Sąd Apelacyjny utrzymał w mocy oddalenie wniosku o uzupełniające zadośćuczynienie

Część wstępna

Oznaczenie wyroku sądu pierwszej instancji

Wyrok Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 28 listopada 2025 r., sygn. akt III Ko 34/25.

Podmiot wnoszący apelację

Inny

Kierunek i zakres zaskarżenia

Na korzyść

W całości

Podniesione zarzuty

Art. 438 pkt 1a k.p.k. – obraza przepisów prawa materialnego w innym wypadku niż wskazany w art. 438 pkt 1 k.p.k., chyba że pomimo błędnej podstawy prawnej orzeczenie odpowiada prawu

Art. 438 pkt 2 k.p.k. – obraza przepisów postępowania, jeżeli mogła ona mieć wpływ na treść orzeczenia

Art. 438 pkt 3 k.p.k. – błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, jeżeli mógł on mieć wpływ na treść tego orzeczenia

Wnioski

Uchylenie

Zmiana

Stanowisko sądu odwoławczego wobec zgłoszonych zarzutów i wniosków

Pełnomocnik wnioskodawców podniósł następujące zarzuty:

1. Obrazę przepisów prawa materialnego przez:

a) naruszenie art. 8 ust. 4 w zw. z art. 8 ust. 1 ustawy lutowej poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, że w niniejszej sprawie nie zachodzą „względy słuszności” uzasadniające przyznanie uzupełniającego odszkodowania i zadośćuczynienia, podczas gdy prawidłowa interpretacja tego przepisu, uwzględniająca prokonstytucyjną wykładnię oraz dorobek orzeczniczy Sądu Najwyższego (m.in. wyrok SN z dnia 25 lutego 2010 r., IV KK 403/09 ; postanowienie SN z dnia 26 lutego 2015 r., III KK 13/15), prowadzi do wniosku, że kwota przyznana H. L. w (...)r. (20.000 starych złotych tytułem zadośćuczynienia) była w sposób rażący nieadekwatna do rozmiaru doznanych krzywd (3,5 roku więzienia w warunkach eksterminacji pośredniej, tortury, trwała utrata zdrowia), co obliguje Sąd do zasądzenia świadczenia wyrównawczego;

b) naruszenie art. 445 § 1 k.c. w zw. z art. 8 ust. 1 ustawy lutowej poprzez błędne przyjęcie, że kwota zadośćuczynienia wypłacona w (...) r. spełniała kryterium „odpowiedniej sumy”, podczas gdy analiza siły nabywczej pieniądza w tamtym okresie (gdzie kwota ta stanowiła równowartość zaledwie ułamka wartości samochodu osobowego czy kilku miesięcznych pensji) w zestawieniu z drastycznością represji (bicie, karcer, poniżanie) wskazuje, że miała ona charakter symboliczny, a nie kompensacyjny w rozumieniu cywilistycznym.

2. Błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia przez:

a) błędne ustalenie, że odszkodowanie z (...) r. było „godziwe” i „adekwatne” do ówczesnych warunków ekonomicznych (stanowiąc rzekomo 1282% średniego wynagrodzenia), podczas gdy wnikliwa analiza historyczno-ekonomiczna (ceny wolnorynkowe, realna dostępność dóbr) dowodzi, że siła nabywcza tej kwoty była znikoma i nie pozwalała na rzeczywistą restytucję utraconego mienia ani kompensatę krzywdy moralnej i fizycznej;

b) pominięcie kluczowych okoliczności dotyczących warunków odbywania kary, w szczególności faktu stosowania wobec H. L. tortur fizycznych i psychicznych (m.in. „ścieżka zdrowia” we N., przetrzymywanie w fekaliach, bicie w śledztwie powodujące trwały ubytek słuchu), co w konsekwencji doprowadziło do błędnego wniosku, że krzywda została już naprawiona wyrokiem z 1960 r., który ze względów politycznych nie mógł uwzględniać (i nie uwzględniał) aspektu tortur stosowanych przez funkcjonariuszy UB;

c) niezasadne przyjęcie, że brak wystąpienia przez H. L. z roszczeniem uzupełniającym w latach (...). świadczy o braku poczucia krzywdy lub satysfakcji z otrzymanego wcześniej odszkodowania, z pominięciem faktu, że ustawa lutowa w pierwotnym kształcie i ówczesna praktyka orzecznicza były znacznie bardziej restrykcyjne, a trauma ofiary systemu totalitarnego często stanowiła barierę psychologiczną przed ponownym kontaktem z wymiarem sprawiedliwości.

3. Obrazę przepisów postępowania, tj. art. 7 k.p.k. poprzez dokonanie oceny dowodów w sposób dowolny, sprzeczny z zasadami wiedzy historycznej i doświadczenia życiowego, przejawiające się w bezkrytycznym przyjęciu, że wyrok odszkodowawczy sądu P. z (...) r. był rzetelny i niezawisły, podczas gdy sądy tamtego okresu działały w warunkach ograniczonej suwerenności orzeczniczej, a przyznawane kwoty były limitowane politycznie, by nie obciążać budżetu państwa kosztami zbrodni stalinowskich.

Niezasadny

Zarzuty nie zasługiwały na uwzględnienie.

W podniesionych zarzutach, niezależnie od tego czy są to zarzuty obrazy prawa materialnego, błędu w ustaleniach faktycznych, czy obrazy prawa procesowego, skarżący skupia się przede wszystkim na wykazaniu, że kwota zasądzonego w (...) r. na rzecz H. L. zadośćuczynienia była „rażąco nieadekwatna do rozmiaru doznanej krzywdy”, nie stanowiła „odpowiedniej sumy”, miała „charakter symboliczny”, „była znikoma” i nie można jej uznać za „godziwą” oraz „adekwatną”. Apelujący w podniesionych zarzutach zwrócił też uwagę na okres pozbawienia wolności H. L., na bicie go, poniżanie, umieszczanie w karcerze, „torturowanie fizyczne i psychiczne”, a także porównał siłę nabywczą pieniądza w roku (...) i obecnie oraz zaznaczył, iż „sądy tamtego okresu działały w ograniczonej suwerenności orzeczniczej”.

Sąd Apelacyjny podkreśla, że okoliczności, które zdecydowały o oddaleniu wniosku nie wiązały się z kwestionowaniem rozmiaru cierpień jakich doznał H. L. odbywając karę pozbawienia wolności. Decydującego znaczenia nie miała też kwestia porównania siły nabywczej pieniądza, choć Sąd I instancji również i ten problem rozważył. O oddaleniu wniosku zdecydowały przede wszystkim inne okoliczności, które skarżący w swojej apelacji w większości pominął, albo odniósł się do nich marginalnie. O tych okolicznościach będzie mowa poniżej.

Wyjść należy od tego, że w niniejszej sprawie chodzi o zasądzenie „uzupełniającego” zadośćuczynienia, o którym mowa w art. 8 ust. 4 ustawy lutowej. Zadośćuczynienie to ma szczególny charakter, odmienny od żądań osób, które dopiero w wyniku tej ostatniej ustawy i dopiero na jej podstawie uzyskały unieważnienie niesłusznego skazania. Takie osoby przez kilkadziesiąt lat oczekiwały na rehabilitację. Inna jest sytuacja osób, które już w latach 50 – tych XX wieku zostały zrehabilitowane, powróciły do pracy oraz uzyskały już wówczas odszkodowanie i zadośćuczynienie. Tak właśnie było w przypadku H. L., który na skutek rewizji nadzwyczajnej, wniesionej przez Ministra Sprawiedliwości, wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia (...), został ostatecznie uniewinniony od popełnienia zarzuconego mu przestępstwa, a postanowieniem Sądu Wojewódzkiego dla Miasta L. z dnia (...) r., zmienionym postanowieniem Sądu Najwyższego, zasądzono na jego rzecz odszkodowanie w kwocie 30 000 złotych oraz zadośćuczynienie w kwocie 20 000 złotych. Dlatego też ustawodawca uzależnił uzyskanie „uzupełniającego” zadośćuczynienia od zaistnienia przemawiających za tym względów słuszności. Regułą jest bowiem to, że raz przyznane świadczenie nie może być następnie „podwyższane”, „poprawiane”.

Wbrew stanowisku apelującego, Sąd Okręgowy dokonał prawidłowej oceny zgromadzonego materiału dowodowego, zgodnej z zasadami prawidłowego rozumowania, doświadczenia życiowego i wskazaniami wiedzy. Nie może być zatem mowy o przekroczeniu granic swobody, o których mowa w art. 7 k.p.k. W oparciu o tak dokonaną ocenę poczynił prawidłowe ustalenia faktyczne, w tym odnoszące się do braku wystąpienia względów słuszności, które przemawiałyby za zasądzeniem „uzupełniającego” zadośćuczynienia. W konsekwencji nie doszło również do obrazy art. 8 ust. 1 i 4 ustawy lutowej oraz art. 445 § 1 k.c.

Zwrot „względy słuszności” z pewnością nie jest ostry. Niewątpliwie „słuszność” to „cecha tego, co jest sensowne, prawdziwe, uzasadnione”, „właściwe w danej sytuacji” (por. Słownik języka polskiego, Wydawnictwo (...), Warszawa 2006, s. 927 – 928). Zdaniem Sądu Apelacyjnego, w realiach przedmiotowej sprawy, właściwym jest uznanie, że względy słuszności nie przemawiają za uwzględnieniem wniosku o zasądzenie „uzupełniającego” zadośćuczynienia. Ma rację Sąd Okręgowy, że za takim stanowiskiem przemawiają poczynione w sprawie ustalenia. Po pierwsze, nie można tracić z pola widzenia tego, że „dodatkowe” zadośćuczynienie (też odszkodowanie), określone w art. 8 ust. 4 ustawy lutowej, ma przede wszystkim rekompensować krzywdy doznane przez osoby represjonowane, a nie przez inne osoby. W analizowanym przypadku ewentualne „uzupełniające” zadośćuczynienie nie zrekompensuje krzywd H. L., który od wielu lat nie żyje (zmarł w dniu (...) r.). Ze stosownym wnioskiem wystąpiły jego dzieci. Po drugie, chyba najważniejsze, H. L. był intelektualistą, z wykształcenia prawnikiem, patriotą w pełni świadomym swojej sytuacji, represji i krzywd jakie go spotkały oraz wysokości uzyskanych w 1960 r. zadośćuczynienia i odszkodowania. Nie ma żadnych podstaw, aby zakładać, że nie miał wiedzy o możliwości dochodzenia „uzupełniającego” zadośćuczynienia (odszkodowania). Mimo to, choć przez wiele lat miał taką możliwość, nie zdecydował się na podjęcie kroków w tym kierunku. Była to świadoma decyzja. Wynika to również z oświadczenia K. L. złożonego na rozprawie odwoławczej. Otóż, choć stwierdził on, że jego zdaniem „ojciec nie miał sił na powtórzenie drogi sądowej”, to przyznał, iż nie chciał po prostu dochodzić odszkodowania i zadośćuczynienia od wolnej P.. Oceniając wystąpienie „względów słuszności” nie sposób pominąć woli samego represjonowanego, który celowo zaniechał domagania się dalszych rekompensat. Uszanowanie jego woli, w kontekście omawianej przesłanki, wydaje się być w pełni uzasadnione. Trudno o bardziej namacalny dowód tego „co jest właściwe w danej sytuacji”, czyli słuszne. Podzielić też trzeba argumenty Sądu Okręgowego dotyczące nowelizacji ustawy lutowej uchwalonej w 2007 r., tym bardziej, że w apelacji skarżący już nie podważał ich trafności. Nie jest prawdą zarazem to, że Sąd I instancji przyjął, iż „brak wystąpienia przez H. L. z roszczeniem uzupełniającym w latach 90. świadczy o braku poczucia krzywdy lub satysfakcji z otrzymanego wcześniej odszkodowania”. Takim stwierdzeniem Sąd ten się nie posłużył.

To przytoczone wyżej okoliczności Sąd Apelacyjny uznał za najważniejsze z punktu widzenia zasadności oddalenia wniosku. W apelacji okoliczności tych nie podważono skutecznie. Prawdą jest, że Sąd Okręgowy słusznie również uznał, iż nie można przyjąć, że wcześniej przyznane zadośćuczynienie jest „rażąco znikome”, co sugeruje apelujący. Nie można bowiem stracić z pola widzenia tego, że warunki społeczno – ekonomiczne, jakie istniały w czasie przyznania H. L. odszkodowania oraz zadośćuczynienia (1960 rok) i panujące obecnie są całkowicie odmienne. Nie sposób je przyrównywać „jednen do jednego”, jak czyni to skarżący. Aktualnie zgoła odmienny jest poziom zarobków i ich stosunek do cen, np. luksusowych towarów. Słusznie zaznaczył Sąd I instancji, że poziom zamożności współczesnego społeczeństwa ma się nijak do poziomu życia społeczeństwa w okresie, gdy H. L. był pozbawiony wolności i gdy uzyskał odszkodowanie oraz zadośćuczynienie. Argumenty te jednak, w uznaniu Sądu Apelacyjnego, mają drugorzędne znaczenie. Warto jedynie zauważyć, że nawet ewentualne ustalenie, iż krzywda H. L. nie została w pełni pokryta, nie otwiera „automatycznie drogi” do „uzupełniającego” zadośćuczynienia. Muszą wszak za tym przemawiać względy słuszności, a te za tym nie przemawiają, jak to wykazano wcześniej.

Reasumując, podniesione przez pełnomocnika wnioskodawców zarzuty okazały się niezasadne. Dlatego też Sąd Apelacyjny utrzymał w mocy zaskarżony wyrok.

Pełnomocnik wnioskodawców wniósł alternatywnie o:

- zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie wniosku i zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawców I. N. i K. L. kwot po 2.125.000 zł tytułem zadośćuczynienia wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty;

- uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w P. do ponownego rozpoznania.

Niezasadny

Wnioski nie zasługiwały na uwzględnienie, ponieważ niezasadne okazały się zarzuty podniesione w apelacji pełnomocnika wnioskodawców, o czym była mowa wyżej.

Rozstrzygnięcie sądu odwoławczego

Przedmiot utrzymania w mocy

Utrzymano zaskarżony wyrok w mocy w całości.

Powody utrzymania w mocy zaskarżonego wyroku zostały wskazane przy omówieniu apelacji pełnomocnika wnioskodawców i zbędnym byłoby ich powielanie w tym miejscu.

Koszty procesu

Pkt. 2

Na podstawie art. 13 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, Sąd Apelacyjny kosztami sądowymi za postępowanie odwoławcze obciążył Skarb Państwa.

D. P. H. K.

M. K.

Granice zaskarżenia

Podmiot wnoszący apelację

Pełnomocnik wnioskodawców I. N. i K. L..

Rozstrzygnięcie, brak rozstrzygnięcia albo ustalenie, którego dotyczy apelacja

Oddalenie wniosku o zadośćuczynienie za krzywdę doznaną przez ojca wnioskodawców H. L. na skutek wydania i wykonania wyroku byłego Wojskowego Sądu Rejonowego w W. z dnia (...) - w związku z podejmowaniem przez niego działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego.

Kierunek i zakres zaskarżenia

Na korzyść

W całości

Podniesione zarzuty

Art. 438 pkt 1a k.p.k. – obraza przepisów prawa materialnego w innym wypadku niż wskazany w art. 438 pkt 1 k.p.k., chyba że pomimo błędnej podstawy prawnej orzeczenie odpowiada prawu

Art. 438 pkt 2 k.p.k. – obraza przepisów postępowania, jeżeli mogła ona mieć wpływ na treść orzeczenia

Art. 438 pkt 3 k.p.k. – błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, jeżeli mógł on mieć wpływ na treść tego orzeczenia

Wnioski

Uchylenie

Zmiana