Atak na Ukraińca w sporze sąsiedzkim. Sąd Apelacyjny utrzymał wyrok, zmieniając tylko podstawę prawną

Część wstępna

1.Oznaczenie wyroku sądu pierwszej instancji

wyrok Sądu Okręgowego w Toruniu z 1 października 2024 r., II K 132/23

1.Podmiot wnoszący apelację

Oskarżyciel publiczny albo prokurator w sprawie o wydanie wyroku łącznego

Obrońca

1.Granice zaskarżenia

Kierunek i zakres zaskarżenia

Na korzyść

Na niekorzyść

W całości

Podniesione zarzuty

art. 438 pkt 1a k.p.k. – obraza przepisów prawa materialnego w innym wypadku niż wskazany w art. 438 pkt 1 k.p.k., chyba że pomimo błędnej podstawy prawnej orzeczenie odpowiada prawu

art. 438 pkt 2 k.p.k. – obraza przepisów postępowania, jeżeli mogła ona mieć wpływ na treść orzeczenia

art. 438 pkt 4 k.p.k. – rażąca niewspółmierność kary, środka karnego, nawiązki lub niesłusznego zastosowania albo niezastosowania środka zabezpieczającego, przepadku lub innego środka

1.Wnioski

uchylenie

zmiana

Ustalenie faktów w związku z dowodami przeprowadzonymi przez sąd odwoławczy

1.Ustalenie faktów

Stanowisko sądu odwoławczego wobec zgłoszonych zarzutów i wniosków

Zarzuty apelacji prokuratora:

1. obraza (…) art. 4 §1 k.k. poprzez zastosowanie (…) ustawy mniej względnej dla oskarżonego, tj. art. 37a § 1 k.k. w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 września 2023 r., który to przepis obligował Sąd do równoczesnego orzeczenia obok kary o charakterze wolnościowym wskazanego w treści tego przepisu środka penalnego: „środka karnego, środka kompensacyjnego lub przepadku”, podczas gdy przepis art. 37a § 1 k.k. w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 października 2023 r. nie stanowi już o obligatoryjnym orzeczeniu środka karnego, środka kompensacyjnego lub przepadku, co w konsekwencji doprowadziło do tego, że orzeczenie nie odpowiada prawu,

2. niesłuszne niezastosowanie środka karnego w postaci podania wyroku do publicznej wiadomości, podczas gdy okoliczności sprawy przemawiały za celowością orzeczenia tego środka karego.

Częściowo zasadny

Zarzut 1 apelacji prokuratora jest zasadny, ponieważ przepis art. 37a § 1 k.k. w brzmieniu obowiązującym od 1 października 2023 r. jest względniejszy dla oskarżonego, skoro przewiduje jedynie fakultatywne, zamiast obligatoryjnego (jak uprzednio) orzeczenie środka karnego.

Zarzut 2 apelacji prokuratora nie zasługiwał na uwzględnienie, ponieważ okoliczności popełnienia przez oskarżonego przypisanego u przestępstwa nie były tego rodzaju, aby koniecznym było uzupełnienie rozstrzygnięcia o dodatkowy środek o charakterze represyjnym i prewencyjnym. Prokurator ma wprawdzie rację, że przypisany oskarżonemu czyn cechuje znaczny stopień społecznej szkodliwości, a podobne występki popełniane są nagminnie, jednakże w rozpoznanej sprawie mamy do czynienia z licznymi okolicznościami łagodzącymi, na czele których należało wymienić pojednanie się oskarżonego z pokrzywdzonym, a także przyznanie się oskarżonego do winy i wyrażenie skruchy. W tej sytuacji niecelowym było rozszerzanie orzeczenia o karze o dodatkowy, fakultatywny środek karny. Sąd Apelacyjny stoi na stanowisku, iż podanie wyroku do publicznej wiadomości powinno być orzekane w sprawach o najwyższym stopniu społecznej szkodliwości lub pozostających w zainteresowaniu opinii publicznej. Rozpoznana sprawa dotyczy zdarzenia, którego nie da się zaliczyć do żadnej z powyższych kategorii. Co więcej, pojednanie się M. S. z pokrzywdzonym, w ramach którego ten drugi nie domaga się wymierzenia oskarżonemu żadnej kary, dodatkowo wzmacnia przekonanie, że sama tylko orzeczona kara ograniczenia wolności, bez środka karnego, spełni stawiane jej cele.

O zmianę zaskarżonego wyroku poprzez:

1. wyeliminowanie art. 4 § 1 k.k. z podstawy skazania i zastosowanie art. 37a § 1 k.k. w brzmieniu obowiązującym od dnia 23 października 2023 r.,

2. o orzeczenie na podstawie art. 43b k.k. o podaniu wyroku do publicznej wiadomości poprzez wywieszenie go na okres 3 miesięcy na stronie internetowej Sądu Okręgowego w Toruniu.

Częściowo zasadny

Częściowa zasadność zarzutów apelacyjnych.

Zarzut apelacji obrońcy oskarżonego:

obraza (…) art. 7 k.p.k. poprzez dowolną ocenę materiału dowodowego w postaci wyjaśnień oskarżonego w zakresie motywacji wypowiadanych słów w stosunku do pokrzywdzonego uznając, iż oskarżony działał z uwagi na niechęć do obywateli Ukrainy, podczas gdy zarówno wyjaśnienia oskarżonego jak i przede wszystkim zeznania pokrzywdzonego i żony pokrzywdzonego jednoznacznie wskazują, iż oskarżony nigdy nie miał żadnych przeciwwskazań do ich pochodzenia, a konflikt pomiędzy stronami był konfliktem natury sąsiedzkiej, a nie natury narodowościowej;

Niezasadny

Zarzut apelacyjny jest niezasadny.

Apelujący nie zakwestionował ustaleń faktycznych co do przebiegu zdarzenia, w tym co do treści wypowiadanych przez oskarżonego pod adresem pokrzywdzonego słów, w związku z czym do rozstrzygnięcia przez Sąd odwoławczy pozostawało, czy słusznym było zakwalifikowanie czynu, między innymi, z art. 119 § 1 k.k.

Uznając stanowisko Sądu Okręgowego za słuszne, Sąd Apelacyjny przywołuje następujące argumenty.

Po pierwsze, apelujący niezasadnie twierdzi, że dowody świadczą o działaniu oskarżonego w ramach konfliktu sąsiedzkiego, a nie z powodu przynależności do narodu ukraińskiego. Przede wszystkim na rzekomo „sąsiedzki” charakter zdarzenia wskazują wyłącznie wyjaśnienia oskarżonego, a w dodatku nie był on w tym zakresie konsekwentny. Wprawdzie bowiem M. S. na rozprawie stwierdził, że z pokrzywdzonym „wcześniej mieli konflikt” (k. 164-165), jednakże w wyjaśnieniach złożonych w toku postępowania przygotowawczego o konflikcie nie wspominał, twierdząc jedynie, że „zrobił to, gdyż był nietrzeźwy” (k. 90-91). Sąd Okręgowy nie przekroczył granic oceny swobodnej uznając za wiarygodne pierwsze z wyjaśnień oskarżonego, ponieważ były one niewątpliwie spontaniczne, a przy tym, gdyby oskarżony istotnie pozostawał w jakimś konflikcie z pokrzywdzonym, przedstawiłby z pewnością ten fakt na swoją obronę. Fakt, że uczynił to dopiero po wielu miesiącach, podczas rozprawy, korzystając z pomocy obrońcy, upoważniał do uznania, zgodnie z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, że oskarżony przez Sądem zmierzał do umniejszenia swojej odpowiedzialności karnej, podejmując próbę przedstawienia swojego czynu jako efektu wyłącznie nieporozumień sąsiedzkich.

Obrońca nie ma również racji, że o działaniu oskarżonego w ramach konfliktu sąsiedzkiego świadczyła treść zeznań pokrzywdzonego i jego żony. Świadkowie ci w żadnym fragmencie zeznań nie potwierdzili istnienia nieporozumień sąsiedzkich (k. 3, 17-18, 166-167, 225v), a nie stanowi takiego potwierdzenia przyznanie przez pokrzywdzonego, że zdarzało mu się spożywać alkohol z K. K. (co według oskarżonego miało być źródłem konfliktu). Jest bowiem niespornym, że oskarżony nigdy nie próbował „wyjaśnić z pokrzywdzonym tej sytuacji” (wyjaśnienia oskarżonego k. 165), a z punktu widzenia zasad prawidłowego rozumowania i doświadczenia życiowego nie sposób mówić o konflikcie (a więc wzajemnym sporze, zatargu) w sytuacji, gdy oskarżony nigdy nie poinformował pokrzywdzonego, że ma do niego o cokolwiek pretensje. Potwierdzeniem prawidłowości tego ostatniego wniosku jest fakt, że również w czasie zdarzenia, którego dotyczy niniejsze postępowanie, M. S. nie wypowiedział żadnych słów, mogących świadczyć o dokonaniu ataku z powodu pretensji, dotyczących kontaktów pokrzywdzonego z ojcem jego partnerki. Wynika to nie tylko z zeznań pokrzywdzonego i jego żony, ale również z zeznań świadka E. S. i wyjaśnień samego oskarżonego. Żadna z tych osób bowiem nie stwierdziła, aby w czasie ataku na pokrzywdzonego oskarżony wypowiedział inne słowa, niż ustalone przez Sąd Okręgowy.

W rezultacie powyższych rozważań należało uznać za trafne ustalenia Sądu Okręgowego, że oskarżony dopuścił się zamachu na pokrzywdzonego z powodu jego przynależności do narodu ukraińskiego, co najwyżej nieco „wzmacniając” pobudki swojego zachowania nadmiarem spożytego alkoholu, co zresztą przyznał w wyjaśnieniach.

Powyższego stanowiska nie zmienia ocena argumentu obrońcy, zgodnie z którym oskarżony „nigdy nie miał żadnych przeciwwskazań do ich [pokrzywdzonego i jego żony] pochodzenia”. Istotne jest bowiem to, że w chwili czynu połączył zamach na pokrzywdzonego z jednoznacznym słownym stwierdzeniem, że nie podoba mu się postawa pokrzywdzonego jako osoby narodowości ukraińskiej, co było wystarczającym do uznania, że zachodzą ustawowe przesłanki art. 119 § 1 k.k.

Niezależnie od omówionych wyżej kwestii natury dowodowej, Sąd odwoławczy za konieczne uznaje wskazanie, że nawet przy hipotetycznym przyjęciu, że M. S. miał do pokrzywdzonego pretensje o sprawy sąsiedzkie, to i tak istniałyby podstawy do przypisania mu zarzucanego czynu, ponieważ występek z art. 119 § 1 k.k. możliwy jest do popełnienia nie tylko z zamiarem bezpośrednim, ale również z zamiarem ewentualnym. Odpowiedzialności na podstawie art. 119 § 1 k.k. podlega ten, kto stosuje przemoc lub groźbę bezprawną wobec grupy osób lub poszczególnej osoby z powodu jej przynależności narodowej, etnicznej, rasowej, politycznej, wyznaniowej lub z powodu jej bezwyznaniowości. Ze względu na przedmiotowo-podmiotowy charakter znamienia „z powodu”, dopuszcza się możliwość popełnienia omawianego czynu w sytuacji, gdy sprawca nie chce go dokonać, jednakże przewiduje taką możliwość i na to się godzi (Budyn-Kulik Magdalena i in., Kodeks karny. Komentarz aktualizowany, LEX el./2025 - komentarz). Nawet zatem gdyby hipotetycznie, na potrzeby niniejszego rozumowania, założyć, że głównym zamiarem oskarżonego było „danie nauczki” pokrzywdzonemu z przyczyn „sąsiedzkich”, to forma tego działania, a zwłaszcza treść wypowiedzi oskarżonego, pozwalały na uznanie, że przewidywał on możliwość dokonania tym samym zachowaniem zamachu na tle niechęci do pochodzenia narodowościowego pokrzywdzonego i na to się godził.

O zmianę zaskarżonego wyroku poprzez wyeliminowanie art. 119 § 1 k.k. oraz usunięcie z opisu czynu sformułowania „z powodu przynależności do narodu ukraińskiego”, zakwalifikowanie czynu z art. 157 § 2 k.k. i przy zastosowaniu art. 60 § 1, § 2 i § 6 pkt 5 k.k. odstąpienie od wymierzenia kary, ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Niezasadny

Wniosek nie zasługiwał na uwzględnienie z powodu niezasadności zarzutu apelacyjnego. Aktualność w tym zakresie zachowują rozważania przedstawione wyżej.

Autor apelacji powiązał wniosek o nadzwyczajne złagodzenie kary z wnioskiem o zmianę kwalifikacji prawnej czynu, a ponieważ kwalifikacja przyjęta przez Sąd Okręgowy okazała się prawidłową, ewentualne zastosowanie instytucji art. 60 § 1 lub § 2 k.k. nie znajduje podstaw. Dla porządku jedynie należy stwierdzić, że nadzwyczajne złagodzenie kary nie jest uzasadnione, przy niezmienionej kwalifikacji prawnej, pomimo wystąpienia licznych okoliczności łagodzących, przytoczonych przez obrońcę na s. 5 apelacji. Okoliczności te były brane pod uwagę przez Sąd Okręgowy, który słusznie uznał, że z powodu istotnych okoliczności obciążających, w tym znacznego stopnia społecznej szkodliwości czynu, znacznego stopnia winy oraz dotychczasowej wielokrotnej karalności oskarżonego, koniecznym jest orzeczenie kary o odpowiednim stopniu dolegliwości. Należy dodać, że Sąd Okręgowy przyjął, iż ustalone okoliczności łagodzące przemawiały za wymierzeniem oskarżonemu kary wolnościowej, co w ocenie Sądu odwoławczego w należyty uznać za ocenę w pełni trafną, w szczególności uwzględniającą pojednanie oskarżonego z pokrzywdzonym, do którego doszło w ramach postępowania mediacyjnego.

Rozstrzygnięcie sądu odwoławczego

1.Utrzymanie w mocy wyroku sądu pierwszej instancji

Przedmiot utrzymania w mocy

Całość rozstrzygnięcia, z wyjątkiem zmiany o jakiej mowa w punkcie I wyroku Sądu Apelacyjnego.

Niezasadność zarzutów i wniosków apelacyjnych, z wyjątkiem podnoszonego w apelacji prokuratora zarzutu obrazy przepisu art. 4 § 1 k.k.

1.Zmiana wyroku sądu pierwszej instancji

Przedmiot i zakres zmiany

Z podstawy prawnej rozstrzygnięcia wyeliminowano art. 4 § 1 k.k.

Motywy wskazano w sekcji 3.1. uzasadnienia.

1.Uchylenie wyroku sądu pierwszej instancji

Zapatrywania prawne i wskazania co do dalszego postępowania

1.Inne rozstrzygnięcia zawarte w wyroku

III. Koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu zasądzono na rzecz obrońcy oskarżonego na podstawie art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 1184) oraz § 2 pkt 1 i 2, § 4 ust. 1 i 3 oraz § 17 ust. 2 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo przez jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U.2024.763 z dnia 2024.05.21).

Koszty procesu

IV. Na podstawie art. 624 § 1 k.p.k. oskarżonego zwolniono od kosztów postępowania odwoławczego, wydatkami tego postępowania obciążając Skarb Państwa. W ocenie Sądu Apelacyjnego należało w tym zakresie zastosować zasadę słuszności, co w tym wypadku wynikało z faktu dokonania korekty wyroku na korzyść oskarżonego na podstawie apelacji wniesionej przez oskarżyciela publicznego.

1.Granice zaskarżenia

Podmiot wnoszący apelację

prokurator

Rozstrzygnięcie, brak rozstrzygnięcia albo ustalenie, którego dotyczy apelacja

całość rozstrzygnięcia

Kierunek i zakres zaskarżenia

Na korzyść

Na niekorzyść

W całości

Podniesione zarzuty

art. 438 pkt 1a k.p.k. – obraza przepisów prawa materialnego w innym wypadku niż wskazany w art. 438 pkt 1 k.p.k., chyba że pomimo błędnej podstawy prawnej orzeczenie odpowiada prawu

art. 438 pkt 4 k.p.k. – rażąca niewspółmierność kary, środka karnego, nawiązki lub niesłusznego zastosowania albo niezastosowania środka zabezpieczającego, przepadku lub innego środka

Wnioski

zmiana

1.Granice zaskarżenia

Podmiot wnoszący apelację

obrońca oskarżonego

Rozstrzygnięcie, brak rozstrzygnięcia albo ustalenie, którego dotyczy apelacja

całość rozstrzygnięcia

Kierunek i zakres zaskarżenia

Na korzyść

W całości

Podniesione zarzuty

art. 438 pkt 1a k.p.k. – obraza przepisów prawa materialnego w innym wypadku niż wskazany w art. 438 pkt 1 k.p.k., chyba że pomimo błędnej podstawy prawnej orzeczenie odpowiada prawu

art. 438 pkt 2 k.p.k. – obraza przepisów postępowania, jeżeli mogła ona mieć wpływ na treść orzeczenia

art. 438 pkt 4 k.p.k. – rażąca niewspółmierność kary, środka karnego, nawiązki lub niesłusznego zastosowania albo niezastosowania środka zabezpieczającego, przepadku lub innego środka

Wnioski

uchylenie

zmiana