ZUS potrącił 400 zł przed ostateczną decyzją o nadpłacie. Bezskuteczność czynności

Pismem z 9 XII 2025 r. (RK/1014032010) Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej "ZUS") poinformował P. H. (dalej "skarżący"), że ZUS decyzją z 28 X 2025 r. (RK/1014032010) ustalił nadpłacony "rodzinny kapitał opiekuńczy" (dalej "RKO") w kwocie 2000 zł, w związku z przyznaniem skarżącemu za ten sam okres świadczenia "aktywnie w żłobku". W konsekwencji począwszy od stycznia 2026 r. będą realizowane potracenia przysługujących skarżącemu świadczeń rodzinnych do całkowitej spłaty nadpłaconego RKO.

W dniu 12 II 2026 r. skarżący otrzymał poprzez aplikację mobilną IKO informację o przekazaniu na jego rachunek bankowy kwoty 1200 zł z Programu 800+, przyznanego na dzieci S. H. i H. H.

Skargą z 5 III 2026 r. skarżący zakwestionował czynność ZUS polegającą na potrąceniu kwoty 400 zł ze świadczenia wychowawczego przyznanego na dzieci S. H. i H. H. tytułem nadpłaconego RKO i wniósł o uznanie tej czynności za bezskuteczną oraz nakazanie zwrotu kwoty 400 zł.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że w dniu 14 I 2026 r. skarżący otrzymał telefonicznie informację z Centrum Kontaktu Klientów Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, że dokonano potrącenia kwoty 1600 zł ze świadczenia z Programu 800+ przyznanego na dzieci S. H. i H. H. Skarżący nie otrzymał więc w ogóle świadczenia wychowawczego należnego za styczeń br. Co do świadczenia należnego za miesiąc luty br. skarżący otrzymał poprzez aplikację mobilną IKO informację o przekazaniu na jego rachunek bankowy kwoty 1200 zł z Programu 800+, przyznanego na dzieci. Otrzymana kwota była więc o 400 zł niższa od należnej, co – zdaniem skarżącego – oznacza, że ze świadczenia wychowawczego potrącono kwotę 400 zł. W ocenie skarżącego potrącenie to było przedwczesne z uwagi na nieostateczność decyzji ZUS z 28 X 2025 r. (RK/1014032010) ustalającej wysokość nadpłaconego RKO. Decyzja ta została bowiem zakwestionowana odwołaniem, zaś postępowanie odwoławcze nie zostało zakończone.

W odpowiedzi na skargę ZUS wniósł o jej rozpoznanie w trybie uproszczonym i oddalenie. Wyjaśnił przy tym, że kwestionowana czynność stanowi konsekwencję decyzji ZUS z 28 X 2025 r. (RK/1014032010) ustalającej nadpłacony RKO w kwocie 2000 zł. Skarżący bowiem w okresie od 1 X do 30 XI 2024 r. pobierał jednocześnie pozostające w kolizji świadczenia, tj. świadczenie RKO jak i świadczenie "aktywnie w żłobku". Jakkolwiek skarżący wniósł odwołanie od powołanej decyzji, to postanowieniem Prezesa ZUS z dnia 14 I 2026 r. stwierdzono uchybienie terminu do wniesienia odwołania. Postanowienie to, po wywiedzeniu przez skarżącego skargi do sądu administracyjnego, zostało następnie uchylone przez Prezesa ZUS w ramach autokontroli orzeczeniem z 16 II 2026 r. Po rozpatrzeniu odwołania Prezes ZUS - decyzją z 20 II 2026 r. (RK/1014032010) - utrzymał w mocy decyzję ZUS z 28 X 2025 r.

Skarżący, pouczony o treści art. 119 pkt 2 ustawy z 30 VIII 2002 r. Prawo

o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2026 r., poz. 143, ze zm.) - dalej jako "ppsa", nie żądał przeprowadzenia rozprawy.

Prawomocnym postanowieniem tutejszego Sądu z dnia 23 VI 2026 r. (sygn. akt IV SA/Wr 147/26) umorzono postępowanie sądowe ze skargi na postanowienie Prezesa ZUS z dnia 14 I 2026 r. stwierdzające uchybienie terminu do wniesienia odwołania od decyzji ZUS z 28 X 2025 r. (RK/1014032010), w związku z uwzględnieniem skargi przez Prezesa ZUS w ramach autokontroli.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Na wstępie należy zaznaczyć, że zaskarżona czynność potrącenia nienależnie pobranego świadczenia RKO ze świadczeń wypłacanych przez ZUS stanowi czynność materialno-techniczną w rozumieniu art. 3 § 2 pkt 4 ppsa, a więc czynność faktyczną dotyczącą praw i obowiązków jednostki.

W okolicznościach sprawy dokonana przez ZUS czynność potrącenia miała bezpośredni wpływ na przysługujące skarżącemu świadczenie wychowawcze należne za luty 2026 r., które w związku z potrąceniem zostało wypłacone w wysokości niższej od należnej (tj. 1200 zł zamiast 1600 zł). Wystąpił tu więc bezpośredni i aktualny związek pomiędzy dokonaną czynnością a prawem skarżącego do otrzymania świadczenia wychowawczego w pełnej wysokości za wskazany miesiąc. To zaś oznacza, że prawidłowość (legalność) takiej czynności objęta jest kontrolą sądu administracyjnego na zasadzie art. 3 § 2 pkt 4 ppsa, który w przypadku jej dokonania z naruszeniem przepisów prawa stwierdza bezskuteczność takiej czynności, zgodnie z art. 146 § 1 ppsa.

Jak wynika z art. 53 § 2 ppsa, jeżeli ustawa nie przewiduje środków zaskarżenia w sprawie będącej przedmiotem skargi, skargę na akty lub czynności, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 4, wnosi się w terminie trzydziestu dni od dnia, w którym skarżący dowiedział się o wydaniu aktu lub podjęciu innej czynności. Sąd, po wniesieniu skargi, może uznać, że uchybienie tego terminu nastąpiło bez winy skarżącego i rozpoznać skargę.

W niniejszej sprawie skarżący o czynności potrącenia świadczenia wychowawczego za miesiąc luty br. dowiedział się w dniu 12 II 2026 r. (kiedy to otrzymał wiadomość o przekazaniu na jego rachunek kwoty 1200 zł zamiast 1600 zł). Skarga kwestionująca tę czynności została złożona w dniu 11 III 2026 r. (data nadania skargi w placówce operatora wyznaczonego). Termin 30-dniowy do wniesienia skargi został więc zachowany.

Oceniając czynność ZUS w świetle stosowanych przepisów prawa, należy przede wszystkim zaznaczyć, że zgodnie z art. 34 ust. 7 ustawy z 17 XI 2021 r. o rodzinnym kapitale opiekuńczym (Dz.U. z 2023 r., poz. 883) – dalej "UoRKO", kwoty nienależnie pobranego kapitału łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie ustalone ostateczną decyzją podlegają potrąceniu z wypłacanego kapitału, dofinansowania obniżenia opłaty rodzica za pobyt dziecka w żłobku, klubie dziecięcym lub u dziennego opiekuna, o którym mowa w art. 64c ust. 1 ustawy z 4 II 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 (Dz. U. z 2023 r. poz. 204), osób pobierających to dofinansowanie oraz członków ich rodzin, świadczenia wychowawczego, świadczenia dobry start oraz ze świadczeń z ubezpieczeń społecznych wypłacanych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych.

Jakkolwiek powołana wyżej ustawa już nie obowiązuje, to jednak jej regulacje znajdują w sprawie zastosowanie na podstawie art. 75 ust. 8 ustawy z 15 V 2024 r. o wspieraniu rodziców w aktywności zawodowej oraz w wychowaniu dziecka – "Aktywny rodzic", dalej jako "UAR" (Dz.U. z 2026 r., poz. 352). Jak bowiem wynika z art. 75 ust. 8 UAR, w sprawach dotyczących rodzinnego kapitału opiekuńczego, o jakim mowa w UoRKO, do którego prawo powstało do dnia poprzedzającego dzień wejścia w życie niniejszej ustawy (tj. do 30 IX 2024 r.), stosuje się przepisy dotychczasowe.

W sprawie bezsporne jest, że skarżący pobierał świadczenie RKO przyznane mu od dnia 1 VI 2024 r., a więc jeszcze przed wejściem w życie UAR. Jest także bezsporne, że ZUS decyzją z 28 X 2025 r. (RK/1014032010) stwierdził nienależne pobranie kwoty 2000 zł w ramach RKO przez skarżącego w okresie od 1 X do 30 XI 2024 r., z uwagi na jednoczesne pobieranie w tym okresie świadczenia "aktywnie w żłobku". Nie ulega także wątpliwości, że skarżący jednocześnie uprawniony jest do świadczeń wychowawczych na synów w łącznej kwocie 1600 zł miesięcznie (po 800 zł na dziecko).

W takich okolicznościach może więc zasadniczo znaleźć zastosowanie art. 34 ust. 7 UoRKO w zw. z art. 75 ust. 8 UAR, upoważniający do potrącenia kwoty nienależnie pobranego kapitału z m.in. świadczenia wychowawczego. Warunkiem legalności takiego potrącenia jest jednak, by decyzja stwierdzająca nienależnie pobrany kapitał była "ostateczna", co expressis verbis wynika z art. 34 ust. 7 UoRKO.

Rację ma skarżący podnosząc, że decyzja ZUS z 28 X 2025 r. (RK/1014032010) w przedmiocie stwierdzenia nienależnego świadczenia, nie miała cechy ostateczności w chwili dokonania potrącenia, tj. w dniu 12 II 2026 r. Potwierdza to zresztą także stanowisko Prezesa ZUS zawarte w odpowiedzi na skargę. Decyzja ZUS została bowiem zakwestionowana odwołaniem, które rozpatrzono dopiero decyzją Prezesa ZUS z dnia 20 II 2026 r. (RK/1014032010) utrzymującą w mocy decyzję ZUS. Dopiero zatem z tą datą można wiązać skutek prawny w postaci ostateczności decyzji stwierdzającej nienależne pobranie kapitału, a więc ona też wyznacza początkowy okres dopuszczalności ewentualnego wykonania przez ZUS dyspozycji z art. 34 ust. 7 UoRKO w postaci potrącenia.

Potrącenie kwoty 400 zł dokonane przez ZUS w dniu 12 II 2026 r. z należnego skarżącemu za ten miesiąc świadczenia wychowawczego było zatem przedwczesne i stanowiło nieprawidłowe zastosowanie art. 34 ust. 7 UoRKO. Oceny tej nie zmienia okoliczność wydania w dniu 14 I 2026 r. przez Prezesa ZUS postanowienia stwierdzającego uchybienie terminu do wniesienia odwołania. Postanowienie to okazało się bowiem nieprawidłowe i zostało następnie uchylone w ramach samokontroli przez Prezesa ZUS.

W konsekwencji Sąd zobligowany był stwierdzić bezskuteczność czynności potrącenia na zasadzie art. 146 § 1 ppsa.

Skargę rozpatrzono na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, zgodne z art. 119 pkt 2 ppsa.