Orzeczenie o niepełnosprawności dziecka po odmowie świadczenia. Sąd uchylił decyzje ZUS

Zaskarżoną przez O. W., zwaną dalej skarżącą, decyzją z dnia 27 maja 2026 r., znak: 010070.680.681853.2026, postępowanie: 609702265, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, działając na postawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2025 r., poz. 1691, zwanej dalej w skrócie - k.p.a.) utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 20 kwietnia 2026 r. o odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy 2025/2026 na dziecko S. V.

Powyższa decyzja zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Dnia 3 lutego 2026 r. skarżąca złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko S. V. na okres od 1 lutego 2026 r. do 31 maja 2026 r.

Decyzją z dnia 2 lutego 2026 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego na ww. dziecko.

Organ podał, że przyczyną decyzji odmownej jest fakt, że skarżąca podlega ubezpieczeniom z tytułu, który nie jest aktywnością zawodową.

Od powyższej decyzji odwołanie wniosła skarżąca zarzucając w nim organowi błędne ustalenie stanu faktycznego, w tym nieuwzględnienie jej sytuacji zdrowotnej, w tym okoliczności, że jest matką dzieci legitymującą się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy. Wniosła o przyznanie świadczeń na oboje dzieci.

Wymienioną na wstępie decyzją Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu tak podjętego rozstrzygnięcia decyzji Prezes powołał treść przepisów mających zastosowanie w sprawie oraz podał, że w badanym okresie skarżąca podlegała obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu jako osoba, za którą jednostka organizacyjna pomocy społecznej wójt, burmistrz, prezydent miasta ma obowiązek opłacania składki w okresie od 1 lipca 2024 r. do 4 marca 2026 r. Skarżąca legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności Nr [...] z dnia 28 września 2023 r.

Organ wyjaśnił, że zgodnie z art. 2 pkt la lit. a-h znowelizowanej ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2026 r., poz. 508, zwanej dalej ustawą o pomocy państwa w wychowaniu dzieci) aktywność zawodowa oznacza: podleganie obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym na podstawie art. 4 ust. 1 pkt 1-5a, 7 i 7b ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2026 r. poz. 199 i 252).

Warunek aktywności zawodowej nie dotyczy cudzoziemców z ochroną czasową ubiegających się o świadczenie wychowawcze na dziecko posiadające orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o umiarkowanym bądź znacznym stopniu niepełnosprawności. Także orzeczenie o niepełnosprawności bądź o stopniu niepełnosprawności musi dotycząc dziecka, a nie rodzica dziecka. Podleganie ubezpieczeniom społecznym z tytułu otrzymywania świadczenia pielęgnacyjnego oraz opłacania przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, wychodzi poza katalog aktywności zawodowej w rozumieniu cytowanej ustawy.

Zdaniem organu, skarżącej nie przysługuje objęte wnioskiem świadczenie wychowawcze, ponieważ nie zostały spełnione przesłanki aktywności zawodowej określonej w art. 2 pkt 1a ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na powyższą decyzję skarżąca, zarzuciła Prezesowi ZUS naruszenie przepisów:

- art. 26 ust. 1 pkt 2 w zw. z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (Dz. U. z 2025 r., poz. 337 ze zm.) poprzez błędne uznanie, że specyfika mojego statusu pobytowego oraz brak aktywności zawodowej uniemożliwiają przyznanie świadczenia 800+, z całkowitym pominięciem faktu, że skarżąca legitymuję się polskim orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności z całkowitym brakiem zdolności do pracy,

- art. 18 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci poprzez odmowę ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego od miesiąca złożenia wniosku o ustalenie niepełnosprawności dzieci (luty 2026 r.), podczas gdy procedura orzecznicza była w toku, a ostateczna komisja lekarska potwierdziła niepełnosprawność;

- art. 8 i art. 9 k.p.a. poprzez niedopełnienie obowiązku rzetelnego i wyczerpującego informowania strony o jej prawach, co doprowadziło do wydania przedwczesnej decyzji odmownej zamiast zawieszenia postępowań do czasu rozstrzygnięcia sprawy niepełnosprawności dzieci skarżącej.

Mając na uwadze powyższe, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji.

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2026 r., poz. 143, zwanej dalej w skrócie P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu zgodności z prawem (legalności) zaskarżonego aktu (odpowiednio decyzji, postanowienia, innych aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej) z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji z przepisami prawa.

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Przeprowadzona bowiem kontrola wydanych w niniejszej sprawie decyzji według wyżej wskazanych kryteriów wykazała, że doszło do naruszenia przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, jak i prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy.

Materialnoprawną podstawę podjętych rozstrzygnięć stanowił przepis art. 1 ust. 2a ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2026 r., poz. 508, zwanej dalej ustawą o pomocy państwa w wychowaniu dzieci), w brzmieniu obowiązującym na datę wydawania zaskarżonej decyzji.

Zgodnie z art. 1 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci: "Prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje osobom, o których mowa w ust. 2 pkt 2 lit. c-f, za dany miesiąc, jeżeli były aktywne zawodowo na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w miesiącu poprzedzającym ten miesiąc. Warunek ten nie dotyczy osób ubiegających się o świadczenie wychowawcze lub otrzymujących świadczenie wychowawcze na dziecko będące obywatelem polskim lub posiadające orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o umiarkowanym bądź znacznym stopniu niepełnosprawności, o których mowa w ustawie z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2025 r., poz. 913, 1301, 1665 i 1746 oraz z 2026 r., poz. 26), lub znajdujące się pod opieką opiekuna wskazanego przez władze kraju pochodzenia".

W rozpatrywanej sprawie, zdaniem orzekających organów ZUS, podstawą odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia było ustalenie niespełnienia przez skarżącą warunku "aktywności zawodowej", o którym mowa w art. 1 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Nadto, jak podkreśliły organy warunek ten nie dotyczy osób ubiegających się o świadczenie wychowawcze lub otrzymujących świadczenie wychowawcze na dziecko będące obywatelem polskim lub posiadające orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o umiarkowanym bądź znacznym stopniu niepełnosprawności. Orzeczenie o niepełnosprawności bądź o stopniu niepełnosprawności musi dotyczyć dziecka, a nie rodzica dziecka.

Zdaniem Sądu, prawidłowo orzekające organy odczytały treść normy zawartej we wskazanym co dopiero przepisie, lecz nie dokonały właściwych ustaleń okoliczności mających wpływ na treść rozstrzygnięcia, wskutek czego wadliwie zastosowały wskazane przepisy, będące podstawą prawną rozstrzygnięć

Istotnie, w świetle treści art. 1 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, jeżeli dziecko nie posiada obywatelstwa polskiego, to jedynym warunkiem zwolnienia opiekuna z obowiązku wykazania aktywności zawodowej jest posiadanie przez to dziecko orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o umiarkowanym bądź znacznym stopniu niepełnosprawności. Dodatkowo należy zauważyć, że ww. przepis jest skierowany do osób otrzymujących lub starających się o świadczenie wychowawcze, co powoduje, że jeżeli chociaż jedno z dzieci, którymi taka osoba się opiekuje, będzie posiadało orzeczenie o niepełnosprawności (albo orzeczenie o umiarkowanym bądź znacznym stopniu niepełnosprawności), to zwolnienie ustawowe (z obowiązku wykazania aktywności zawodowej) rozciąga się na pozostałe przypadki. Oznacza to, że opiekun(ka) niepełnosprawnego dziecka zwolniona z obowiązku aktywności zawodowej na podstawie ww. art. 1 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, będzie uprawniony(a) do świadczeń na pozostałe dzieci, niezależnie od faktu, czy będzie aktywna zawodowo w rozumieniu art. 2 pkt 1a ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci."(por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 4 sierpnia 2026 r., sygn. akt III SA/Kr 796/26; LEX nr 4140976). O ile okoliczność uruchomienia postępowania o uzyskania stopnia niepełnosprawności została wskazana dopiero w skardze do sądu administracyjnego, że dziecko skarżącej uzyskało w dniu 22 czerwca 2026 r. orzeczenie o niepełnosprawności, znak: [...], to nie sposób go pominąć. Z orzeczenia tego wynika, że dziecko skarżącej S. V. zaliczono do osób niepełnosprawnych, a niepełnosprawność ta datuje się od wczesnego dzieciństwa. Z akt sprawy wynika też, że tak jak podnosiła skarżąca, w dniu 2 lutego 2026 r. wystąpiła z wnioskiem o wydanie orzeczenia o niepełnosprawności. Postępowanie to bez jej winy jednakże nie zakończyło się przed wydaniem decyzji w sprawie. Niemniej jednak z uwagi na okoliczność, że niepełnosprawność dziecka datuje się od wczesnego dzieciństwa, orzeczenie to stanowi potwierdzenie tej okoliczności, a więc istniała ona , lecz nie była znana organom orzekającym. Stanowi to zatem naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, a więc zaszła tym samym sytuacja, o której mowa w art. 145 § 1 pkt 1 lit. b P.p.s.a. w związku z art. 145 § 1 pkt 8 k.p.a. (por. wyrok NSA z dnia 31 stycznia 2023 r., sygn. akt III OSK 7717/21). Zaistnienie podstawy wznowieniowej, choćby na etapie postępowania sądowoadministracyjnego, uprawnia sąd administracyjny do uznania tego stanu rzeczy za naruszenie prawa, o jakim mowa w art. 145 § 1 pkt 1 lit. b P.p.s.a. Nie ma to żadnego wpływu na to, że organ administracji publicznej nie mógł wiedzieć o zaistnieniu tego naruszenia prawa. Z obiektywnego punktu widzenia, zachodzi podstawa wznowieniowa, która daje podstawę do uchylenia takiej decyzji, bowiem narusza ona prawo (wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 16 stycznia 2024 r., sygn. akt IV SA/Wr 388/23, por. także wyrok NSA z dnia 25 stycznia 2024 r., sygn. akt I FSK 1208/20). Jak zasadnie stwierdził Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu: "Na gruncie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b p.p.s.a. pojęcia »naruszenia prawa« nie można ograniczać do sytuacji, gdy zachodzi prosta sprzeczność między treścią przepisu a sposobem jego zastosowania przez organ administracji. Przez wydanie decyzji z naruszeniem prawa należy rozumieć także takie sytuacje, w których organowi administracji nie można postawić zarzutu naruszenia przepisów w dacie orzekania." (wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 4 stycznia 2024 r., sygn. akt III SA/Wr 990/22).

Wobec powyższego, skarga musiała odnieść zamierzony skutek.

W ponownym postępowaniu organ ZUS uwzględni stanowisko Sądu wyrażone w uzasadnieniu niniejszego wyroku zgodnie z postanowieniami art. 153 P.p.s.a. i wyda stosowne rozstrzygnięcia z uwzględnieniem wskazanej wykładni art. 1 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.

W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie z art. 145 §1 pkt 1 lit. b i 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2026 r., poz. 143), orzekł, jak w sentencji wyroku. Sąd nie zasądził zwrotu kosztów sądowych ponieważ postępowanie sądowoadministracyjne wolne było od kosztów sądowych (art. 239 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a.), a skarżąca nie była reprezentowana przez jakiegokolwiek pełnomocnika – nie powstało więc po jej stronie prawo do zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.