Małżeństwo z kredytem indeksowanym do franka wygrało spór o nieważność umowy z upadłym bankiem

wyroku z dnia 31 marca 2026 r.

Powodowie F. Ł. oraz V. Ł. wnieśli o ustalenie, że umowa kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do CHF zawarta 3 lipca 2008 r. pomiędzy powodami a (...) Bank S.A. w Ł. – (...) w T., którego następcą prawnym jest (...) Bank w C. jest nieważna.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy:

- oddalił wniosek strony pozwanej o odrzucenie pozwu,

- oddalił powództwo,

- zasądził od powodów F. Ł. i V. Ł. solidarnie na rzecz strony pozwanej Syndyka Masy Upadłości (...) Bank S.A. w upadłości z siedzibą w C. kwotę 10.817 zł (dziesięć tysięcy osiemset siedemnaście złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.

Sąd I instancji ustalił, że strona pozwana jest następcą prawnym (...) Bank S.A. (...) w T. z siedzibą w Ł..

Dnia 20 lipca 2023 r. Sąd Rejonowy dla m.st. W. w W. Wydział XVIII Gospodarczy dla spraw Upadłościowych i Restrukturyzacyjnych, ogłosił upadłość (...) Bank S.A. z siedzibą w C..

Dalej Sąd ustalił, że w dniu 3 lipca 2008 r. powodowie F. Ł. i V. Ł. zawarli z poprzednikiem prawnym pozwanej tj. (...) Bank S.A. (...) w T. z siedzibą w Ł. umowę kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do CHF. Pozwany Bank udzielił Kredytobiorcy kredytu w kwocie 280 224,32 złotych polskich indeksowanego kursem CHF na okres 480 miesięcy spłacanego w równych ratach kapitałowo odsetkowych. Przy założeniu, że uruchomiono całość kredytu w dacie sporządzenia umowy równowartość kredytu wynosiłaby 140 322,64 CHF. Wskazano, że rzeczywista równowartość zostanie określona po wypłacie ostatniej transzy kredytu. Kredytobiorcy oświadczyli, iż są świadomi ryzyka kursowego, związanego ze zmiana kursu waluty indeksacyjnej w stosunku do złotego, w całym okresie kredytowania i akceptują to ryzyko;

Ustalając treść zawartej umowy Sąd Okręgowy odnotował m.in, że:

- oprocentowanie kredytu jest zmienne i na dzień sporządzenia umowy wynosi 3,80 % w skali roku, na które składa się suma obowiązującej stawki DBCHF i stałej marży Banku, która wynosi 0,99% Kredytobiorca oświadcza, iż jest świadomy ryzyka wynikającego ze zmiennego oprocentowania, w całym okresie kredytowania i akceptuje to ryzyko (§1 ust.3);

- rata kapitałowo-odsetkowa przy założeniu uruchomienia całości kredytu w dacie sporządzenia niniejszej umowy wynosiłaby równowartość 569,13 CHF. Rzeczywista wysokość rat odsetkowych lub rat kapitałowo- odsetkowych zostanie określona w harmonogramie spłat (§ 1 ust. 4);

- całkowity koszt kredytu na dzień sporządzenia umowy wynosi 266 208,10 zł (podana kwota nie uwzględnia ryzyka kursowego). Ostateczna wysokość całkowitego kosztu kredytu uzależniona jest od zmian poziomu oprocentowania kredytu w całym okresie kredytowania (§ 1 ust. 7);

- kredyt przeznaczony jest m.in. w kwocie 255 000,00 na pokrycie części ceny nabycia nieruchomości stanowiącej lokal mieszkalny (...) w P., (...) (§ 2 ust. 1);

- zabezpieczenie spłaty kredytu jest m.in. hipoteka kaucyjna do kwoty stanowiącej 170% kwoty kredytu na nieruchomości położonej P., (...), lokal mieszkalny nr (...) (§ 3 ust. 1-3).

W części ogólnej umowy zawarto następujące postanowienia:

- bankowa tabela kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut zwana tabelą kursów jest sporządzona przez merytoryczną komórkę Banku na podstawie kursów obowiązujących na rynku międzybankowym w chwili sporządzenia tabeli i po ogłoszeniu kursów średnich NBP, tabela jest sporządzona o godz. 16.00 każdego dnia roboczego i obowiązuje przez cały następny dzień roboczy (§ 6 ust. 1).

- wysokość rat odsetkowych zostanie określona w harmonogramie spłat, który zostanie doręczony dnia uruchomienia poszczególnych transz w przypadku kredytu transzowego, zaś wysokość rat kapitałowo-odsetkowych zostanie określona w harmonogramie spłat po wypłacie całości kredytu, rezygnacji przez Kredytobiorcę z pozostałej części kredytu lub wygaśnięciu roszczenia Kredytobiorcy o uruchomienie pozostałej części kredytu. Harmonogramy te stanowić będą integralną część umowy kredytu. Każdorazowy harmonogram określa wysokość rat spłaty przez okres dwóch lat kredytowania. Przed upływem dwóch lat Kredytobiorca otrzymuje harmonogram na kolejny dwuletni okres trwania umowy kredytu. Na wniosek Kredytobiorcy, Bank zobowiązuje się przesłać harmonogram na cały okres kredytowania (§ 7 ust.1);

- kredyt może zostać przeznaczony wyłącznic na finansowanie celów przewidzianych w umowie kredytu (§ 7 ust.2);

- w przypadku, gdy wypłacona kwota nie pokryła całości zobowiązania, na zapłatę, którego przeznaczony jest kredyt, Kredytobiorca zobowiązany jest do pokrycia ze środków własnych różnicy między kwotą wypłaconego kredytu a kwotą niezbędną do realizacji celu kredytu (§ 7 ust.3);

- w dniu wypłaty kredytu lub każdej transzy kredytu kwota wypłaconych środków będzie przeliczana do CHF według kursu kupna walut określonego w Tabeli Kursów - obowiązującego w dniu uruchomienia środków (§ 9 ust. 2);

- kredytobiorca zobowiązuje się dokonać w okresie objętym umową spłaty rat kapitałowo-odsetkowych i odsetkowych w terminach, kwotach i na rachunek wskazany w aktualnym harmonogramie spłat, który kredytobiorca otrzymuje W szczególności po wypłacie kredytu, każdej transzy kredytu, zmianie oprocentowania każdorazowo na okres 24 – miesięczny (§ 10 ust.1);

- wysokość zobowiązania będzie ustalana jako równowartość wymaganej spłaty wyrażonej w CHF - po jej przeliczeniu według kursu sprzedaży walut określonego w ,,Bankowej tabeli -kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut obcych” do CHF obowiązującego w dniu spłaty (§ 10 ust.3);

- kredyt może zostać przewalutowany na wniosek kredytobiorcy pod warunkiem, że saldo kredytu po przewalutowaniu spełnia warunki określone dla maksymalnej kwoty kredytu, w zakresie wartości rynkowej nieruchomości stanowiącej przedmiot zabezpieczeń oraz pozytywnej weryfikacji zdolności kredytowej kredytobiorcy (§ 20 ust.1).

W regulaminie kredytu hipotecznego dom, zawarto m.in. następujące postanowienia:

- bankowa Tabela kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut, zwana Tabelą Kursów - sporządzana przez merytoryczną komórkę Banku na podstawie kursów obowiązujących na rynku międzybankowym w chwili sporządzania tabeli i po ogłoszeniu kursów średnich przez NBP, tabela sporządzana jest o godz. 16.00 każdego dnia roboczego i obowiązuje przez cały następny dzień roboczy (§ 2),

- w przypadku kredytu indeksowanego w walucie obcej, kwota raty spłaty obliczona jest według kursu sprzedaży dewiz obowiązującym w Banku na podstawie obowiązującej w Banku Tabeli Kursów z dnia wpływu środków (§ 19 ust. 5);

- kredyt może zostać przewalutowany na wniosek Kredytobiorcy pod warunkiem, iż saldo kredytu po przewalutowaniu spełnia warunki określone dla maksymalnej kwoty kredytu, w zakresie wartości rynkowej nieruchomości stanowiącej przedmiot zabezpieczeń (§ 30 ust. 1);

- przewalutowanie następuje według kursów, z zastrzeżeniem ust. 5:

a/ kupna dewiz z dnia złożenia wniosku o przewalutowanie na podstawie obowiązującej w Banku Tabeli Kursów w przypadku zmiany waluty z PLN na walutę obcą,

b/ sprzedaży dewiz z dnia złożenia wniosku o przewalutowanie na podstawie obowiązującej Banku Tabeli Kursów w przypadku zmiany waluty z waluty obcej na PLN (§ 30 ust.3).

Poprzednik prawny pozwanej wypłacił powodom kwotę kredytu w sposób opisany w umowie.

Powodowie w okresie od dnia 31 lipca 2008 r. do dnia 20 lipca 2023 r. uiścili na rzecz strony pozwanej kwotę 225.406,88 zł tytułem spłat rat kapitałowo-odsetkowych kredytu.

Pismem z dnia 10 sierpnia 2023 r. powodowie skierowali do strony pozwanej przedsądowe wezwanie do zapłaty, w którym wezwali Bank do zapłaty kwoty 225.406,88 zł tytułem zwrotu nienależnie uiszczonych rat kapitałowo-odsetkowych w PLN powołując się na nieważność umowy kredytu nr (...) z dnia 1 lipca 2008 r.

W odpowiedzi z dnia 4 września 2023 r. Bank odmówił uwzględnienia żądań powodów.

Powód ukończył Akademię (...) w Ł.. Powód pracuje w zawodzie jako menager. Powódka także z zawodu jest ekonomistką. Ukończyła (...) i pracuje w zawodzie ekonomistki. Powodowie są właścicielami nieruchomości położonej w P., którą kupili za środki uzyskane z przedmiotowego kredytu. Powodowie mieszkali tam do 2017r. przez 10 lat. Teraz mieszkają w Ł., a w mieszkaniu w P. mieszkają rodzice powoda. Powodowie podpisali umowę kredytu z (...) Bankiem, ponieważ powódka pracowała w tym Banku w obsłudze detalicznej. Swoją wierzytelność wynikającą z przedmiotowej umowy kredytu powodowie zgłosili do masy upadłości (...) Banku.

W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy uznał zgłoszone roszczenia powodów za nieuzasadnione.

Po pierwsze, Sąd stanął na stanowisku, że postępowanie w sprawie o ustalenie może być prowadzone przeciwko Syndykowi masy upadłości (...) Banku.

Sąd dokonując obszernych i wyczerpujących rozważań prawnych w odniesieniu do umów kredytu w walucie obcej, opierając się na poglądach orzecznictwa Sądu Najwyższego oraz Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, ustalił, że w przedmiotowej umowie kredytu zostały zawarte postanowienia – w tym klauzula indeksacyjna oraz klauzula ryzyka walutowego - które mają abuzywny charakter. Jednakże abuzywność niektórych postanowień umownych zawieranych z udziałem konsumentów, nie oznacza, że cała umowa jest nieważna; strony są związane umową w pozostałym zakresie.

Dalej Sąd ustalił, że powodowie nie zostali w sposób wystarczający pouczeni o nieograniczonym ryzyku walutowym, co oznacza, że nie mogli podjąć racjonalnej decyzji w tym zakresie.

Zdaniem Sądu Okręgowego wyeliminowanie z klauzuli indeksacyjnej postanowienia umożliwiającego nieskrępowane określenie przez Bank wysokości spreadu walutowego oraz wyeliminowanie klauzuli ryzyka walutowego, utrzymując klauzulę walutową oraz stawkę oprocentowania według wskaźnika LIBOR z chwili zawarcia umowy w całym okresie jej obowiązywania, pozwoli na utrzymanie umowy kredytu. Nadto fakt, że cel umowy kredytu (zakup mieszkania) został osiągnięty przemawia za brakiem podstaw do jej unieważnienia albowiem byłoby to sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Wszak uznanie umowy kredytu na nieważną lub bezskuteczną nie dąży do przywrócenia równowagi pomiędzy konsumentem a kredytodawcą, a stwarza rażącą dysproporcję równowagi na niekorzyść Banku.

O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 98 § 1 k.p.c.

Od powyższego orzeczenia apelację wniosła strona powodowa.

Powodowie zakwestionowali podstawę faktyczną wyroku, podnosząc zarzuty naruszenia art. 299 k.p.c., art. 233 § 1 k.p.c., art. 227 k.p.c. i wskazując na bezzasadne przyjęcie przez Sąd, iż powodowie zostali w rzetelny sposób poinformowani przez pozwanego o ryzykach związanych z zaciągnięciem kredytu indeksowanego do CHF oraz podjęli świadomą decyzję na poniesienie ryzyka związanego ze zmianą kursu. Nadto powodowie podnieśli, iż Sąd błędnie ustalił, że powodowie nie byli zainteresowani negocjowaniem postanowień umowy, jedynym powodem wystąpienia przez Powodów z niniejszym powództwem był fakt wzrostu kursu CHF, niższe oprocentowanie kredytu stawką LIBOR miało stanowić ekwiwalent ryzyka kursowego, które przyjmowali na siebie kredytobiorcy, postanowienia indeksacyjne zostały sformułowane jednoznacznie, a na ich podstawie konsumenci byli w stanie samodzielnie określić wysokość swego zobowiązania wobec banku, umowa kredytu nie była również sprzeczna z obowiązującym do stycznia 2009 r. brzmieniem art. 358 § 1 k.c. – co skutkowało błędnym przyjęciem, że nie zachodzą przesłanki do uznania, że umowa rażąco naruszała interesy powodów oraz dobre obyczaje.

Powodowie zarzucili także naruszenie przepisów prawa materialnego, a to:

- art. 69 ustawy prawo bankowe w zw. z art. 358 1 k.c. polegające na uznaniu, że umowa spełnia wszystkie warunki właściwe dla umowy kredytu a ustalenie innej waluty zobowiązania jest zgodne z zasadą swobody umów, podczas gdy umowa nie określa wysokości udzielonego kredytu, której wysokość miała być ustalona dopiero na mocy jednostronnego działania Pozwanego oraz wskazana w jego piśmie, umowa nie określa także zasad dokonywania spłaty kredytu, nie precyzując w jaki sposób powstaje tabela kursowa, od której uzależniona jest wysokość spłacanych rat;

- art. 58 § 1 k. c. w zw. z art. 69 § 1 ustawy - Prawo bankowe w zw. z art. 3581 § 2 k. c. poprzez błędną wykładnię i uznanie, że sporna umowa o kredyt jest zgodna z przepisami prawa, podczas gdy: (1) definicja samej umowy kredytu nie została wypełniona, bowiem kredytodawca z uwagi na zastosowany mechanizm indeksacji umożliwił ingerencję w wysokość kwoty kredytu pozostającej do spłaty, a przy tym również na wysokość odsetek, (2) klauzula indeksacyjna nie może być utożsamiana z klauzulą waloryzacyjną określoną w art. 358

1 § 2 k. c., (3) w dacie zawarcia spornej umowy żaden przepis prawa nie przewidywał możliwości zawarcia umowy o kredyt indeksowany;

- art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 353

1 k.c. poprzez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że ułożenie praw i obowiązków stron w spornej umowie kredytu nie jest sprzeczne z właściwością (naturą) tego stosunku, podczas gdy jest ono sprzeczne z właściwością (naturą) stosunku umownego kredytu, albowiem przyznaje jednej stronie (Pozwanemu) prawo do określania wartości zobowiązania drugiej strony (Powodów) oraz w całości przerzuca ryzyko kursowe (walutowe) na kredytobiorców, będących konsumentami, przy jednoczesnym zabezpieczeniu się przez Bank przed tym ryzykiem, co prowadzi do bezwzględnej nieważności umowy kredytu jako sprzecznej z ustawą;

- art. 69 ust. 1 ustawy - Prawo bankowe w zw. z art. 353 1 k. c. w zw. z art 58

in pleno k.c. poprzez ich błędną wykładnię i w konsekwencji uznanie, że zastosowany w umowie mechanizm indeksacji, pomimo iż wpływał na wysokość zobowiązania, był dopuszczalny na podstawie swobody umów, a tym samym umowa pozostaje zgodna z właściwością (naturą) tego stosunku, ustawą oraz zasadami współżycia społecznego, podczas gdy klauzula indeksacyjna umożliwiała Pozwanemu w sposób arbitralny i nieograniczony zwiększanie zobowiązania (kapitału kredytu) Powodów, co pozostaje sprzeczne z zasadami współżycia społecznego oraz zasadą swobody umów;

- art. 58 § 2 k.c. poprzez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że umowa kredytu nie narusza zasad współżycia społecznego, podczas gdy narusza ona zasady szacunku wobec kontrahenta, ekwiwalentności świadczeń, uczciwości, zaufania, rzetelności, fachowości, zasadę dobrych obyczajów handlowych, a także zasadę przyzwoitości, gdyż przyznaje jednej stronie (bankowi) prawo do określania wartości zobowiązania drugiej strony (Powodów) i zawiera deficyty informacyjne w zakresie pouczenia o ryzyku kursowym, a nadto w całości przerzuca ryzyko kursowe (walutowe) na kredytobiorców, będących konsumentami, przy jednoczesnym zabezpieczeniu się przez Bank przed tym ryzykiem;

- art. 358 § 1 k.c. w brzmieniu z dnia zawarcia umowy w zw. z art. 3 ust. 3 Prawa dewizowego z dnia 27 lipca 2002 r. poprzez błędne przyjęcie, iż umowa kredytu była podstawą do dokonywania rozliczeń w walucie obcej, co spowodowało błędne uznanie, iż określenie w umowie kredytu zobowiązania w walucie obcej w świetle powyższych przepisów było dopuszczalne, ponieważ dopuszczalne było dokonywanie przez banku obrotu dewizowego rozumianego jako zawarcie umowy powodującej lub mogącej powodować rozliczenia w walucie obcej;

- art. 5 ust. 1 pkt 3 prawa bankowego w zw. z art. 69 ust. 1 i 2 pkt 2, 4 oraz 8, art. 111 pkt 1 ppkt 4), art. 5 ust. 1 pkt 7 oraz art. 1 i 2 prawa bankowego w zw. z art. art. 75 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej w zw. art. 358 1 k.c. oraz art. 353

1 k.c. oraz w zw. z art. 58 § 1 i 3 k.c. poprzez błędną wykładnię językową, celowościową oraz systemową polegającą na przyjęciu, że przepisy te pozwalają na konstrukcję kredytu indeksowanego, co doprowadziło Sąd do błędnej oceny, że umowa kredytu indeksowanego jest dopuszczalna w świetle powyższych przepisów, że stanowi ona waloryzację umowną oraz nie narusza zasady nominalizmu świadczeń pieniężnych; art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 roku o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (tzw. ustawy antyspreadowej) poprzez ich błędną wykładnię oraz przyjęcie, że art. 4 ustawy antyspreadowej ma działanie retroaktywne i w konsekwencji uznanie, że ustawa antyspreadowa potwierdziła legalność instytucji kredytu indeksowanego, podczas gdy przepis ten ma zastosowanie do kredytów indeksowanych wyłącznie w ujęciu retrospektywnym tj. jak wynika z jego brzmienia do części kapitału pozostałego do spłaty a nie do samej zasady indeksacji;

- art. 385

1 § 1 k. c. oraz art. 365 k.p.c. w zw. z art. 479

43 k.p.c. w zw. z art. 9 ustawy o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz niektórych innych ustaw z dnia 5 sierpnia 2015 r. poprzez uznanie, że postanowienia umowy dotyczące waloryzacji kredytu nie są w całości bezskuteczne względem strony powodowej, mimo że postanowienie analogiczne do tej klauzuli stosowane przez pozwany bank zostało uznane za niedozwolone i niewiążące konsumentów w toku kontroli abstrakcyjnej, zaś zgodnie z powołanymi wyżej przepisami w przypadku istnienia prawomocnego wyroku uznającego określone postanowienie wzorca za niedozwolone, w procesie obejmującym incydentalną kontrolę wzorca toczącym się pomiędzy przedsiębiorcą, który był pozwanym w sprawie o uznanie postanowienia za niedozwolone, a podmiotem, który jako konsument zawarł z nim umowę, sąd nie powinien już oceniać, czy określone postanowienie jest niedozwolone, gdyż kwestia ta została rozstrzygnięta i rozstrzygnięcie w tej mierze ma charakter wiążący;

- art. 385

1 § 1 k.c. zw. z art. 3 ust. 2 Dyrektywy Rady Wspólnot Europejskich nr 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich poprzez uznanie, iż postanowienia umowne określające główne przedmiot umowy zostały określone precyzyjnie w sposób jednoznaczny, podczas gdy przedstawiony w umowie mechanizm waloryzacji jest nieprecyzyjny nie wskazuje wedle jakiego kursu ma nastąpić przeliczenie kredytu. Klauzule te nie zawierają również jakichkolwiek warunków ustalania przez bank kursów wymiany walut odnoszących się do wypłaty kredytu. Taka konstrukcja pozwala bankowi na jednostronne dowolne kształtowanie kursów walut; art. 385

1 § 1 k.c. zw. z art. 3 ust. 2 Dyrektywy Rady Wspólnot Europejskich nr 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich poprzez brak uznania, iż postanowienia umowne rażąco naruszały interesy Powodów oraz dobre obyczaje podczas gdy ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że zachodzą wszystkie przesłanki wskazujące na abuzywność klauzul zawartych w Umowie, w szczególności zaś że prawa i obowiązki kredytobiorców zostały ukształtowane w sposób nieprawidłowy przez Pozwanego poprzez wykorzystanie jego przewagi oraz wiedzy, co doprowadziło do rażącego naruszenia interesów kredytobiorców oraz naruszenia dobrych obyczajów;

- art. 385 §2 w zw. z art. 58 § 1-3 w zw. z art. 353 §1 k.c. poprzez ich błędną wykładnię, skutkującą przyjęciem, że bezskuteczność klauzuli abuzywnej nie może prowadzić do nieważności całej umowy;

- art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 oraz postanowień Preambuły Dyrektywy 93/13 wskazujących na cel tego aktu prawnego polegający na zapewnieniu konsumentowi należytej ochrony poprzez ich niezastosowanie, i stwierdzenie, że Umowa jest ważna, podczas gdy skutek nieważności Umowy kredytu jest obiektywnie dla Powodów korzystny;

- art. 405 k.c. w zw. z art. 410 § 1 i 2 k.c. przez ich niezastosowanie i przyjęcie, że świadczenia uiszczane przez Powodów nie były świadczeniami nienależnymi, podczas gdy z treści art. 410 § 2 wynika wprost, że świadczenie jest nienależne, jeżeli ten kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany, ewentualnie świadczenie jest nienależne, jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia.

W uwzględnieniu podniesionych zarzutów powodowie wnieśli o zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie powództwa w całości, przy uwzględnieniu kosztów postępowania za obie instancje.

Pozwany wniósł o oddalenie apelacji i zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje.

Apelacja powodów zasługiwała na uwzględnienie.

Sąd Apelacyjny podziela ustalenia stanu faktycznego dokonane przez Sąd I instancji. Ustalenia te zostały dokonane w oparciu o wszystkie przeprowadzone dowody, a ich ocena mieści się w granicach wyznaczonych art. 233 § 1 k.p.c. W szczególności została dokonana z poszanowaniem reguł wyrażonych w tym przepisie.

W zasadniczej swej części ustalenia stanu faktycznego obejmują przytoczenie treści niespornych postanowień umownych oraz okoliczności dotyczących zawarcia tej umowy. Podkreślenia wymaga, iż sama treść umowy nie budzi wątpliwości, a przytoczone w tym zakresie ustalenia Sądu wprost wynikają z przedłożonych dokumentów. Także zakres udzielonych pouczeń wynika w części z zalegającej w aktach dokumentacji. Pouczenia te mają charakter ogólnikowy, blankietowy. Słusznie przyznano także walor wiarygodności zeznaniom powodów co do motywacji zawarcia przez nich umowy, zakresu informacji udzielonych im przez pracowników Banku oraz ich świadomości co do treści klauzul indeksacyjnych i ryzyka walutowego. Zważyć należy, że umowa kredytu jest umową rozbudowaną, zawierającą szereg szczegółowych informacji i w swej treści skomplikowaną. To w sytuacji, gdy powodowie byli zainteresowani uzyskaniem środków pieniężnych w złotych polskich, zaś zaoferowany im produkt bankowy zawierający mechanizm indeksacji do waluty obcej stanowił instrument mający – w dacie zawarcia umowy – stworzyć dla nich korzystna ofertę. W tym stanie rzeczy zasady doświadczenia życiowego wskazują, iż kredytobiorcy dostrzegają korzyści wynikające z wysokości miesięcznych obciążeń w krótkim terminie, a w mniejszym stopniu interesując się przewidywaną sytuacją w przedziale kilkunastu bądź kilkudziesięciu lat. W tym stanie rzeczy ogólnikowe informacje o ryzyku walutowym, przy udzieleniu informacji o wahaniach kursowych z krótkiego okresu w oczywisty sposób nie umożliwiają przyjęcia, iż powodowie zostali prawidłowo pouczeni o istniejącym ryzyku, jak też mieli pełną jego świadomość. Zauważyć należy również, iż pozwany Bank nie był zwolniony z udzielenia powodom prawidłowych pouczeń z uwagi na ich wykształcenie i wykonywane zawody.

W tej sytuacji stwierdzenie, czy udzielone informacje były prawidłowe i wystarczające nie należy do sfery faktów, lecz oceny prawnej. Podobnie rzecz się ma z pozostałymi kwestionowanymi „faktami”. W istocie zarzuty te dotyczą oceny prawnej.

Sąd Apelacyjny podziela argumentację prawną przytoczoną przez Sąd I instancji w zakresie abuzywności wskazanych postanowień umownych dotyczących klauzuli indeksacyjnej oraz klauzuli ryzyka walutowego . W tym zakresie rozważania Sądu I instancji zasługują na aprobatę.

W ocenie Sądu Apelacyjnego abuzywność przedmiotowych postanowień umownych wynika z ich niejasności, pozostawienia Bankowi swobody w ustalaniu zasad kreowania ostatecznej wysokości wzajemnych świadczeń, jak też przewidzenia mechanizmu odmiennego kursu walutowego dla ustalenia świadczenia banku i kredytobiorcy. Ze spornych postanowień wynika zatem, że z naruszeniem zasady równości stron bank, jako podmiot silniejszy w stosunku do konsumenta, uzyskał możliwość samodzielnego kreowania wysokości wzajemnych świadczeń, przy przewidzeniu mechanizmu polegającego na stosowaniu odmiennego, niekorzystnego dla kontrahenta Banku kursu, w zależności od tego, czy dotyczy to wyliczenia świadczenia Banku czy kredytobiorcy, a dodatkowo przy takiej konstrukcji, która – z uwagi na brak jasności – nie pozwalała przewidzieć wysokości tych świadczeń.

Ponad rozważania Sądu Okręgowego, które są wnikliwe i obszerne, wskazać należy, iż istota abuzywności spornych postanowień umownych wyraża się w jednostronnym i arbitralnym przerzuceniu na konsumentów całości ryzyka walutowego. W rzeczywistości bowiem problem kredytów tzw. frankowych sprowadza się do tego czynnika, skutkując nieprzewidywalnością obciążeń kredytobiorców co do wysokości ich świadczeń i nieproporcjonalnym wzroście tych obciążeń w przypadku nadzwyczajnej deprecjacji waluty krajowej.

Przypomnieć zatem należy, że sporne postanowienia umowne mieściły w sobie klauzulę walutowości – przewidywały bowiem, że jakkolwiek świadczenia stron miały być płacone w walucie krajowej, to waluta obca będzie walutą rozliczeniową. W związku z tym wskazać należy, że Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, w wyroku z dnia 10 czerwca 2021 r. (sprawa C-776/19) stwierdził m.in., iż

„wykładni art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy dokonywać w ten sposób, że warunki umowy kredytu, przewidujące, iż waluta obca jest walutą rozliczeniową (…) i powodujące skutek w postaci ponoszenia ryzyka kursowego przez kredytobiorcę, są objęte zakresem tego przepisu, w wypadku gdy warunki te określają istotny element charakteryzujący wspomnianą umowę”, jak też, że wykładni art. 3 ust.1 powołanej wyżej dyrektywy należy dokonywać w ten sposób, że

„warunki umowy kredytu, przewidujące, iż waluta obca jest walutą rozliczeniową (…) i powodujące skutek w postaci ponoszenia nieograniczonego ryzyka kursowego przez kredytobiorcę, mogą doprowadzić do powstania znaczącej nierównowagi wynikających z tej umowy kredytu praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta, jeśli przedsiębiorca nie mógł racjonalnie oczekiwać, przestrzegając wymogu przejrzystości w stosunku do konsumenta, iż ten konsument zaakceptowałby, w następstwie indywidualnych negocjacji, nieproporcjonalne ryzyko kursowe, które wynika z takich warunków”.

Jest oczywiste, że sporne klauzule indeksacyjne określały istotny element charakteryzujący zawartą przez strony umowę. W rzeczywistości bowiem dotyczyły głównych postanowień umownych, wpływających na wysokość głównych świadczeń stron. Stanowiły jej istotę, wyróżnik, tworząc charakterystykę umowy.

Nie budzi także wątpliwości, że ryzyko zmian kursowych waluty rozliczeniowej w całości zostało przerzucone na konsumenta. Oczywiście zmiany te, w zależności od kierunku zmian kursowych, mogły być korzystne bądź niekorzystne dla kontrahenta Banku. Jednak - to co istotne - ryzyko zmian niekorzystnych było nieograniczone. Tym samym, w świetle treści umowy, konsekwencje nadzwyczajnej deprecjacji waluty krajowej obciążały wyłącznie i w całości kredytobiorcę. W szczególności w umowie brak jest zastrzeżenia, że w razie istotnej, w oznaczonych w umowie granicach, deprecjacji waluty krajowej, dalsze konsekwencje tych niekorzystnych zmian będą obciążały obie strony. W rezultacie kredytobiorcy – konsumenci zostali w sposób nieograniczony obciążeni nieproporcjonalnym ryzykiem kursowym, w tym także takim, który nie mieścił się w przewidywalnych w dacie zawarcia umowy granicach.

Sporne klauzule nie spełniały także warunku sformułowania w sposób jednoznaczny i zrozumiały (art. 358 § 2 k.c.). Zważyć należy, że dla spełnienia tego warunku nie jest wystarczająca zrozumiałość postanowienia pod względem formalnym i gramatycznym. Niezbędne jest spełnienie wymagania, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu, do którego odnosi się postanowienie, tak aby właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne (tak; TSUE w wyroku z 26 lutego 2015 r., C-143/13).

Stosownie do treści art. 385

1 § 1 i 2 k.c., postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, a w takim przypadku strony są związane umową w pozostałym zakresie. Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.

Na tle stosowania przedmiotowego przepisu Sąd Najwyższy przyjmuje jednolicie, że brak związania konsumenta niedozwolonym postanowieniem umownym oznacza, iż nie wywołuje ono skutków prawnych od samego początku i z mocy samego prawa, co sąd ma obowiązek wziąć pod uwagę z urzędu (tak m.in. w uchwale z dnia 29 czerwca 2007 r., III CZP 62/07, OSNC z 2008 r., z. 7-8, poz. 87; uchwała składu 7 sędziów SN z dnia 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC z 2019 r., z.1, poz.2), chyba że konsument następczo udzieli „świadomej, wyraźnej i wolnej zgody” na to postanowienie i w ten sposób jednostronnie przywróci mu skuteczność (tak: m.in. w wyroku z dnia 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16, w uchwale z dnia 6 kwietnia 2018 r., III CZP 114/17, OSNC z 2019 r., z.3, poz. 26).

Wyżej przedstawiony pogląd pozostaje w zgodzie z postanowieniami dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz.UE.L. 1993.95.29 z dnia 21 kwietnia 1993 r.) oraz ich rozumieniem wynikającym z orzecznictwa TSUE. Zważyć bowiem należy, że zawarte w kodeksie cywilnym regulacje art. 385

1

-385

4 stanowią wyraz implementacji do polskiego porządku prawnego wyżej powołanej dyrektywy. W konsekwencji, przy wykładni polskich przepisów regulujących prawo konsumenckie należy brać pod uwagę wskazówki wynikające z tej dyrektywy i z dotyczącego jej dorobku orzeczniczego. Zgodnie natomiast z art. 6 ust.1 dyrektywy, nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w dalszej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków.

W świetle treści w/w przepisów oraz orzecznictwa TSUE i Sądu Najwyższego, nie budzi więc wątpliwości, że – co do zasady - sąd ma obowiązek zbadania czy klauzula ma charakter abuzywny i wyciągnięcia z tego konsekwencji, a konsekwencją tą jest przede wszystkim ciążący na sądzie obowiązek zaniechania stosowania klauzuli abuzywnej – jednak bez zmiany jej treści. Z tego punktu widzenia istotne znaczenie ma ocena, czy wyeliminowanie postanowienia niedozwolonego wpływa na pozostałą część umowy, czy też bez klauzuli abuzywnej umowa może obowiązywać. W tym zakresie rozważania Sądu Okręgowego nie zasługują na aprobatę.

Sąd Apelacyjny stoi na stanowisku, że w szczególności – z oczywistych względów - umowa nie może dalej obowiązywać, o ile niedozwolone postanowienia umowne dotyczą głównego przedmiotu umowy. Jakkolwiek – stosowanie do treści art. 4 ust.2 dyrektywy Rady 93/13/EWG jak i art. 485

1 § 1 k.c. – ocena nieuczciwego charakteru warunków nie dotyczy postanowień określających główne świadczenia stron, ale wyłączenie to nie znajduje zastosowania jeżeli postanowienia te nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Jak już wyżej wskazano, sporne klauzule indeksacyjne nie spełniają tego ostatniego warunku.

Przypomnieć zatem należy, że – zgodnie z poglądem wyrażonym przez TSUE – za postanowienia odnoszące się do głównego przedmiotu umowy należy uważać te, które określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które z tego względu charakteryzują tę umowę, a więc definiują samą istotę konkretnego stosunku umownego (tak TSUE w: wyroku z dnia 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, wyroku z dnia 26 lutego 2015 r., C-143/13, wyroku z dnia 23 kwietnia 2015 r., C-96/14). Podobnie, w orzecznictwie sądów polskich pojęcie postanowień określających główne świadczenia stron wiązane jest ze świadczeniami charakteryzującymi daną umowę, określającymi jej istotę, czyli tzw.

essentialia negotii, rozumiane jako cechy, według których dokonuje się kwalifikacji konkretnej czynności prawnej do ustawowo wyróżnionych typów czynności.

Stwierdzić zatem należy, że kryteria kwalifikacji przesłanki głównych świadczeń stron odnoszą się do elementów przedmiotowo istotnych, przy uwzględnieniu podziału na świadczenia główne (w tym świadczenia o zasadniczym znaczeniu dla danego stosunku prawnego) i uboczne. Nadto odnoszą się do tego, czy dane postanowienie jest charakterystyczne dla danego stosunku prawnego oraz, czy reguluje typowe dla danego stosunku prawnego świadczenia.

Z tych względów aktualnie dominuje ocena, którą to podziela Sąd Apelacyjny, że zastrzeżone w umowie kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej klauzule kształtujące mechanizm indeksacji określają główne świadczenie kredytobiorcy (tak Sąd Najwyższy m.in.: w wyroku z dnia 30 września 2020 r., I CSK 556/18, lex nr 3126114; w wyrok z dnia 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115; w wyroku z dnia 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, lex nr 2690299). W ostatnim z cyt. powołanych orzeczeń Sąd Najwyższy podkreślił, że „Obowiązek zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu w oznaczonych terminach spłaty stanowi główne świadczenie kredytobiorców. Klauzula waloryzacyjna wpływa na wysokość tego świadczenia”. Przy ocenie zatem, że przedmiotowe klauzule, które są sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają interes konsumentów, zostały sformułowane w sposób niejednoznaczny, nie poddający się weryfikacji, to wypełniona jest przesłanka abuzywności postanowień określających główne świadczenia stron.

Takimi są kwestionowane postanowienia zawierające klauzule indeksacyjne. Określają bowiem świadczenia główne stron poprzez wskazanie podstaw do ich ustalenia, w sytuacji, gdy klauzule indeksacyjne nie odwoływały się do ustalonego w sposób obiektywny kursu waluty, do obiektywnych wskaźników, na które żadna ze stron nie miała wpływu, lecz poprzez nietransparentny mechanizm wymiany waluty pozwalały kształtować ten kurs w sposób dowolny. Nadto powodowie w sposób nieograniczony zostali obciążeni nieproporcjonalnym ryzykiem kursowym, a brak pouczenia ich o konsekwencjach przedmiotowej regulacji nie pozwala na przyjęcie, iż świadomie przyjęli na siebie takie ryzyko.

Jak już wskazano, wyeliminowanie z łączącej strony umowy niedozwolonych postanowień umownych wymaga oceny, czy umowa w pozostałym zakresie jest możliwa do utrzymania. W świetle powyższych rozważań oczywista jest konkluzja, że eliminacja postanowienia umownego zawierającego klauzulę indeksacyjną prowadzić będzie do upadku umowy w całości. Wbrew twierdzeniom Sądu Okręgowego, na podstawie pozostałych postanowień umowy nie jest możliwe określenie praw i obowiązków stron.

Klauzula niedozwolona nie wywołuje skutków prawnych od samego początku i z mocy samego prawa, przy czym jeżeli umowa kredytu nie może bez klauzuli abuzywnej wiązać stron, dzieli ona los klauzuli.

Z istoty prawa konsumenckiego wynika jednak, że konsument może następczo udzielić „świadomej, wyraźniej i wolnej zgody” na niedozwolone postanowienie i w ten sposób jednostronnie przywrócić mu skuteczność. W niniejszej sprawie oświadczenia składane przez powodów prowadzą jednak do wniosku, iż w sposób jednoznaczny domagają się oni upadku całej umowy i nie dążą do jej utrzymania.

W niniejszej sprawie nie ma także możliwości utrzymania umowy poprzez wprowadzenie, w miejsce postanowienia niedozwolonego, regulacji zastępczej. Nie można w szczególności uznać, iż taką regulację może stanowić przepis art. 358 § 2 k.c. – przepis ten nie ma bowiem charakteru normy dyspozytywnej w rozumieniu wynikającym z orzecznictwa TSUE. Nadto podkreślenia wymaga, że wprowadzenie innego mechanizmu przeliczenia waluty w miejsce niedozwolonego postanowienia stanowiłoby zbyt daleko idącą modyfikację umowy w celu ratowania sytuacji prawnej przedsiębiorcy, który zastosował klauzulę abuzywną. Zauważyć należy, że w takim wypadku pozostawienie zobowiązania kredytobiorcy we franku szwajcarskim w oczywiście sprzeczny z dobrymi obyczajami sposób sanowałoby uchybienia banku w stosowaniu mechanizmu przeliczania walut, przerzucając negatywne następstwa zmiany kursu waluty wyłącznie na konsumenta.

Nie budzi wątpliwości ocena, że zawarte w zapisach umownych postanowienia umowne mają charakter abuzywny. Sąd Apelacyjny nie podziela jednak twierdzeń powodów jakoby przedmiotowa umowa była nieważna na podstawie art. 58 k.c. Umowa będąca przedmiotem niniejszego postępowania co do zasady określa wszystkie istotne elementy umowy kredytu, na które wskazuje art. 69 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (t. jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 1646 ze zm.), a zatem nie doszło do naruszenia i tego przepisu. Powyższe prowadzi to do wniosku, że sporna umowa nie była niemożliwa do wykonania. Błędne byłoby także zastosowanie art. 58 § 2 k.c. Przepis ten znajdzie bowiem zastosowanie w przypadkach, gdy nie jest możliwe zastosowanie innego przepisu przewidującego łagodniejszą sankcję, który jest w stanie zapewnić uprawnionemu wystarczającą ochronę (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 16 maja 2023 r. II CSKP 1430/22). W niniejszej sprawie natomiast wystarczające było ubezskutecznienie abuzywnych postanowień umownych co w konsekwencji prowadziło do bezskuteczności całej umowy względem kredytobiorców, co w istocie prowadzi do jednakowych skutków jakich oczekiwali powodowie.

Nie sposób zgodzić się jednak z twierdzeniem skarżących jakoby umowa kredytu indeksowanego była niedopuszczalna w świetle przepisów prawa krajowego. Mianowicie dopuszcza się zaciągnięcie zobowiązania kredytowego w walucie obcej z jednoczesnym zastrzeżeniem, że wypłata i spłata kredytu będzie dokonywana w walucie krajowej, z tym że tego rodzaju zastrzeżenie dotyczy wyłącznie sposobu wykonania zobowiązania, co nie powoduje zmiany waluty wierzytelności. Przepisy art. 353

1 k.c. oraz art. 69 ustawy Prawo bankowe dopuszczają możliwość zawarcia umowy kredytu indeksowanego przewidującą spread walutowy. Dopiero gdy bank zastosuje mechanizm ustalania kursów walut w sposób swobodny i nieograniczony, to wówczas taka klauzula jest uznawana za klauzulę niedozwoloną w rozumieniu art. 385

1 § 1 k.c. Zatem nie można uznać, że konstrukcja samej umowy stanowi niedopuszczalną formę zaciągnięcia zobowiązania kredytowego, natomiast ewentualne abuzywne postanowienia w niej zawarte prowadzić mogą do uznania takiej umowy za nieważną.

Zgodzić trzeba się natomiast ze stroną powodową w zakresie zarzutu naruszenia art. 405 k.c. w zw. z art. 410 § 1 i 2 k.p.c. co stanowi konsekwencję nieuznania umowy kredytu za bezskuteczną przez Sąd Okręgowy. Nieważność łączącej strony umowy kredytu powoduje stan, w którym nie można przyjąć, że powodowie działali w ramach stosunku prawnego łączącego ich z pozwanym Bankiem – co wynika wprost z wyżej wymienionych przepisów. Nadto nie można uznać, iż spełnienie świadczenia przez stronę powodową czyniło zadość zasadom współżycia społecznego. Należy podkreślić, że pozwany sam nie respektował tych zasad kształtując warunki umowy kredytu w sposób niedozwolony i krzywdzący powodów.

Biorąc to pod uwagę Sąd Apelacyjny, na podstawie art. 386 § 1 k.p.c., orzekł jak w sentencji, o kosztach postępowania apelacyjnego orzekając na podstawie art. 98 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.