Sąd Apelacyjny utrzymał wyrok w sprawie odszkodowania za represje wobec ojca

Część wstępna

Oznaczenie wyroku sądu pierwszej instancji

Wyrok Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 4.11.2025r. (III Ko 585/25)

Podmiot wnoszący apelację

Inny

Kierunek i zakres zaskarżenia

Na korzyść

W całości

Podniesione zarzuty

Art. 438 pkt 1a k.p.k. – obraza przepisów prawa materialnego w innym wypadku niż wskazany w art. 438 pkt 1 k.p.k., chyba że pomimo błędnej podstawy prawnej orzeczenie odpowiada prawu

Art. 438 pkt 3 k.p.k. – błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, jeżeli mógł on mieć wpływ na treść tego orzeczenia

Wnioski

Uchylenie

Zmiana

Ustalenie faktów w związku z dowodami przeprowadzonymi przez sąd odwoławczy

Dowody nieuwzględnione przy ustaleniu faktów

.

STANOWISKO SĄDU ODWOŁAWCZEGO WOBEC ZGŁOSZONYCH ZARZUTÓW i wniosków

1) na podstawie art. 438 pkt 1a k.p.k. - obraza prawa materialnego w postaci art. 8 ust. 5 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (dalej - ustawa łutowa) - polegającą na błędnej rozszerzającej wykładni tego przepisu i przyjęciu, że w odniesieniu do D. D. zaszły przesłanki wskazujące, że jego działalność stanowiła zaprzeczenie działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego,

2) na podstawie art. 438 pkt 3 k.p.k. - błąd w ustaleniach faktycznych, przyjętych za podstawę w skarżonego wyroku, który mógł mieć wpływ na jego treść, poprzez błędne uznanie w oparciu o okoliczności niniejszej sprawy, że samo podpisanie przez D. D. zobowiązania do współpracy z Milicją Obywatelską jako agent celny, iż z tego powodu D. D. zaprzeczył działalności niepodległościowej, przy jednoczesnym pominięciu braku jakichkolwiek przejawów realizowania tej działalności przez D. D., a które to błędne ustalenia doprowadziły do nieprawidłowego zastosowania w realiach niniejszej sprawy art. 8 ust. 5 ustawy lutowej.

Niezasadny

Niezasadny

Apelacja pełnomocnika wnioskodawcy okazała się bezzasadna w stopniu oczywistym. Uwaga ta odnosi się zarówno do zarzutu obrazy prawa materialnego, jak i tego dot. rzekomego błędu

w ustaleniach faktycznych, przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku.

Rozważając poszczególne zarzuty sąd odwoławczy stwierdził, iż ten dotyczący rzekomej obrazy przepisów prawa materialnego ( w apelacji wskazano art.8 ust. 5 tzw. ustawy lutowej ) wynikającej z jego nieprawidłowego zastosowania do stanu faktycznego w niniejszej sprawie, przez przyjęcie, że

„w odniesieniu do D. D. zaszły przesłanki wskazujące, że jego działalność stanowiła zaprzeczenie działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego”, dotyczy w istocie błędu w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia ( vide: art.438 pkt 3 kpk ). Zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie od kilkudziesięciu lat utrwalony jest pogląd, zgodnie z którym obraza prawa materialnego polega na wadliwym jego zastosowaniu ( lub niezastosowaniu ) w orzeczeniu opartym na prawidłowych ustaleniach faktycznych. Sąd Apelacyjny w Poznaniu wielokrotnie podkreślał za Sądem Najwyższym, iż nie ma obrazy prawa materialnego, gdy wadliwość orzeczenia w tym zakresie jest wynikiem błędnych ustaleń przyjętych za jego podstawę. Sformułowanie zarzutu z pkt 1 apelacji z dnia 5.12.2025r. nie jest więc prawidłowe. Sąd odwoławczy podziela przy tym stanowisko wyrażane o orzecznictwie (vide: postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5.07.2024r., I KK 362/23), że zarzut winien się opierać na tzw. pierwotnej przyczynie uchybienia, co wiąże się z tym, że nie można mylić przyczyny uchybienia z jego następstwem – skutkiem. Poszukując pierwotnej przyczyny uchybienia należy pamiętać o tym, że zarzut obrazy prawa materialnego może by podniesiony prawidłowo tylko wtedy, gdy co do danego uchybienia nie są kwestionowane ustalenia faktyczne, natomiast zarzut błędu w ustaleniach faktycznych może być prawidłowo podniesiony tylko wtedy, gdy co do danego uchybienia nie jest kwestionowany sposób procedowania sądu (co wiąże się z obrazą przepisów prawa procesowego). Bez wątpienia przedstawiony sposób konstruowania zarzutów nie został zachowany w apelacji pełnomocnika wnioskodawcy. Analogiczne stanowisko prezentowane jest zresztą w doktrynie

( vide: J.Grajewski, E.Skrętowicz „Kodeks postępowania karnego z komentarzem” Gdańsk 1996 str.285 ). Mając powyższe na uwadze zarzut ten oznaczony w apelacji jako pkt 1, zostanie rozpoznany łącznie z tym wskazanym w pkt 2.

Argumentacja zawarta w przedmiotowej apelacji sprowadza się w pierwszym rzędzie do nieuzasadnionej, bezpodstawnej polemiki z prawidłowymi ustaleniami Sądu Okręgowego w Poznaniu. Zasadza się ona na innej, niż przyjęta przez sąd I instancji ocenie materiału dowodowego na tle art.8 ust. 5 ustawy lutowej. Podkreślić przy tym należy, że zaproponowana przez pełnomocnika ocena materiału dowodowego jest całkowicie dowolna i nie znajduje żadnego uzasadnienia w prawidłowo zebranym materiale dowodowym, który jak już wspomniano został należycie rozważony. Zarzut błędu w ustaleniach faktycznych dokonanych przez sąd I instancji może być tylko wówczas słuszny, gdy zasadność ocen i wniosków, wyprowadzonych przez sąd meriti z okoliczności ujawnionych, w toku postępowania sądowego, nie odpowiada prawidłowości logicznego rozumowania. Ustalenia faktyczne wyroku nie wykraczają jednak poza ramy swobodnej oceny dowodów, gdy poczynione zostały na podstawie wszechstronnej analizy przeprowadzonych dowodów, których ocena nie wykazuje błędów natury faktycznej czy logicznej, zgodna jest ze wskazaniami wiedzy i doświadczenia życiowego oraz prowadzi do sędziowskiego przekonania, odzwierciedleniem którego powinno być uzasadnienie orzeczenia. Reasumując należy więc przyjąć, że przekonanie sądu o wiarygodności jednych dowodów i niewiarygodności innych pozostaje pod ochroną zawartą w treści przepisu art.7 kpk wówczas gdy jest poprzedzone ujawnieniem w toku rozprawy całokształtu okoliczności sprawy i to w sposób podyktowany obowiązkiem dochodzenia prawdy, stanowi wynik rozważenia wszystkich okoliczności przemawiających zarówno na korzyść jak i niekorzyść strony, jest wyczerpujące i logiczne z uwzględnieniem wskazań wiedzy i zasad doświadczenia życiowego ( vide: analogicznie wyroki Sądu Najwyższego z 20.02.1975r., II KR 355/74, publ. OSNKW 1975/9/84; z 22.01.1975r, I KR 197/74, publ. OSNKW 1975/5/58;

z 5.09.1974r., II KR 114/74, publ. OSNKW 1975/2/28; z 22.02.1996r., II KRN 199/95, publ. PiPr. 1996/10/10; z 16.12.1974r., Rw 618/74, publ. OSNKW 1975/3-4/47 ). Przypomnieć w tym miejscu należy, że zgodnie z art.7 kpk organy postępowania, a więc także i sąd, kształtują swe przekonanie na podstawie wszystkich przeprowadzonych dowodów, ocenianych swobodnie z uwzględnieniem zasad prawidłowego rozumowania oraz wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego. Zgodnie z panującym w orzecznictwie poglądem ( vide: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9.11.1990r., publ. OSNKW 1991/9/41 ), przekonanie sądu o wiarygodności jednych dowodów i niewiarygodności innych pozostaje pod ochroną art.7 kpk wtedy m. in. gdy:

⚫

jest poprzedzone ujawnieniem w toku rozprawy głównej całokształtu okoliczności sprawy

( art.410 kpk ) i to w sposób podyktowany obowiązkiem dochodzenia prawdy ( art.2 § 2 kpk),

⚫

stanowi wynik rozważenia wszystkich tych okoliczności przemawiających zarówno na korzyść, jak i na niekorzyść strony ( art.4 kpk ),

⚫

jest wyczerpująco i logicznie – z uwzględnieniem wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego – uargumentowane w uzasadnieniu wyroku ( art.424 § 1 pkt 1 i 2 kpk ).

Mając powyższe uwagi na względzie, uznać obiektywnie należy, że ocena zebranego w sprawie materiału dowodowego została dokonana przez sąd I instancji z uwzględnieniem zasad sformułowanych w przepisie art.7 kpk.

Nie sposób nie zauważyć, że istotą rozpoznawanej była kwestia ustalenia czy ojciec wnioskodawcy podjął działalność, która stanowiła zaprzeczenie działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Zgodnie z treścią art.8 ust. 5 ustawy z dnia 23 lutego 1991r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz.U.2024.442 t.j.) przepisu ust. 1 (dającego uprawnienie o ubieganie się o odszkodowanie za poniesioną szkodę i zadośćuczynienie za doznaną krzywdę) nie stosuje się do osób, których działalność, w okresie będącym podstawą stwierdzenia nieważności orzeczenia albo uznania za nieważne decyzji określonej w ust. 1, stanowiła zaprzeczenie działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego.

W orzecznictwie podkreśla się (vide: postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 3.10.2023r., III KK 396/23 i z dnia 22.02.2012r., IV KK 166/11), że intencją ustawodawcy było wyłączenie z możliwości ubiegania się o dochodzenie odszkodowania i zadośćuczynienia osób, które w jakimkolwiek momencie swojego życia w okresie od (...) r. wykazały się postawą i działaniami niegodnymi, hańbiącymi - sprzecznymi z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Podjęcie działalności stanowiącej zaprzeczenie działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, po uprzednim represjonowaniu za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, musi być uznane za zachowanie niezasługujące na akceptację i niegodne, a tym samym wykluczające możliwość zasądzenia odszkodowania za wcześniejsze represjonowanie. Zamysłem ustawodawcy zapewne byłoby przyznać rekompensatę tym, którzy swoją postawą, zachowaniem i oporem nie tylko prowadzili walkę niepodległościową, ale w tej walce okazali się niezłomni, a ich działalność nie mogłaby być uznana za zaprzeczenie działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, nie tylko przed, ale również i po zapadłych, pozbawiających ich wolności, orzeczeniach lub decyzji o internowaniu. Niewątpliwie należy zwrócić uwagę na intencje projektodawców zmiany omawianej ustawy, dokonane ustawą z dnia 19 września 2007r. Wniesiony do Sejmu RP poselski projekt ustawy o zmianie ustawy o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (druk nr 595) stanowił m.in., że w art.8 nowelizowanej ustawy dodaje się ustęp 5 w brzmieniu: „

przepisu ust. 1 nie stosuje się do osób będących współpracownikami organów bezpieczeństwa państwa w rozumieniu ustawy z dnia 11 kwietnia 1997 r. o ujawnieniu pracy lub służby w organach bezpieczeństwa państwa lub współpracy z nimi w latach 1944-1990 osób pełniących funkcje publiczne (Dz.U. z 1999 r. Nr 42, poz. 428)”. Z jego uzasadnienia wynika natomiast w sposób niebudzący jakichkolwiek wątpliwości, że „

prawa do występowania o odszkodowanie nie przyznaje się osobom, będącym tajnymi i świadomymi współpracownikami organów bezpieczeństwa państwa”. Z powyższego wynika, a co nie powinno budzić jakichkolwiek kontrowersji, że - w intencji projektodawców zmiany ustawy - prawo do dochodzenia odszkodowania i zadośćuczynienia nie przysługiwałoby tym osobom, wobec których co prawda stwierdzono nieważność orzeczenia lub uznano za nieważną decyzję o internowaniu, ale które w jakimkolwiek momencie swojego życia w okresie od dnia (...) r. były tajnymi i świadomymi współpracownikami organów bezpieczeństwa państwa. Bez znaczenia przy tym byłaby tu okoliczność, czy owa tajna i świadoma współpraca z organami bezpieczeństwa państwa miała miejsce przed późniejszym podjęciem działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, czy też dopiero po okresie takiej działalności. Powyższy proponowany przepis art. 8 ust. 5 omawianej ustawy uległ jednak w toku prac parlamentarnych zmianie i obecnie jego treść brzmi: „

przepisu ust. 1 nie stosuje się do osób, których działalność w okresie będącym podstawą stwierdzenia nieważności orzeczenia albo uznania za nieważne decyzji określonej w ust. 1, stanowiła zaprzeczenie działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego”. Jak wynika z treści uzasadnienia ww. orzeczenia Sądu Najwyższego z materiałów zachowanych przez Kancelarie Sejmu i Senatu RP wynika w sposób jednoznaczny, że owa zmiana przepisu nastąpiła pomiędzy posiedzeniami Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka w dniach 7 czerwca 2006 r. i 11 lipca 2006 r. W dniu 7 czerwca 2006 r. na posiedzeniu Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka została powołana podkomisja nadzwyczajna do rozpatrzenia poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, która swoje sprawozdanie z prac nad tym projektem przedstawiła w dniu 11 lipca 2006r.

Ze stenogramów posiedzeń tejże podkomisji w dniach 4 i 11 lipca 2006 r. wynika, że zmiana treści przepisu art.8 ust. 5 podyktowana była tym, iż równolegle w Sejmie toczyły się prace nad nową ustawą o ujawnieniu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów, która uchwalona w dniu 18 października 2006 r. (Dz.U. z 2007 r. Nr 63, poz. 425 ze zm.) jednocześnie uchyliła przepisy obowiązującej wcześniej ustawy z dnia 11 kwietnia 1997r. o ujawnieniu pracy lub służby w organach bezpieczeństwa państwa lub współpracy z nimi w latach 1944-1990 osób pełniących funkcje publiczne (Dz.U. z 1999 r. Nr 42, poz. 428 ze zm.). Podnoszono w szczególności, iż „

w związku z tym, że tzw. ustawa lustracyjna lada moment przestanie istnieć w starej formie, oczywiste się wydaje, że nie można powoływać się na zapisy tej ustawy i w związku z tym zaproponowano następujący zapis: przepisu ust. 1 nie stosuje się do osób, których działalność w okresie będącym podstawą stwierdzenia nieważności orzeczenia albo uznania za nieważne decyzji (...), stanowiła zaprzeczenie działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (...)". Jednocześnie zastrzegano, że jakkolwiek nie wszystkie osoby internowane były związane z działalnością opozycyjną i wśród internowanych znaleźli się również członkowie ówczesnego KC (...) i innych organów, w tym i osoby, które współpracowały ze służbą bezpieczeństwa, aby precyzyjnie rozpracować podziemie, oraz że internowanie generalnie było niezgodne z prawem i dlatego decyzje w tym przedmiocie powinny być unieważnione z mocy prawa, to jednak „

prawo do wystąpienia o odszkodowania miałyby mieć tylko te osoby, które nie współpracowały ze służbami bezpieczeństwa, czyli których działalność nie stanowiła zaprzeczenia działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego”. Nie znając ponadto, jaki będzie ostateczny kształt nowej ustawy lustracyjnej i jaki katalog działań uznanych za współpracę z organami bezpieczeństwa państwa zostanie w niej wymieniony, wprowadzono swoistego rodzaju zabezpieczenie w postaci doręczenia z urzędu prokuratorowi odpisu żądania odszkodowania i zadośćuczynienia (art. 8 ust. 2d omawianej ustawy), aby „

pieniądze, które może zasądzić sąd, nie trafiły do osób, które współpracowały z organami bezpieczeństwa państwa”. Dalsze prace nad tym projektem ustawy w żadnej mierze nie wskazują, aby intencje projektodawców co do omawianego zapisu art.8 ust. 5 - który w swojej treści językowej (poza drobnymi zmianami redakcyjnymi wynikającymi z techniki legislacyjnej) pozostał niezmieniony - zostały w jakikolwiek sposób podważone. To zaś upoważnia do twierdzenia, że wolą ustawodawcy było, aby odszkodowania za poniesione szkody i zadośćuczynienia za doznane krzywdy wynikłe z wydania orzeczenia albo decyzji o internowaniu, które zostały uznane za nieważne, nie przysługiwały tym osobom, które w okresie od dnia (...) prowadziły działalność stanowiącą zaprzeczenie działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Oczywiście osoby te mogły, zarówno przed, jak i po wydaniu wobec nich orzeczeń lub decyzji, które zostały uznane za nieważne, prowadzić działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego i z tego tytułu ponieść określone szkody i krzywdy, jednakże w oparciu o omawianą ustawę żadne odszkodowanie lub zadośćuczynienie im nie przysługuje. Takie uprawnienie zostało przyznane tylko tym, którzy w całym tym okresie okazali się niezłomni i nigdy nie podjęli się działalności, która byłaby zaprzeczeniem działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Istotne jest również to, że przecież zgodnie z przepisem art.1 ust. 1 ustawy z 1991r. procedura stwierdzania nieważności dotyczy tych orzeczeń, które zostały wydane w okresie od dnia 1 stycznia 1944 r. do dnia 31 grudnia 1989 r., a tym samym pojęcie „

okres będący podstawą stwierdzenia nieważności orzeczenia albo uznania za nieważne decyzji”, o jakim mowa w art.8 ust. 5 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r., powinno być odnoszone nie tylko do okresu poprzedzającego wydanie tegoż orzeczenia albo decyzji, ale również po tym czasie, aż do dnia 31 grudnia 1989r. Reasumując, Sąd Najwyższy stwierdził, że zgodnie z przepisem art.8 ust. 5 ustawy z dnia 23 lutego 1991r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego osobom, które w jakimkolwiek okresie od dnia 1 stycznia 1944 r. do dnia 31 grudnia 1989 r. prowadziły działalność, która była zaprzeczeniem działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, nie przysługuje od Skarbu Państwa odszkodowanie za poniesioną szkodę i zadośćuczynienie za doznaną krzywdę wynikłe z wykonania orzeczenia, którego stwierdzono nieważność albo decyzji o internowaniu, która z mocy prawa została uznana za nieważną. Bez znaczenia jest przy tym to, czy działalność taka miała miejsce przed, czy też po wydaniu takiego orzeczenia albo decyzji. Za działalność taką – w rozumieniu art.8 ust. 5 ustawy lutowej – uznać można m.in. współpracę z organami „aparatu represji” PRL. Należy mieć przy tym na uwadze, że zakres pojęcia użytego ostatecznie przez ustawodawcę w art.8 ust. 5 ustawy lutowej („działalność stanowiąca zaprzeczenie działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego”), jest niewątpliwie szerszy od tego zastosowanego w art.3a ust. 1 ustawy lustracyjnej, odnoszącego się do współpracy z „ogniwami operacyjnymi lub śledczymi organów bezpieczeństwa państwa” i może mieć różne przejawy. Ustalenia tego typu poczynił sąd I instancji na kanwie niniejszej sprawy. Przyjął on, że

D. D. był niewątpliwie represjonowany za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego w okresie od(...) przez radzieckie organa ścigania. Jednakże w późniejszym okresie (od(...).) został zwerbowany jako tzw. „agent celny” i podjął współpracę z funkcjonariuszami resortu (...) (Milicja Obywatelska podlegała mu do 31.12.1954r. kiedy to została podporządkowana MSW – vide: art.2 i art.12 dekretu z 21.12.1955r. Dz.U.1955.46.311). Tym samym w ocenie Sądu meriti podjął działalność, która stanowiła zaprzeczenie działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Nie można więc zgodzić się ze stanowiskiem skarżącej co do oceny charakteru tej współpracy poczynionej przez Sąd Okręgowy. Wywody te są nie tylko przekonywująco przez sąd I instancji uzasadnione ale i obszerne, tak więc nie ma powodu by je powielać ponownie w tym miejscu. Należy jedynie podkreślić, że uwadze autorki apelacji uszło i to, że kwestię tą Sąd Okręgowy weryfikował ze szczególną ostrożnością, natomiast sugestia apelującej, że ocena ta nosi znamiona dowolnej, jest całkowicie bezpodstawna. Skarżąca koncentrowała swoją uwagę niemal wyłącznie na kwestii „samego podpisania przez D. D. zobowiązania do współpracy”, wywodząc w konkluzji, iż fakt ten jeszcze niczego nie przesądza. Pomijała jednak w tym zarzucie pozostały materiał, który doprowadził sąd I instancji do przeciwnych wniosków. Ten sposób argumentacji, z oczywistych wprost powodów nie może być skuteczny, albowiem dowodem w postępowaniu sądowym może być wszystko co służy do wyrobienia przez sąd orzekający przekonania o wiarygodności poszczególnych dowodów, jeżeli zostanie przeprowadzone w trybie przewidzianym przez prawo procesowe. Dowodem przydatnym dla rozstrzygnięcia są więc także materiały zabezpieczone w zasobie archiwalnym IPN, pod warunkiem, że sąd dokona wszechstronnej analizy, zaś swoje stanowisko rzeczowo i logicznie uzasadni. W sprawie tej wymóg te został spełniony a pogląd sądu I instancji w kwestii wiarygodności ww. dowodów pozostaje pod ochroną art.7 kpk ( vide: analogicznie postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17.11.2004r., V KK 158/04, publ. OSNKW 2004/11-12/107 ). Twierdzenia zawarte na s.2-8 uzasadnienia apelacji jakoby Sąd Okręgowy przyjął, że „

już sam fakt podpisania deklaracji o współpracy przesądza, o tym, iż stanowi zaprzeczenia działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego” są nieprawdziwe. Na s.7 uzasadnienia zaskarżonego wyroku Sąd ten wyraźnie bowiem wskazał przecież, że powodem zastosowania art.8 ust. 5 ustawy lutowej była bowiem działalność stanowiąca materializację zobowiązania do współpracy. W tym zakresie pełnomocnik winien zapoznać się także z materiałem dowodowym uwzględnionym przez Sąd Okręgowy. Uwaga ta odnosi się przede wszystkim do przesłanych przez IPN materiałów byłego Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego w postaci „Teczki Roboczej – Teczki pracy agenta” oraz „Teczki personalnej”. Z notatki zastępcy Naczelnika Wydziału Śledczego (...) w N. z dnia (...)wynikają okoliczności w jakich doszło do zwerbowania D. D. w charakterze tzw. agenta celnego. Wynika z niej, że ww. „

stwierdził, że swoim zachowaniem w więzieniu będzie chciał dać dowód, że po wyjściu z niego będzie lojalnym człowiekiem […] sam zobowiązał się informować władze więzienne o wszelkich poczynaniach współwięźniów, także zaproponował, że […] będzie zadowolony, zlecając jemu takie samo zadanie. Dał nawet pierwsze informacje, które podpisał pseudonimem wybranym przez siebie” (s.3 Teczki personalnej ps. (...)). Obala to dywagacje apelującej co do tego, że D. D. był „

zastraszonym i zmanipulowanym mężczyzną, dopiero co wyzwolonym z obozu komunistycznego”. Marginalnie wypada zaznaczyć, że jego powrót z ZSRR nastąpił niemal 9 lat wcześniej, albowiem miało to bowiem miejsce już (...) (obóz opuścił (...). Pełnomocnik wnioskodawcy mija się też z prawdą zapewniając, że

„nie są znane szczegółowe okoliczności podpisania przez D. D. zobowiązania”. Cytowana powyżej notatka także i temu przeczy. Dywagacje na temat tego czy mógł on mieć świadomość tego

„

co podpisuje i skutków, jakie za sobą pociąga podpisanie tego zobowiązania” obraża wręcz inteligencję D. D.. Sąd meriti wskazał, że w następstwie tego werbunku D. D. złożył w stosunkowo krótkim okresie czasu 7 tzw. doniesień dot. m.in. 8 osób, w tym osadzonych w celi, w której ww. przebywał. W tej sytuacji twierdzenia, że sąd ten „

nie przedstawił żadnych informacji, które miały być przedmiotem pracy” świadczą jedynie

o nieznajomości materiału dowodowego z IPN. Sąd Okręgowy odnotował bowiem nawet, że za swoją działalność ww. otrzymał nawet materialne wynagrodzenie w postaci wypiski w kwocie 150 zł, co także odnotowano w jego Teczce personalnej (s.8). W dniu (...) został zwolniony i opuścił areszt śledczy. Rozważania skarżącej na temat „

powszechnie znanych” metod manipulacji i pułapek operacyjnych lub ewentualnego zastraszania osadzonych stanowią jedynie próbę wypełnienia luki dowodowej po stronie autorki apelacji i mają wartość wyłącznie spekulacji. Nie są bowiem poparte jakimikolwiek dowodami. W świetle art.8 ust. 5 ustawy lutowej nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia w jaki sposób doszło do działalności stanowiącej zaprzeczenie działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Bez znaczenia jest także wartość operacyjna składanych doniesień, czy też sposób ich wykorzystania przez aparat represji PRL lub konsekwencje dla osób, których doniesienia te dotyczyły. Jest to sytuacja niemal tożsama z postępowaniem lustracyjnym prowadzonym na podstawie art.3a ustawy z dnia 18.10.2006r. o ujawnieniu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz o treści tych dokumentów (Dz.U.2025.1519 t.j.). W tym zakresie Sąd Apelacyjny w pełni podziela stanowisko wyrażone przez Sąd Apelacyjny w Katowicach (vide: wyrok z dnia 18.11.2021r., II AKa 332/21), że brak jest możliwości „wartościowania” przekazywanych informacji […] że dla zmaterializowania współpracy nie jest konieczne, aby informacje były istotne operacyjnie i wykorzystane i aby wyrządziły komukolwiek szkodę. Nie można więc przyjąć, że współpraca ma podlegać swoistemu wartościowaniu dokonywanemu przez sąd. Pogląd ten podzielił także Sąd Najwyższy (vide: wyrok z dnia 25.09.2019r., V KK 50/19), stwierdzając, że dla zmaterializowania współpracy nie jest konieczne, by informacje dostarczone przez osobowe źródło były istotne operacyjnie i wykorzystywane, czy też, aby wyrządziły komukolwiek szkodę. Sąd odwoławczy podziela także stanowisko, zgodnie z którym uznanie określonej działalności za współpracę w rozumieniu ww. ustawy jest całkowicie niezależnie od tego, czy była ona odpłatna czy też nieodpłatna, oraz od tego, jakie pobudki kierowały osobą, która ją podjęła (vide: wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdański z dnia 17.09.2014r., II AKa 283/14). W kontekście poglądu pełnomocnika dot. możliwości przymusowości sytuacji w jakiej znalazł się D. D. warto także zwrócić uwagę na rozwiązanie przewidziane w art.21a ustawy lustracyjnej. Przepis ten przewiduje, że w przypadku gdy w trakcie postępowania lustracyjnego zostanie stwierdzone, iż osoba lustrowana, podejmując pracę lub służbę w organach bezpieczeństwa państwa albo współpracę z nimi, działała pod przymusem w obawie utraty życia lub zdrowia przez nią lub przez osoby dla niej najbliższe w rozumieniu przepisów Kodeksu karnego, fakt ten podawany jest w orzeczeniu sądu. Oznacza to, że nawet ustalenie ww. okoliczności nie ekskulpuje lustrowanego. Negując realność działań D. D. jako „agenta celnego” pełnomocnik odwoływała się do definicji współpracy wypracowanej na gruncie ww. ustawy. Pomijając, że zakres przedmiotowy z art.8 ust. 5 ustawy lutowy jest szerszy i bardziej pojemny to wnioski jakie z niej wyciągnęła nie wytrzymują krytyki. Uwaga ta odnosi się przede wszystkim do założenia, że ww. mimo podpisania zobowiązania

„

nie chciał świadomie podjąć współpracy” (s.7 apelacji). Już powyżej wykazano, że w ramach tajnej współpracy przekazywał funkcjonariuszom 7 doniesień, za które otrzymał wynagrodzenie. Treść jego „Teczki pracy agenta” i „Teczka personalna” potwierdzają także, że miał pełną świadomość komu przekazuje informacje i w jakim celu. Niewątpliwie była to współpraca tajna a jego doniesienia oznaczone zostały gryfem tajności („Ściśle tajne”). Działania te wiązały się z operacyjnym zdobywaniem informacji o osadzonych. Wynika to m.in. z przedmiotowych doniesień zabezpieczonych w „Teczce pracy agenta”, na których jednoznacznie wskazano „zadania” postawione D. D. oraz „przedsięwzięcia” do wykonania przez oficera prowadzącego agenta o ps. (...). Sąd odwoławczy podzielił więc w pełni stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że działania podjęte przez ww. w okresie współpracy z funkcjonariuszami (...) w N. w charakterze tzw. „agenta celnego” wypełniają kryteria, o których mowa w art.8 ust. 5 ustawy lutowej. Doniesienia jakie przekazał stanowiły niewątpliwie „

zaprzeczenie działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego”. Trudno bowiem uznać, że donoszenie na współosadzonych organom represji państwa totalitarnego takiego waloru nie miało. Oznacza to, że nie ma możliwości zasądzenia odszkodowania i zadośćuczynienia – z art.8 ust. 1 ustawy lutowej – za wcześniejszej represje jakich ww. niewątpliwie doznał ze strony organów ścigania ZSRR w okresie (...) Reasumując należy zaznaczyć, że oparcie przez sąd ustaleń faktycznych na określonej i wyraźnie wskazanej w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku grupie dowodów (przede wszystkim z dokumentów) i jednoczesne pominięcie dowodów przeciwnych (s.4 uzasadnienia zaskarżonego wyroku – sekcja 4.1), nie stanowi uchybienia, które mogłoby powodować zmianę lub uchylenie wyroku, w sytuacji gdy zgodnie z treścią art.424 § 1 pkt 1 kpk, Sąd Okręgowy w P. wskazał jakimi w tej kwestii kierował się względami. Jak wynika z motywów zaskarżonego wyroku sąd I instancji uczynił zadość wymaganiom wskazanego wyżej przepisu, dokonując szczegółowej i wszechstronnej analizy materiału dowodowego oraz wskazując precyzyjnie jakie fakty uznał za udowodnione i na jakich w tej mierze oparł się dowodach. Sąd ten odpowiednio wskazał w jakich częściach uznał ww. dowody za wiarygodne, a w jakich za nieprzydatne, przy czym stanowisko swoje logicznie i przekonywująco uzasadnił. Dowody te pozwoliły negatywnie ocenić zasadność wniosku M. D. na tle art.8 ust. 5 ustawy lutowej.

2. o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie żądań wnioskodawcy,

3. o zasądzenie o Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawcy kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych,

ewentualnie:

4. o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.

Niezasadny

Niezasadny

Niezasadny

Brak skutecznych zarzutów apelacji i okoliczności podlegających uwzględnieniu z urzędu.

Okoliczności podlegające uwzględnieniu z urzędu

1.

Rozstrzygnięcie sądu odwoławczego

Wyrok Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 4.11.2025r. (III Ko 585/25)

Brak skutecznych zarzutów apelacji i okoliczności podlegających uwzględnieniu z urzędu.

Koszty procesu

2. 3.

O kosztach sądowych za postępowanie odwoławcze orzeczono na podstawie art.13 ustawy lutowej. Na tej podstawie kosztami tymi obciążono Skarb Państwa.

Zważywszy na wynik niniejszego postępowania sąd odwoławczy nie mógł jednak uwzględnić wniosku o zasądzenie na rzecz wnioskodawcy kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Podstawową zasadą rozliczenia kosztów postępowania jest bowiem zasada odpowiedzialności za wynik tegoż postępowania (art.391 § 1 kpc zw. z art.98 § 1 kpc w zw. z art.558 kpk), niezależnie od treści art.13 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz.U.2024.442 t.j.). Ten ostatni przepis ma bowiem zastosowanie jedynie w przypadku uwzględnienia – w całości lub w części – żądania zawartego we wniosku, apelacji lub zażaleniu opartych na tzw. ustawie lutowej.

P. G. M. Ś. M. K.