Sąd uchylił decyzje ZUS odmawiające świadczenia wychowawczego za czerwiec-grudzień 2025 r.

Zaskarżoną decyzją z dnia 30 czerwca 2026 r. znak: 010070/680/4883800/2025 Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych uchylił w części decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 lutego 2026r. o uchyleniu przyznanego prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko O. M. na okres świadczeniowy 2025/2026 i przyznał świadczenie wychowawcze na dziecko O. M. na okres od 1 stycznia 2026r. do 31 maja 2026r. w kwocie 800,00 zł miesięcznie.

Jednocześnie organ odmówił przyznania prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko od czerwca 2025r. do grudnia 2025r. ponieważ legalny pobyt dziecka w Polsce nie został potwierdzony w ramach ustawy z dnia 12 marca 2022r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (Dz.U. z 2022r. poz. 583, ze zm.) oraz ustawy z dnia 11 lutego 2016r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2016 poz. 195, ze zm.).

Decyzję wydano w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

W dniu 8 czerwca 2025r. R. M. (dalej: Skarżący) wystąpił do ZUS z wnioskiem o przyznanie świadczenia wychowawczego na dziecko O. M. na okres świadczeniowy trwający od 01 czerwca 2025r. do 31 maja 2026r. Informacją z dnia 29 lipca 2025r. ZUS powiadomił Skarżącego o przyznaniu ww. świadczenia. Następnie w związku z dokonanym odczytami danych w rejestrze prowadzonym przez Komendanta Głównego Straży Granicznej i ustaleniami, że nie odnotowano przyjazdu dziecka na terytorium RP jako obywatela Ukrainy, który przybył do Polski po 23 lutego 2022r. w związku z działaniami wojennymi, organ wezwał w dniu 12 stycznia 2026r. Skarżącego do skorygowania nieprawidłowości w ww. rejestrze.

W konsekwencji braku aktualizacji zapisów we wspomnianym rejestrze oraz braku odpowiedzi na powyższe wezwanie decyzją z dnia 18 lutego 2026r. ZUS uchylił przyznane prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko, stwierdzając, że nie odnotowano przyjazdu dziecka na terytorium RP jako obywatela Ukrainy, który przybył do Polski po 23 lutego 2022r. w związku z działaniami wojennymi.

W dniu 23 lutego 2026r. Skarżący wniósł odwołanie od ww. decyzji do Prezesa ZUS, do którego dołączył zaświadczenie o uczęszczaniu dziecka do E. – Liceum Ogólnokształcącego [...] w K., które następnie zostało uzupełnione o zaświadczenie z rejestru PESEL dla dziecka oraz pismo z Placówki Straży Granicznej w Medyce.

Rozpoznając wniesione odwołanie organ wyjaśnił w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że ZUS badając prawo do świadczenia osoby zainteresowanej otrzymaniem świadczenia wychowawczego na dziecko dokonuje weryfikacji legalność pobytu obywatela przez odczyt i analizę informacji zapisanych w rejestrze SPEC PESEL i rejestrze prowadzonym przez Komendanta Głównego Straży Granicznej o którym mowa w art. 3 ust. 3 o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa.

W toku postępowania odwoławczego dokonano ponownego odczytu danych zapisanych w rejestrze prowadzonym przez Komendanta Głównego Straży Granicznej ustalając, że nie doszło do aktualizacji jego zapisów a dziecko O. M. w dalszym ciągu nie figuruje w ww. rejestrze.

W związku z powyższym z dniem 28 maja 2026r. Prezes ZUS wystosował do Skarżącego wezwanie o wyjaśnienie nieprawidłowości w ww. rejestrze.

W odpowiedzi na powyższe wezwanie Skarżący nadesłał m.in. kartę pobytu stałego dziecka ważną od 27 lutego 2026r. do 27 lutego 2036r. oraz pismo z placówki Straży Granicznej w Medyce.

Dodatkowo w aktach znajdują się dokumenty, tj. decyzja Wojewody Małopolskiego z dnia 29 stycznia 2026r. o udzieleniu zezwolenia na pobyt stały dziecka, powiadomienie o nadaniu numeru PESEL dziecku, karta stałego pobytu ważna od 23 lipca 2025r. do 23 lipca 2035r. oraz decyzja Wojewody Małopolskiego z dnia 3 lipca 2025r. o udzieleniu Skarżącemu zezwolenia na pobyt stały.

Organ wskazał, że powyższe dokumenty potwierdzają legalny pobyt dziecka wyłącznie od stycznia 2026r. natomiast z zapisów w rejestrze prowadzonym przez Komendanta Głównego Straży Granicznej wynika, że nie odnotowano przyjazdu dziecka do Polski jako obywatela Ukrainy, który przybył do Polski po 23 lutego 2022r. w związku z działaniami wojennymi, a zatem legalny pobyt na mocy przepisów specustawy na czas przed uzyskaniem zezwolenia na pobyt stały nie został potwierdzony. W tej sytuacji organ orzekł jak na wstępie, uwzględniając odwołanie w części.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie Skarżący podniósł, że nie zgadza się z decyzją w części odmawiającej przyznania świadczenia wychowawczego ponieważ jego dziecko przebywało legalnie w Polce również okresie od czerwca 2025r. do grudnia 2025r. W związku z powyższym Skarżący wniósł o uchylenie decyzji w zaskarżonej części oraz ponowne rozpoznanie sprawy, z uwzględnieniem dokumentów załączonych do skargi.

Odpowiadając na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas zaprezentowane stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1§1 i §2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024r. poz. 1267) i art. 3§1 i §2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2026r. poz. 143 dalej: p.p.s.a.), sądowa kontrola legalności polega na badaniu zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Kontrola ta polega na zbadaniu, czy w toku rozpoznania sprawy organy administracji publicznej nie naruszyły prawa materialnego i procesowego w stopniu istotnie wpływającym na wynik sprawy. Przy czym stosownie do art. 134§1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy co do zasady nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze - w granicach sprawy, wyznaczonych rodzajem i treścią zaskarżonego aktu.

Kontrola legalności przeprowadzona przez Sąd w niniejszej sprawie doprowadziła zaś do wniosku, że zarówno zaskarżona decyzja Prezesa ZUS oraz poprzedzająca ją decyzja ZUS w sposób istotny naruszają prawo.

Podstawą prawną ww. decyzji były - przede wszystkim - przepisy wspomnianej ustawy pomocowej. Jak wynika z art. 26 ust. 1 pkt 2 ustawy pomocowej obywatelowi Ukrainy przebywającemu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, przysługuje prawo do świadczenia wychowawczego, o którym mowa w ustawie z dnia 11 lutego 2016r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.

Oznacza to, że podstawową przesłanką uzyskania świadczenia wychowawczego przez obywatela Ukrainy jest legalny pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Stosownie zaś do art. 2 ust. 1 ustawy pomocowej, jeżeli obywatel Ukrainy, o którym mowa w art. 1 ust. 1, przybył legalnie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w okresie od dnia 24 lutego 2022r. do dnia określonego w przepisach wydanych na podstawie ust. 4 i deklaruje zamiar pozostania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jego pobyt na tym terytorium uznaje się za legalny do dnia 30 września 2025r. Za legalny uznaje się także pobyt dziecka urodzonego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez matkę, która jest osobą określoną w zdaniu pierwszym, w okresie dotyczącym matki, o ile dziecko to nie jest obywatelem polskim ani obywatelem innego niż Rzeczpospolita Polska państwa członkowskiego Unii Europejskiej.

Z kolei art. 2 ust. 3 pkt 3 ustawy pomocowej stanowi, iż przepisów ust. 1 i 2 nie stosuje się do obywateli Ukrainy, którzy korzystają z ochrony czasowej na terenie innego niż Rzeczpospolita Polska państwa członkowskiego Unii Europejskiej przyznanej z powodu działań wojennych prowadzonych na terytorium Ukrainy. Konsekwentnie w myśl art. 11 ust. 4 ustawy pomocowej korzystanie przez obywatela Ukrainy z ochrony czasowej na terenie innego niż Rzeczpospolita Polska państwa członkowskiego Unii Europejskiej przyznanej z powodu działań wojennych prowadzonych na terytorium Ukrainy pozbawia go uprawnienia, o którym mowa w art. 2 ust. 1. Podkreślenia zatem wymaga, iż zgodnie z cytowanymi przepisami dopiero korzystanie z ochrony czasowej na terenie innego niż Rzeczpospolita Polska państwa członkowskiego Unii Europejskiej powoduje, że przepisu o uznaniu legalności pobytu nie stosuje się.

Z kolei wedle powołanego przez organy art. 3 ust. 1 ustawy pomocowej, w przypadku gdy wjazd obywatela Ukrainy, o którym mowa w art. 1 ust. 1, na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej nie został zarejestrowany przez komendanta placówki Straży Granicznej podczas kontroli granicznej lub nastąpił przez granicę, na której nie jest prowadzona kontrola graniczna osób przekraczających tę granicę, Komendant Główny Straży Granicznej rejestruje pobyt obywatela Ukrainy na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, na jego wniosek, o którym mowa w art. 4 ust. 1.

Zgodnie z art. 3 ust. 3 ustawy pomocowej, Komendant Główny Straży Granicznej prowadzi w systemie teleinformatycznym Straży Granicznej rejestr obywateli Ukrainy, którzy przybyli na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z terytorium Ukrainy w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium Ukrainy oraz którzy złożyli wniosek, o którym mowa w art. 4 ust. 1.

Zgodnie z powołanym wcześniej art. 4 ust. 1 ustawy pomocowej, obywatelowi Ukrainy, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej uznaje się za legalny w świetle art. 2 ust. 1, na podstawie wniosku złożonego w dowolnym organie wykonawczym gminy na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, nadaje się numer PESEL, o którym mowa w art. 15 ustawy z dnia 24 września 2010r. o ewidencji ludności (Dz. U. z 2024r. poz. 736 i 854).

Przenosząc rozważania prawne na grunt stanu faktycznego przedmiotowej sprawy Sąd wskazuje, że organ oparł swoje rozstrzygnięcie na zapisach rejestru Komendanta Głównego Straży Granicznej z których wynika, że nie odnotowano przyjazdu dziecka na terytorium RP jako obywatela Ukrainy.

Podkreślenia przy tym wymaga, że w świetle konsekwentnego stanowiska wnioskodawcy, które prezentował zarówno w odwołaniu jak i w rozpatrywanej skardze oraz z dokumentów zalegających w sprawach, wynika, że dziecko już w listopadzie 2022r. było uczniem Szkoły Podstawowej w K. a następnie uczęszczało (i uczęszcza nadal) do Liceum Ogólnokształcącego [...] w K. Potwierdzały to wydane zaświadczenia dla rodzica dziecka z adnotacją, że dziecko widnieje w SIO (w oficjalnym Systemie Informacji Oświatowej).

Organy, pomimo powyższego zarówno w uzasadnieniu decyzji jak i w odpowiedzi na skargę akcentowały, iż o legalności pobytu w Polsce danej osoby, na podstawie ww. art. 2 ust. 1 ustawy pomocowej decyduje wyłącznie wpis do rejestru Straży Granicznej.

Tymczasem Sąd stoi na stanowisku, że brzmienie przywołanych przepisów ustawy pomocowej wcale nie oznacza ograniczenia postępowania dowodowego wyłącznie do sprawdzenia danych w rejestrze Straży Granicznej, a do tego ograniczył się organ w niniejszej sprawie. W systemie teleinformatycznym mogą bowiem wystąpić błędy albo dane mogą być nieaktualne.

Ponadto z art. 26 ust. 3i ustawy pomocowej wynika, że ZUS jest obowiązany do weryfikacji prawa do świadczenia wychowawczego, w szczególności na podstawie danych dostępnych z rejestrów publicznych, w tym z rejestru, o którym mowa w art. 3 ust. 3 i z rejestru PESEL.

W tym miejscu jeszcze raz przypomnieć należy, iż w toku postępowania skarżący podnosił fakt nadania mu nadaniu numeru PESEL na podstawie art. 4 ust. 1 ustawy pomocowej. Z kolei w wydrukach organu odnotowano status uchodźcy U. Tymczasem organy w ogóle nie odniosły się do tej okoliczności, przyjmując, że to na skarżącym spoczywa obowiązek wykazania, że spełnił wymogi do uzyskania świadczeń w spornych okresach oraz miał status U.

Pomijając powyższe, zaznaczyć należy, że obowiązujące przepisy uzależniają przyznanie świadczenia od legalności pobytu, a nie od dokonania odpowiedniej adnotacji w rejestrze Straży Granicznej. Niewątpliwie przedmiotowy rejestr stanowi dowód legalnego pobytu w Polsce, jednakże nie może prowadzić do uznania, że jest to wyłączny dopuszczalny dowód w tym zakresie jak zdaje się uważać organ.

Zdaniem Sądu, opierając się na błędnej wykładni art. 2 ust. 1 ustawy pomocowej, organ przedwcześnie wydał negatywne dla strony rozstrzygnięcie, nie poprzedzając go wnikliwym postępowaniem dowodowym, a przede wszystkim ignorując dowody przedstawione przez stronę, w celu ustalenia istotnych w sprawie okoliczności.

Nadto nie można stracić z pola widzenia, że w przedmiotowym postępowaniu stosuje się przepisy k.p.a., ponieważ ustawodawca wyraźnie wskazał przypadki wyłączenia jego stosowania, które nie obejmują ani przyznawania oraz uchylenia i zmiany świadczenia wychowawczego, ani wstrzymania wypłaty tego świadczenia, ani prowadzenia postępowania wyjaśniającego w tym zakresie. (por. wyroki WSA we Wrocławiu z dnia 12 marca 2024r., IV SA/Wr 316/23 i z dnia 18 lipca 2024r., IV SA/Wr 8/24).

Uwzględniając powyższe okoliczności nie sposób przyjąć, że orzekające w sprawie organy, dysponując wiarygodną informacją o złożeniu przez skarżącego wniosku, o którym mowa w art. 4 ust. 1 ustawy pomocowej mogły oprzeć swoje decyzje wyłącznie na podstawie rejestru Komendanta Głównego Straży Granicznej. Organy ZUS pominęły pochodzące od skarżącego informacje i zaniechały przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego celem weryfikacji uprawnienia skarżącego do świadczenia wychowawczego. Skoro skarżący kwestionował rozstrzygnięcia w przedmiocie świadczenia wychowawczego, organy ZUS miały obowiązek wyjaśnić okoliczności podawane przez skarżącego z wykorzystaniem instrumentów przewidzianych zarówno w ustawie jak i k.p.a.

Jeszcze raz należy zaznaczyć, iż z art. 26 ust. 3i ustawy pomocowej wynika, że ZUS jest obowiązany do weryfikacji prawa do świadczenia wychowawczego "w szczególności" na podstawie danych dostępnych z rejestrów publicznych, w tym z rejestru, o którym mowa w art. 3 ust. 3 i rejestru PESEL. Oznacza to, że dane z rejestrów publicznych stanowią tylko jeden z możliwych środków dowodowych (zob. wyrok WSA w Gliwicach z 13 września 2024r., II SA/Gl 629/24).

Przywołana argumentacja powtarza tezy zawarte w uzasadnieniach zapadłych w analogicznych sprawach wyroków WSA w Poznaniu: z 5 marca 2025r., II SA/Po 870/24, z 10 kwietnia 2025r., II SA/Po 148/25, z 22 maja 2025r., II SA/Po 112/25 oraz z 22 maja 2025r., II SA/Po 113/25, a także wyroku WSA w Szczecinie z 12 czerwca 2025r., II SA/Sz 185/25.

W tym stanie rzeczy uzasadnione okazały się zarzuty skargi, dotyczące w szczególności naruszenia przepisów postępowania statuujących zasadę prawdy materialnej - art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 10, art. 11, art. 77, art. 107 § 3 k.p.a., w związku z art. 2 ust. 1 i ust. 3 pkt 3, art. 3 ust. 1, art. 11 ust. 4 oraz art. 26 ustawy pomocowej.

Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145§1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję Prezesa ZUS oraz poprzedzającą ją decyzję ZUS (punkt I sentencji wyroku) gdyż było to konieczne do końcowego załatwienia sprawy.

Ponownie rozpoznając sprawę (art. 153 p.p.s.a.) organ uwzględni ocenę prawną wyrażoną w uzasadnieniu wyroku. W szczególności w oparciu o wszelkie dostępne dokumenty ustali rzeczywisty stan faktyczny sprawy w kontekście prawa od świadczenia wychowawczego.

Sąd odstąpił od orzeczenia o kosztach postępowania, z uwagi na to, że skarżący, po pierwsze był zwolniony z obowiązku uiszczania kosztów sądowych z mocy art. 239 pkt 1 lit. e p.p.s.a., który stanowi, że nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, po drugie skarżący w sprawie występował osobiście, bez profesjonalnego pełnomocnika. Po trzecie działając osobiście, nie wykazał, że poniósł wydatki niezbędne do celowego dochodzenia swoich praw.