Sąd uchylił decyzje o zwrocie świadczenia pielęgnacyjnego i umorzył postępowanie

Zaskarżoną decyzją z 29 stycznia 2026 r., nr SKO.PSŚ/41.5/1381/2025/20341 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej "Kolegium" lub "Organ odwoławczy") utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta T. (dalej "Prezydent" lub "Organ I instancji") z 16 grudnia 2025 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego.

Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie sprawy.

Organ I instancji uznał kwotę 28 840,70 zł za nienależnie pobrane przez M.D. (dalej "Skarżąca") świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad dzieckiem S.D. za okres od 8 stycznia 2025 r. do 30 września 2025 r. oraz zażądał zwrotu ww. kwoty wraz z ustawowymi odsetkami, które na dzień wydania decyzji wynoszą 1.598,34 zł, wskazując termin i sposób uiszczenia ww. należności.

Podstawę prawną decyzji stanowiły w szczególności przepisy art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2025 r. poz. 1208 z późn. zm.; dalej "u.ś.r."), art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2025 r. poz. 1691 z późn. zm.; dalej "k.p.a.") i art. 26 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (Dz. U. z 2023 r. poz. 103 z późn. zm.).

Uzasadniając decyzję Organ I instancji wskazał, że Skarżąca od 8 stycznia 2025 r. jest zatrudniona w [...] na podstawie umowy zlecenia. W świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. w okresie od 8 stycznia 2025 r. do 30 września 2025 r. wypłacono stronie nienależnie świadczenie pielęgnacyjne. Kwota należności wynosi 28 840,70 zł.

W odwołaniu od decyzji Skarżąca wskazała, że decyzja jest dla niej krzywdząca, Uzyskane środki przeznaczyła na bieżące potrzeby niepełnosprawnego dziecka. Wyjaśniła, że nie była świadoma, że podjęcie zatrudnienia będzie miało wpływ na pobieranie świadczenia pielęgnacyjnego. Skarżąca nie mówi po polsku w takim stopniu aby mogła swobodnie komunikować się z urzędami i rozumieć polskie przepisy prawa. Nadto znajduje się w trudniej sytuacji materialnej i nie ma możliwości zwrotu tak dużej należności. Skarżąca podniosła także, że obecnie obowiązujące przepisy pozwalają na łączenie pobierania świadczenia pielęgnacyjnego z wykonywaniem pracy zarobkowej, niezależnie od jej formy, wymiaru czy wysokości osiąganego dochodu.

Organ odwoławczy zaskarżoną obecnie decyzją utrzymał w mocy rozstrzygnięcie Organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji Kolegium przywołało przepisy art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym, art. 17 ust. 1 i art. 30 u.ś.r. Następnie wskazał, że Skarżąca na mocy decyzji z 4 grudnia 2024 r. pozostawała uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach obowiązujących do 31 grudnia 2023 r., nie składała wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach obowiązujących od 1 stycznia 2024 r., które pozwalają na łączenie pracy zarobkowej ze sprawowaniem opieki nad dzieckiem. W okresie od 8 stycznia 2025 r. do 31 grudnia 2025 r. Skarżąca pozostawała w zatrudnieniu na podstawie umowy zlecenia.

Zatem mając na uwadze te przepisy oraz ww. okoliczności należało uznać, że świadczenie pielęgnacyjne pobrane przez Skarżącą w okresie od 8 stycznia 2025 r. do 30 września 2025 r. jest świadczeniem rodzinnym nienależnie pobranym. Skarżąca była pouczona, iż zgodnie z art. 25 ust. 1 u.ś.r. w przypadku m. in. uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenie.

W skardze osobistej z 25 lutego 2026 r. Skarżąca wskazała, że decyzja Kolegium jest niesprawiedliwa i sprzeczna z przepisami prawa. Ponadto zagraża egzystencji jej rodziny. W oparciu o tak sformułowane zarzuty Skarżąca wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania na jej rzecz. W uzasadnieniu skargi opisała swoją sytuację życiową, przebieg postępowania i podała argumenty na poparcie wniesionych zarzutów.

Kolegium w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie i podtrzymało dotychczasowe stanowisko w sprawie.

W piśmie procesowym z 17 kwietnia 2026 r. pełnomocnik Skarżącej wyznaczony z urzędu podtrzymał jej osobistą skargę, precyzując, że zaskarżona decyzja jako niezgodna z prawem została zaskarżona w całości i należy zarzucić jej naruszenie:

1) art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez niewłaściwą ocenę stanu faktycznego i niezasadne uznanie, iż organ administracyjny w dostateczny i skuteczny sposób pouczył Skarżącą o zasadach (tj. zasadach obowiązujących do 31 grudnia 2023 r.) przyznanego jej świadczenia pielęgnacyjnego i płynących z tego skutkach, co miało istotny wpływ na wynik sprawy i w konsekwencji doprowadziło do wadliwego zastosowania przepisów prawa materialnego;

2) art. 7 k.p.a. w związku z art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez niewłaściwą ocenę stanu faktycznego i niezasadne uznanie, że Skarżąca miała świadomość na jakich zasadach pobiera świadczenie pielęgnacyjne, oraz, że pobiera je w sposób nienależny, co miało istotny wpływ na wynik sprawy i w konsekwencji doprowadziło do wadliwego zastosowania przepisów prawa materialnego;

3) art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r. poprzez jego niezasadne zastosowanie i uznanie, że Skarżącą wiąże stan prawny obowiązujący do 31 grudnia 2023 r., co miało istotny wpływ na wynik sprawy i w konsekwencji doprowadziło do wydania błędnej decyzji o nakazaniu zwrotu świadczenia jako nienależnego;

4) art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2024 r. poprzez jego niewłaściwe niezastosowanie i niezasadne nieuwzględnienie stanu prawnego obowiązującego po 1 stycznia 2024 r. do sytuacji Skarżącej, co miało istotny wpływ na wynik sprawy i w konsekwencji doprowadziło do wydania błędnej decyzji o nakazaniu zwrotu świadczenia jako nienależnego;

5) art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.ś.r. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i nieuzasadnione uznanie, że Skarżąca była pouczona o braku prawa do pobierania świadczenia oraz, że świadczenie pielęgnacyjne pobrane przez Skarżącą w okresie od 8 stycznia 2025 r. do 30 września 2025 r. stanowiło świadczenie pobrane nienależnie, co miało istotny wpływ na wynik sprawy i w konsekwencji doprowadziło do wydania błędnej decyzji o nakazaniu zwrotu świadczenia jako nienależnego.

W oparciu o powyższe zarzuty pełnomocnik Skarżącej wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej. Nadto o zasądzenie od organu zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm prawem przepisanych, a w razie braku podstaw do obciążenia kosztami procesu przeciwnika procesowego – o przyznanie kosztów niepłaconej pomocy prawnej świadczonej Skarżącej z urzędu (powiększonych o należy podatek VAT) od Skarbu Państwa.

Pełnomocnik Skarżącej wniósł także o informacyjne przesłuchanie Skarżącej i umożliwienie jej złożenia wyjaśnień na okoliczność faktu: braku świadomości na jakich zasadach Skarżąca pobierała świadczenie pielęgnacyjne uznane przez organ za świadczenie nienależnie pobrane, sposobu złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, braku pouczenia Skarżącej przez organ o zasadach związanych z pobieraniem świadczenia i ich skutkach, sytuacji majątkowej i rodzinnej.

W dalszej części pisma procesowego zawarto argumentację prawną na poparcie wniesionych zarzutów.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Skarga jako zasadna zasługuje na uwzględnienie.

Przeprowadzona przez Sąd kontrola legalności zaskarżonej decyzji, a także - z mocy art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 143 z późn. zm., dalej "p.p.s.a.") - decyzji Organu I instancji wykazała, że akty te dotknięte są uchybieniami w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.

W rozpoznawanej sprawie kluczową kwestią dla oceny zgodności z prawem wydanych decyzji jest ustalenie, czy organy prawidłowo uznały, że świadczenie pielęgnacyjne wypłacone Skarżącej za okres od 8 stycznia 2025 r. do 30 września 2025 r. w kwocie 28 840,70 zł stanowi nienależnie pobrane świadczenie rodzinne w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.

Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Katalog przesłanek uznania świadczenia za nienależne pobrane wskazany został w art. 30 ust. 2 u.ś.r. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy organy obu instancji kwalifikując wypłacone świadczenie pielęgnacyjne jako świadczenie nienależnie pobrane powołały się na przesłankę z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. W myśl tej regulacji za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.

Stwierdzenie, że doszło do nienależnie pobranego świadczenia w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. wymaga łącznego spełnienia następujących warunków: 1) zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części; 2) dokonania wypłaty świadczenia rodzinnego pomimo wystąpienia ww. okoliczności; 3) pouczenia osoby pobierającej świadczenie rodzinne o skutkach zaistnienia ww. okoliczności, tj. o sytuacjach, w których następuje brak prawa do pobierania świadczenia rodzinnego.

Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Świadczeniem nienależnie pobranym jest bowiem świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Skoro art. 30 ust. 1 u.ś.r. posługuje się pojęciem "świadczenia nienależnie pobranego" to obowiązek zwrotu takiego świadczenia, obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy.

W świetle art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. warunkiem uznania świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest dodatkowo świadomość osoby pobierającej świadczenie o braku prawa do pobierania świadczenia, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia. Z tego względu prawidłowe pouczenie, tj. poinformowanie świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia wpływa bezpośrednio na ocenę, czy wypłacone świadczenie miało charakter nienależnego. Jak wskazuje się w orzecznictwie skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że – zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego – można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 17 czerwca 2021 r., I OSK 348/21; 27 lutego 2013 r., I OSK 1525/12; 18 kwietnia 2013 r., I OSK 1701/12 – opubl. w internetowej bazie: orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej "CBOSA"). Pouczenia adresowane do stron winny być czytelne, jasne i zrozumiałe dla świadczeniobiorcy. Oznacza to, że organy winny uwzględniać kto jest jego adresatem kierowanego przez nie pouczenia i w myśl zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów Państwa kierować je w sposób czytelny dla tego adresata (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 października 2010 r., I OSK 981/10, opubl. w CBOSA).

Nie ulega zatem wątpliwości, że osoba pobierająca świadczenie rodzinne musi zostać prawidłowo, w sposób czytelny i zrozumiały pouczona o sytuacjach, w których następuje brak prawa do jego pobierania. W konsekwencji wydanie decyzji w przedmiocie uznania świadczenia rodzinnego za świadczenie nienależnie pobrane powinno być poprzedzone ustaleniem, czy osoba, która pobierała dane świadczenie, była prawidłowo pouczona o braku prawa do pobierania tego konkretnego świadczenia. Jeżeli z akt sprawy wynika, że świadczeniobiorca nie został prawidłowo pouczony o tym fakcie, to niewątpliwie pobierał świadczenie, do którego nie miał prawa, jednakże nie mamy wówczas do czynienia ze świadczeniem "nienależnie pobranym" w rozumieniu art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.ś.r., a zatem niedopuszczalne jest wydanie decyzji o zwrocie takiego świadczenia (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 września 2019 r., I OSK 1139/19, opubl. w CBOSA).

Dalej wskazać należy, że z dniem 1 stycznia 2024 r. weszły w życie przepisy ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r. poz. 1429 z późn. zm.; dalej "u.ś.w."), które zmieniły zasady przyznawania wsparcia opiekunom osób niepełnosprawnych. Stosownie do art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2024 r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wskazanym w tym przepisie osobom sprawującym opiekę nad niepełnosprawnym w wieku do ukończenia 18. roku życia, przy czym przepis ten nie przewiduje wymogu w postaci niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Natomiast dla niepełnosprawnych osób pełnoletnich przewidziane jest świadczenie wspierające, z którego osoby takie mają w założeniu ustawodawcy finansować koszty opieki. Ustawodawca przewidział także możliwość dalszego pobierania, na dotychczasowych zasadach, świadczenia pielęgnacyjnego przez opiekunów osób niepełnosprawnych, którym prawo do tego świadczenia zostało już przyznane (art. 63 ust. 1 – ust. 3 u.ś.w.). Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Treść powyższego przepisu jednoznacznie wskazuje, że rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia bądź innej pracy zarobkowej stanowi przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na starych zasadach.

Odnosząc powyższe uwagi ogólne do okoliczności sprawy należy wskazać, że wnioskiem z 18 listopada 2024 r. Skarżąca wystąpiła z żądaniem ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną córką. Jak wynika z wyjaśnień Skarżącej, wniosek ten był kolejnym wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne z uwagi na fakt, że poprzednie świadczenia były przyznawane na okres 6 miesięcy lub krócej. Skarżąca wypełniła udostępniony jej przez Organ I instancji formularz wniosku dotyczący ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach obowiązujących do 31 grudnia 2023 r. Decyzją Prezydenta z 4 grudnia 2024 r. przyznano Skarżącej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad córką w okresie od 1 grudnia 2024 r. do 30 września 2025 r. W sprawie jest bezsporne, że Skarżąca w okresie od 8 stycznia 2025 r. do 31 grudnia 2025 r. podjęła zatrudnienie w [...] spółka cywilna – K. G., M. G. na podstawie umowy zlecenia z 8 stycznia 2025 r.

Zdaniem Sądu w rozpoznawanej sprawie należało przyjąć, że udzielone Skarżącej pouczenia (w treści wniosku z 18 listopada 2024 r. i w treści decyzji przyznającej świadczenie pielęgnacyjne z 4 grudnia 2024 r.) były nieskuteczne. W konsekwencji brak było podstaw do przyjęcia, że Skarżąca pobierając świadczenie pielęgnacyjne działała w złej wierze, a tym samym brak było podstaw do uznania wypłaconego za okres od 8 stycznia 2025 r. do 30 września 2025 r. świadczenia pielęgnacyjnego jako świadczenia nienależnie pobranego. Za takim stanowiskiem przemawiają następujące okoliczności:

1. Skarżąca jako osoba pobierająca świadczenie pielęgnacyjne na starych zasadach nie została poinformowana w trybie art. 63 ust. 16 u.ś.w. o zmianach w zasadach dotyczących uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego obowiązujących od 1 stycznia 2024 r. (brak takiego dokumentu w aktach sprawy);

2. Skarżąca na etapie składania wniosku z 18 listopada 2024 r. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie została pouczona o zmianach w zasadach uzyskiwania uprawnienia do tego świadczenia obowiązujących od 1 stycznia 2024 r. Z żadnego dokumentu znajdującego się w aktach sprawy nie wynika też, aby Skarżąca została pouczona o możliwości dokonania wyboru zasad pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, tj. pozostanie na starych zasadach obowiązujących do 31 grudnia 2023 r. albo przejście na nowe zasady obowiązujące od 1 stycznia 2024 r., i konsekwencjach dokonania powyższego wyboru. W tym miejscu należy zauważyć, że Skarżąca na dzień składania wniosku i wydania decyzji z 4 grudnia 2024 r. spełniała warunki do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego zarówno na starych, jak i na nowych zasadach.

3. W przepisach przejściowych u.ś.w. nie przyjęto formalnego rozwiązania w zakresie technicznego sposobu dokonywania wyboru zasad pobierania świadczenia pielęgnacyjnego przez wnioskodawców. Przepisy rozporządzenia Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 6 lipca 2023 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. poz. 1340) nie określają jedynego właściwego wzoru wniosku o świadczenie pielęgnacyjne, a jedynie wskazują jakie dane i oświadczenia wniosek powinien zawierać. Jednocześnie nie precyzują czy i w jakiej formie wnioskodawca powinien dokonać wyboru zasad na jakich chce uzyskać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Zamieszczone w Biuletynie Informacji Publicznej przez Ministra właściwego do spraw rodziny (na podstawie art. 23 ust. 5d u.ś.r.) wzory wniosków i załączników do wniosków, dotyczące świadczeń rodzinnych na starych i nowych zasadach, mają charakter pomocniczy i nie zawierają informacji o konsekwencjach płynących z wyboru danego formularza wniosku.

4. Formularz wniosku wypełniony przez Skarżącą zawierał wyciąg z przepisów prawa, wskazujących m. in. przesłanki uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na starych zasadach (przytoczono wyrywkowo art. 17 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r.) oraz zasady zachowania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tzw. starych zasadach (przytoczono art. 63 ust. 1 – ust. 3, ust. 6 - ust. 11 u.ś.w.). Pouczenie to ogranicza się do zacytowania wybranych przepisów prawa i nie zawiera informacji o konsekwencjach płynących z wyboru formularza wniosku. Nadto nie jest sformułowane językiem zrozumiałym dla przeciętnego adresata. W tym miejscu zauważyć należy, że Skarżąca jest obywatelką Ukrainy i nie posługuje się biegle j. polskim nawet w sposób umożliwiający swobodne wypowiedzenie się, a co dopiero rozumienie języka urzędowego i prawniczego. Dodać należy, że pouczenie zamieszczone na formularzu wniosku, który, następnie spoczywał w urzędzie jako część akt sprawy, nie może być uznane za zgodne z zasadą pogłębiania zaufania obywateli do organów Państwa, a także z zasadą praworządności i zasadą informowania (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 października 2010 r., I OSK 981/10, opubl. w CBOSA).

5. W podstawie prawnej decyzji z 4 grudnia 2024 r. przyznającej Skarżącej świadczenie pielęgnacyjne wskazano art. 17 u.ś.r. w brzmieniu określonym w Dz. U. z 2024 r. poz. 323, czyli w brzmieniu obowiązującym na dzień 7 marca 2024 r. W uzasadnieniu decyzji brak jest jakiegokolwiek uzasadnienia faktycznego i prawnego dla przyjęcia, że Skarżącą wiąże stan prawny obowiązujący do 31 grudnia 2023 r. Sama decyzja (bez powiązania jej z wnioskiem z 18 listopada 2024 r.) nie wskazuje na jakich zasadach przyznano Skarżącej wnioskowane świadczenie, a tym samym jakie są warunki niezbędne do jego uzyskania i pobierania. W tych okolicznościach za bezskuteczne należy uznać pouczenie zawarte w jej treści o obowiązku wynikającym z art. 25 ust. 1 u.ś.r., tj. niezwłocznego powiadamiania organu właściwego wypłacającego świadczenie o zmianach w liczbie członków rodziny, uzyskaniu dochodu, wyjazdu za granicę lub innych zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. W pouczeniu tym nie ma żadnej wzmianki o sankcji, jaka grozi za jednoczesne pobieranie świadczenia pielęgnacyjnego na starych zasadach i podjęcie pracy zarobkowej. Nie sposób też zarzucić Skarżącej, że nie wiedziała ona, iż obowiązują ją stare zasady dotyczące uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego. Skarżąca dysponowała jedynie decyzją z 4 grudnia 2024 r. wskazującą błędną podstawę prawną. Jednocześnie należy przyznać rację Skarżącej, że w mediach informowano, że od 2024 r. opiekunowie osób niepełnosprawnych mogą podejmować pracę zarobkową bez ryzyka utraty prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Niezależnie od powyższego zauważyć należy, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 25 marca 2026 r., sygn. akt SK 18/22 (publ. OTK-A 2026/31) orzekł, że "art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2025 r. poz. 1208, z późn. zm.), w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r., w zakresie, w jakim uzależnia prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, jest niezgodny z art. 65 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 30 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej". Jak wskazał Trybunał przedmiotem jego kontroli był przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. w nieobowiązującym aktualnie brzmieniu. Konsekwencją stwierdzenia niezgodności z Konstytucją przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej jako warunku uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie może być zatem jej utrata mocy obowiązującej. Orzeczenie o niezgodności z Konstytucją tej przesłanki ma natomiast znaczenie dla oceny legalności decyzji odmawiających przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wydanych na jej podstawie

Ww. wyrok do chwili obecnej nie został ogłoszony (opublikowany) w Dzienniku Ustaw, zgodnie z art. 190 ust. 2 i ust. 3 Konstytucji RP. W ocenie Sądu, ogłoszenie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w dzienniku urzędowym nie ma charakteru wyłącznie technicznego, lecz stanowi konstytucyjnie określony warunek jego wejścia w życie i wywołania skutków prawnych w sferze powszechnie obowiązującej. Do czasu ogłoszenia wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie uzyskuje przymiotu skuteczności normatywnej w porządku prawnym. Skoro więc ww. wyrok Trybunału nie został ogłoszony (opublikowany) w Dzienniku Ustaw, to nie można przyjmować, że wyrok ten wywołał skutek prawny w postaci usunięcia z systemu prawnego niekonstytucyjnego rozumienia art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r. Jednakże skutkiem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 25 marca 2025 r., SK 18/22 jest podważenie domniemania konstytucyjności art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r. (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 4 listopada 2025 r., I OSK 2169/24; postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 18 marca 2026 r., I OSK 1656/25; 27 lutego 2026 r., I OSK 1659/25; 13 października 2025 r., I OSK 1651/25 i I OSK 1650/25 - opubl. w CBOSA). Okoliczność braku ogłoszenia ww. wyroku Trybunału, nie może stanowić podstawy do przyjęcia, że sąd administracyjny orzekający w konkretnej i indywidualnej sprawie, nie jest władny przyjąć, że także przed datą formalnego ogłoszenia wyroku przepisy pozbawione były waloru zgodności z ustawą zasadniczą. Sam zaś fakt braku ogłoszenia ww. orzeczenia Trybunału na datę stosowania prawa przez sąd administracyjny - jako obiektywnie niezależny od woli obywateli - nie może sanować przerzucania na nich negatywnych skutków takiego działania (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 lutego 2026 r., I OSK 2443/24, opubl. w CBOSA).

Wobec powyższego, zdaniem Sądu, oceniając prawidłowość interpretacji i zastosowania przy wydawaniu kontrolowanych decyzji przez organy art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie można abstrahować od argumentacji zaprezentowanej w uzasadnieniu ww. wyroku Trybunału.

Jak wskazał Trybunał, art. 17 ust. 1 u.ś.w. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r. wprost nie odnosi się do kwestii wyboru i wykonywania zawodu lub wyboru miejsca pracy. Nie zawiera także zakazu lub nakazu podjęcia lub wykonywania zawodu. Nie można jednak przyjąć, że określona w nim podstawowa przesłanka nabycia przez opiekuna niepełnosprawnego dziecka prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w postaci niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej pozostaje bez wpływu na wolność pracy. W ocenie Trybunału, obowiązująca do 31 grudnia 2023 r. konstrukcja prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, wprowadzająca bezwzględny zakaz podejmowania zatrudnienia przez opiekuna osoby niepełnosprawnej, nie spełniała warunków dopuszczających ograniczenie konstytucyjnej wolności pracy. Świadczenie pielęgnacyjne w założeniu ustawodawcy miało stanowić rekompensatę za utracone zarobki opiekuna osoby niepełnosprawnej rezygnującego z pracy lub innej aktywności zawodowej. Trybunał podkreślił, że opiekunowie osób niepełnosprawnych to często osoby wysoko wykwalifikowane, będące w stanie wykonywać pracę (lub inną działalność zarobkową) w taki sposób, aby ich aktywność nie utrudniała sprawowania opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem. Przy odpowiedniej organizacji, dzięki możliwości wykonywania pracy, osoby te mogłyby zapewnić niepełnosprawnemu dziecku lepsze warunki życia. Beneficjentem zarobkowego (materialnego) aspektu wolności pracy jest bowiem nie tylko pracujący rodzic (opiekun), lecz cała rodzina niepełnosprawnego dziecka, którego szczególne potrzeby wymagają olbrzymich nakładów finansowych. Odnosząc się do argumentu, że wykonywanie pracy zarobkowej nawet w bardzo ograniczonym zakresie uniemożliwia sprawowanie opieki, Trybunał stwierdził, że okoliczność nieświadczenia pracy nie stanowi per se gwarancji sprawowania całodobowej, nieprzerwanej i należytej opieki nad osobą wymagającą wsparcia. Ponadto nakaz rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia wobec niewystarczającej wysokości świadczenia pielęgnacyjnego na zaspokojenie potrzeb niepełnosprawnego dziecka i jego opiekuna rodzi ryzyko podejmowania przez opiekunów pracy zawodowej nielegalnie. W ocenie Trybunału, kwestionowana przesłanka nie spełniała zatem kryterium przydatności, ponieważ w praktyce nie prowadziła do osiągnięcia założonych przez ustawodawcę skutków. Analizując kwestionowaną przesłankę nabycia świadczenia pielęgnacyjnego z punktu widzenia wymogu proporcjonalności sensu stricto, Trybunał uznał, że bezwzględny zakaz pracy opiekunów osób niepełnosprawnych w obecnych realiach społecznych nie ma jakiegokolwiek uzasadnienia. Rozwój nowoczesnych technologii, umożliwiających wykonywanie pracy za pomocą środków porozumiewania się na odległość, powszechnie stosowana, zarówno w sektorze prywatnym, jaki publicznym, praca zdalna, która umożliwia pracę z domu, a także elastyczne formy organizacji czasu pracy sprawiają, że przymus pozostawania bez pracy przez opiekuna osoby niepełnosprawnej - jako warunek nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego - nie ma charakteru proporcjonalnego. Przymusowa bierność zawodowa osób zdolnych do pracy, w wieku produkcyjnym prowadzi więc do wykluczenia zawodowego i społecznego, a w następstwie może nawet prowadzić do trwałego wyeliminowania z rynku pracy. Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że przy obciążeniach związanych z niepełnosprawnością dziecka jego rodzice (opiekunowie) powinni być adresatami polityki państwa na równi z dzieckiem. Dobro dziecka, zwłaszcza dziecka obarczonego niepełnosprawnością, zależy od dobra całej rodziny, w tym w szczególności opiekuna takiego dziecka. Bezwzględny zakaz pracy opiekunów osób niepełnosprawnych, jako warunek uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, przekracza niezbędny i zarazem dopuszczalny stopień nałożonego przez ustawodawcę ograniczenia wolności pracy chronionej przez godność człowieka. Z uwagi na swój bezwzględny charakter, zakaz ten narusza zatem istotę konstytucyjnej wolności pracy, zatem jest niezgodny z art. 65 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 30 Konstytucji.

Wobec powyższego, Sąd w składzie orzekającym, działając na podstawie art. 8 ust. 2 Konstytucji RP w zw. z art. 178 Konstytucji RP, w okolicznościach rozpoznawanej sprawy (Skarżąca w chwili złożenia wniosku o świadczenie pielęgnacyjne i na dzień wydania decyzji z 4 grudnia 2024 r. spełniała przesłanki uprawniające ją do świadczenia pielęgnacyjnego zarówno na podstawie przepisów obowiązujących do 31 grudnia 2023 r., jak i na mocy przepisów obowiązujących od 1 stycznia 2024 r.) odmawia zastosowania regulacji art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r., w zakresie w którym przymiot jej konstytucyjności został obalony w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 25 marca 2026 r., SK 18/22. W konsekwencji przyjąć należy, że pobrane przez Skarżącą w okresie od 8 stycznia 2025 r. do 30 września 2025 r. świadczenie pielęgnacyjne nie stanowi nienależnie pobranego świadczenia w rozumieniu przepisów u.ś.r.

Odnosząc się do wniosku dowodowego pełnomocnika Skarżącej zawartego w piśmie procesowym z 17 kwietnia 2026 r. wyjaśnić trzeba, że podstawą orzekania przez wojewódzki sąd administracyjny jest materiał dowodowy i faktyczny zgromadzony w postępowaniu przed organami administracji. W postępowaniu przed sądem administracyjnym postępowanie dowodowe może być prowadzone tylko jako postępowanie uzupełniające, ograniczone do dowodów z dokumentów. Przy czym przeprowadzanie dowodu z dokumentów na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. nie może służyć uzupełnieniu przez sąd administracyjny materiału dowodowego, ani akt sprawy administracyjnej.

Mając na uwadze powyższe Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a., w pkt 1 wyroku orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji Organu I instancji. W pkt 2 wyroku Sąd, na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a., orzekł o umorzeniu postępowania administracyjnego jako bezprzedmiotowego wobec stwierdzenia braku podstaw do uznania, iż kwota 28 840,70 zł wypłacona Skarżącej tytułem świadczenia pielęgnacyjnego w okresie od 8 stycznia 2025 r. do 30 września 2025 r. stanowi świadczenie nienależnie pobrane.