ust. 3 właśnie w tym stanie faktycznym, do którego dedykowana jest unormowana w nim instytucja, co następnie prawidłowo zaakceptował Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu.

Mając to na uwadze, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zarzuty materialnoprawne nie są zasadne. Zarzuty procesowe zostały natomiast sformułowane wadliwie. Skarżąca kasacyjnie zarzuciła Sądowi I instancji naruszenie art. 138 kpa oraz art. 162 kpa w zw. z 16 kpa – podczas gdy każdy z wymienionych przepisów składa się z mniejszych jednostek redakcyjnych. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazuje się jednoznacznie, że w przypadku powołania w podstawie kasacyjnej przepisu który nie stanowi zamkniętej całości, a składa się z mniejszych jednostek redakcyjnych, wymóg skutecznie wniesionej skargi kasacyjnej jest spełniony wówczas, gdy wskazuje konkretny przepis naruszony przez sąd I instancji, z podaniem numeru artykułu, ustępu lub paragrafu, punktu i ewentualnie innej jednostki redakcyjnej przepisu (vide: wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 sierpnia 2008 r., sygn. akt II FSK 557/07, z 7 marca 2014 r., sygn. akt II GSK 2019/12, z 28 czerwca 2013 r., sygn. akt II OSK 552/12, z 22 stycznia 2013 r., sygn. akt II GSK 1573/12, z 27 marca 2012 r., sygn. akt II GSK 218/11, z 8 marca 2012 r., sygn. akt II OSK 2496/10 oraz z 14 lutego 2012 r., sygn. akt II OSK 2232/10). Bierze się to stąd, że zgodnie z art. 183 § 1 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny jest władny badać naruszenie jedynie tych przepisów (norm), które zostały wyraźnie wskazane przez stronę skarżącą kasacyjnie. Nie jest dopuszczalna wykładnia zakresu zaskarżenia i jego kierunków oraz konkretyzowanie, uściślanie zarzutów skargi kasacyjnej czy też poprawianie jej niedokładności. Wadliwe sformułowanie podstaw kasacyjnych obciąża stronę wnoszącą tak ułomnie skonstruowany środek zaskarżenia (zob. np. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 8 maja 2014 r., sygn. akt I GSK 1005/12, 2 września 2014 r., sygn. akt II OSK 435/13 oraz z 27 stycznia 2015 r., sygn. akt II GSK 2140/13).

Nadto jako istotny błąd należy również uznać wskazywanie jako naruszonych przez Sąd I instancji wyłącznie przepisów kpa, bez powiązania ich ze stosownymi przepisami dotyczącymi postępowania przed sądami administracyjnymi. Nie należy bowiem zapominać, że skarga kasacyjna jest środkiem zaskarżenia skierowanym przeciwko wyrokowi Sądu I instancji, a nie wydanym w sprawie administracyjnej decyzjom, zatem zarzucane naruszenia prawa muszą dotyczyć przepisów prawa stosowanych przez sąd. Ponieważ sąd administracyjny rozpoznając sprawę nie stosuje przepisów kpa, a jedynie kontroluje ich zastosowanie przez organy administracji publicznej, konstruowanie w ramach określonej w art. 174 pkt 2 ppsa podstawy kasacyjnej zarzutów o charakterze procesowym wymaga bezwzględnego nawiązania do uchybienia przepisom procedury sądowoadministracyjnej w powiązaniu z konkretnymi przepisami postępowania administracyjnego, poprzedzającego wydanie zaskarżonego aktu (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 3 czerwca 2025 r., sygn. akt II GSK 2468/24). Skarga kasacyjna powyższego wymogu nie spełnia, w tym zakresie została sporządzona tak, jak skarga do wojewódzkiego sądu administracyjnego, z pominięciem specyfiki postępowania kasacyjnego.

Przyjmując nawet, że powyższe wadliwości nie dyskwalifikują automatycznie tak sformułowanych zarzutów, nadal nie zasługują one na podzielenie. Przepis art. 138 kpa ma charakter wynikowy i określa wyłącznie rodzaje decyzji organu odwoławczego, a nie proces w którym organ odwoławczy dochodzi do rozstrzygnięcia. Tego rodzaju przepis mógłby zostać samoistnie naruszony jedynie w przypadku, gdyby organ odwoławczy powołał niewłaściwą podstawę prawną decyzji. W każdym innym przypadku naruszenie przepisu o charakterze wynikowym będzie jedynie konsekwencją naruszenia innych przepisów, materialnych bądź procesowych – i stąd też skuteczne postawienie zarzutu kasacyjnego obejmującego tego rodzaju przepis wymaga powiązania go z naruszeniem innych, konkretnych przepisów prawa materialnego lub procesowego, którym organ odwoławczy uchybił w roku rozpoznania sprawy – przy czym ponieważ art. 138 kpa określa wszystkie rodzaje decyzji wydawanych przez organ odwoławczy, tym bardziej niezbędne jest dokładne określenie jednostki redakcyjnej przepisu w zarzucie, Naczelny Sąd Administracyjny nie jest bowiem uprawniony ani zobowiązany do odgadywania intencji autora skargi kasacyjnej. Jako oczywiście wadliwe należy natomiast uznać sformułowanie zarzutu w którym naruszenie art. 138 kpa miałoby polegać na oddaleniu skargi przez Sąd Wojewódzki, podczas gdy przepis ten w ogóle nie dotyczy postępowania przed sądem administracyjnym. Zawarte w uzasadnieniu skargi kasacyjnej wywody dotyczące wcześniejszego uchylenia poprzedniej decyzji Burmistrza Miasta i Gminy N. wydanej w tej samej sprawie przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. pozostają wobec powyższego całkowicie irrelewantne dla oceny tak wadliwie sformułowanego zarzutu. Skarżąca kasacyjnie podnosząc, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ nie sanował błędów i braków które skłoniły organ odwoławczy do uchylenia wcześniejszej decyzji, winien był wskazać przepisy dotyczące tych właśnie konkretnych obowiązków którym organ uchybił w postępowaniu administracyjnym, ewentualnie w powiązaniu z odpowiednim, precyzyjnie określonym, przepisem o charakterze wynikowym oraz obligatoryjnie w powiązaniu z właściwym przepisem procedury sądowoadministracyjnej.

W dalszej kolejności skład orzekający zauważa, że przepis art. 162 kpa dotyczy szczególnego trybu wygaśnięcia lub uchylenia decyzji wydanej organ I instancji w przypadkach unormowanych w § 1 i 2 powyższego artykułu. Żadne postępowanie dotyczące trybu opisanego w art. 162 kpa nie było w sprawie prowadzone. Formułowanie zarzutu w oparciu o art. 162 kpa jest zatem w realiach sprawy niezrozumiałe, skoro na żadnym etapie sprawy przepis ten nie był stosowany przez organy administracji publicznej, przez co nie mógł również zostać naruszony, zaś okoliczności podnoszone w motywach skargi kasacyjnej w żaden sposób nie dotyczą zakresu omawianej regulacji. Przepis art. 16 kpa określa natomiast zasadę trwałości decyzji ostatecznych oraz zasadę sądowej kontroli decyzji ostatecznych. Z uzasadnienia skargi kasacyjnej wynika, że jej autor upatruje przeszkody dla zobowiązania skarżącej do zwrotu świadczenia w fakcie funkcjonowania w obrocie prawnym wcześniejszej decyzji przyznającej to świadczenie. Ponownie należy w tym miejscu zauważyć, że zgodnie z niebudzącym w tym zakresie żadnych wątpliwości interpretacyjnych art. 29 ust. 3 ustawy, jedyną przesłanką zobowiązania strony do zwrotu pobranego świadczenia alimentacyjnego jest zwolnienie osoby zobowiązanej z tego obowiązku przez sąd powszechny. Przepis ten nie wymaga dla orzeczenia zwrotu wcześniejszego uchylenia poprzedniej decyzji przyznającej to świadczenie. Co więcej, jego konstrukcja wyklucza sytuację w której strona zostałaby zobowiązana do zwrotu świadczenia, przy jednoczesnym braku ostatecznej decyzji ustalającej prawo do świadczenia alimentacyjnego – wówczas bowiem wystąpiłby przypadek "nienależnie pobranego świadczenia" o którym mowa w art. 2 pkt 7 ustawy i które jak już wyżej wskazano, stanowi osobną instytucję, której nie należy utożsamiać ze zwrotem świadczenia, uregulowanym w art. 29 tej ustawy. Instytucja przewidziana w powyższym przepisie dedykowana jest przypadkom w których świadczenie było wypłacane na podstawie prawidłowej i funkcjonującej w obrocie prawnym decyzji, gdzie następnie prawo do świadczenia odpadło na skutek orzeczenia sądu powszechnego.

Z tych względów skarga kasacyjna jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw podlegała oddaleniu i dlatego na podstawie art. 184 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji. Uzasadnienie wyroku zostało sporządzone stosownie do wymagań art. 193 ppsa.