ZUS przeliczy emeryturę bez potrąceń od czerwca 2025, ale nie wstecz

wyroku z 20 stycznia 2026r.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. w dniu 26 czerwca 2025r. wydał zaskarżoną decyzję, którą odmówił E. B. ponownego ustalenia wysokości emerytury na podstawie art.114 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Decyzja została wydana w następstwie rozpoznania wniosku świadczeniobiorcy z dnia 10 czerwca 2025r., w którym powołał się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 sygn. SK 140/20.

W odwołaniu od powyższej decyzji E. B. wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji poprzez nakazanie organowi rentowemu wznowienia postępowania i ponowne przeliczenie wysokości emerytury z pominięciem art.25 ust.1 b ustawy emerytalnej.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. wniósł o oddalenie odwołania i zasądzenie kosztów procesu.

Wyrokiem z 23 lipca 2025r., sprostowanym postanowieniem z 6 sierpnia 2025r., Sąd Okręgowy w Katowicach zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że przyznał E. B. prawo do przeliczenia emerytury z powszechnego wieku emerytalnego z pominięciem art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych od maja 2022r., jednocześnie orzekając o odpowiedzialności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. za nieustalenie ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji (pkt 1) oraz zasądził od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. na rzecz E. B. kwotę 360 złotych tytułem zwrotu kosztów procesu z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty (pkt 2). Sąd ten ustalił, iż ubezpieczony nabył uprawnienie do wcześniejszej emerytury z tytułu obniżenia wieku emerytalnego od 1 stycznia 2011r. Decyzją z dnia 20 grudnia 2016r. organ emerytalny przyznał mu prawo do emerytury począwszy od dnia 4 grudnia 2016r. tj. od osiągnięcia wieku emerytalnego. Podstawa obliczenia świadczenia została pomniejszona o kwoty pobranych emerytur stosownie do treści art. 25 ust. 1 b ustawy emerytalnej. W dniu 10 czerwca 2025r. świadczeniobiorca złożył wniosek o ponowne ustalenie wysokości emerytury w trybie art.114 ustawy emerytalnej, mając na uwadze treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 r. sygn. akt SK 140/20. Sąd Okręgowy stwierdził, że co do zasady rację ma ZUS wskazując, że ustawa emerytalna w brzmieniu regulacji art. 25 ust.1 b na dzień wyrokowania w tej sprawie przez Sąd, nie przewiduje regulacji, która dawałaby możliwość ustalenia na nowo wysokości emerytury odwołującego. Powoływany przez ubezpieczonego wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie został opublikowany, tym samym nie derogowano jeszcze znajdującej się w ustawie podważonej normy prawnej w zakresie jej zgodnością z Konstytucją RP. Niewątpliwie twierdzenie takie jest jednak przejawem pozytywistycznej myśli prawniczej

oraz dogmatycznego i nadmiernego puryzmu w stosowaniu prawa. Sąd I instancji

zaznaczył, że problem z brakiem publikacji orzeczenia, które zdaniem Sądu Okręgowego jest co do zasady merytorycznie słuszne, wynika z innych powodów (o czym w dalszej części uzasadnienia). Sąd I instancji wskazał, że organy rentowe/emerytalne działają na podstawie przepisów prawa i w granicach wyznaczonych przez obowiązujące normy prawne. Mają stosować obowiązujące przepisy, ale nie są władne do wiążącej oceny ich zgodności z Konstytucją i dopóki dany przepis nie zostanie uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją, ma moc obowiązującą i powinien być stosowany do danej sytuacji prawnej. Tymczasem wyrok w sprawie o sygn. SK140/20 nie został opublikowany w Dzienniku Ustaw. Jednakże podzielając stwierdzenia i wynikające konsekwencje z prezentowanego powyżej „dokumentu”/„wyroku” Trybunału Konstytucyjnego, Sąd I instancji uznał, że istnieje prawo odwołującego do realizacji należnych mu uprawnień w zakresie ustalenia nowej wysokości jego świadczenia po ponownym jego przeliczeniu. Sąd ten podkreślił, że zarówno w judykaturze jak i piśmiennictwie zgodnie przyjmuje się, że kwestia przyznania świadczeń emerytalnych i rentowych, jak i ich wysokości nie jest materią konstytucyjną, lecz ustawową. Wykładnia przepisów prawa materialnego musi zatem uwzględniać naczelne zasady dotyczące zabezpieczenia społecznego oraz nie naruszać praw i wolności obywateli. Powyższe nie oznacza jednak, że zmiana zaskarżonej decyzji w niniejszej sprawie znajduje uzasadnienie wyłącznie w treści przywołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego SK 140/20. Sąd Okręgowy zaznaczył, iż kontrola zgodności z Konstytucją konkretnych zawartych w ustawach regulacji, to w pierwszym rzędzie kompetencja sądu konstytucyjnego, jednakże nie można wykluczyć dokonywania takiej kontroli przez sądy (art.8 ust.2 Konstytucji RP) w szczególnych przypadkach poprzez przeprowadzenie tzw. rozproszonej kontroli konstytucyjnej (por. J. Królikowski, J. Podkowiak, J. Sułkowski [red.], Kontrola konstytucyjności prawa a stosowanie prawa w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego, Warszawa 2017, s. 287 i n.). Sąd orzekający podkreślił, że Sąd Okręgowy w Katowicach konsekwentnie uznaje, co zostało zaprezentowane w sprawie XI Pa 171/21 i potwierdzone przez Sąd Najwyższy (w sprawie I PSKP 13/23) w orzeczeniu/wyroku po rozpoznaniu skargi kasacyjnej (oddalono skargę kasacyjną) od wydanego wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 3 grudnia 2021r., że Sąd powszechny ma prawo dokonać oceny zgodności regulacji ustawowej z zasadami systemu prawa pracy oraz porządkiem konstytucyjnym. Tym samym nic nie stoi na przeszkodzie, aby pogląd ten odnieść również do spraw z zabezpieczenia społecznego w zakresie spełnienia norm konstytucyjnych. Uprawnienie to daje możliwość ubiegania się przez odwołującego do przyznania mu prawa do przeliczenia otrzymywanego świadczenia, skoro powołuje się on na stanowisko (konsekwentnie: nie na „wyrok”) Trybunału Konstytucyjnego, a zawarte tam i zaprezentowane poglądy (zob. „uzasadnienie wyroku”) zasługują na uwzględnienie. Oznacza to, że organ emerytalny powinien był potraktować wniosek ubezpieczonego nie tyle jako wniosek/pismo o wznowienie postępowania, lecz wprost wyrażoną wolę świadczeniobiorcy o przeliczenie jego emerytury według reguł, na których oparł wniosek, jak i wniesione odwołanie. Konsekwentnie organ rentowy powinien wydać decyzję w przedmiocie przeliczenia świadczenia i mając na uwadze wysokość emerytur wcześniejszej oraz z powszechnego wieku emerytalnego wypłacić świadczenie korzystniejsze dla uprawnionego. Zatem - zdaniem Sądu I instancji - wydanie przez Trybunał Konstytucyjny „orzeczenia” stwierdzającego niekonstytucyjność przepisu, który był podstawą ustalenia emerytury odwołującego w zaniżonej wysokości, stanowi okoliczność mającą wpływ na prawo do świadczenia i uzasadnia działanie w przedmiocie ponownego ustalenia wysokości emerytury z pominięciem takiego niekonstytucyjnego unormowania. Pomimo wątpliwości co do prawidłowości działania Trybunału w tej sprawie, ZUS winien rozważyć czy przepis uznawany za sprzeczny z Konstytucją - właśnie ze względu na swoją niekonstytucyjność i to istniejącą od początku uchwalenia - nie może być w konkretnych sprawach stosowany i w konsekwencji koniecznym jest usunięcie skutków jego stosowania. Decyzja organu rentowego wydana na podstawie takiej normy prawnej „pozostającej” w systemie prawa jest bowiem obiektywnie błędna. Złożenie wniosku do organu rentowego w trybie art.114 ustawy emerytalnej jest nową sprawą podlegającą osobnemu/niezależnemu rozpoznaniu i rozstrzygnięciu wpierw przez organ rentowy, a następnie na skutek wniesienia odwołania, przez sąd ubezpieczeń społecznych. Sąd Okręgowy podniósł, że specyfika spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych wyraża się między innym tym, że związanie sądu i organu rentowego ostateczną decyzją administracyjną nie ma charakteru bezwzględnego. Istnieje możliwość dokonania ponownych ustaleń warunkujących prawo lub wysokość przyznanego wcześniej świadczenia. Podstawę do tego zawiera m.in. art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej, który na gruncie ubezpieczeń społecznych daje podstawy do ponownego ustalenia prawa do świadczeń lub ich wysokości, jeżeli zostaną spełnione warunki określone w tym przepisie. Instytucja przewidziana w art.114 ust. 1 nie jest wznowieniem postępowania sensu stricto, lecz co najwyżej „swoistym wznowieniem postępowania". Instytucja ta ma szerszy charakter niż klasyczne określone w k.p.c. wznowienie postępowania i nieco odmienne od niego przesłanki. Z istoty swej służy też innym celom, pozwalając ponownie ustalić prawo do świadczeń emerytalno-rentowych lub ich wysokości przy wykorzystaniu mniej rygorystycznych podstaw niż określone w przepisach kodeksu postępowania administracyjnego podstawy wznowienia takiego postępowania. Niemniej jednak, jest szczególną instytucją w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, która umożliwia ponowne rozpatrzenie prawa do świadczeń emerytalno-rentowych lub ich wysokości, mimo istnienia w obrocie prawnym prawomocnej decyzji organu rentowego. Sąd Okręgowy nie zgodził się z twierdzeniem i sprzeciwił się poglądowi, że w przypadku stwierdzenia niekonstytucyjności przepisu przez Trybunał Konstytucyjny wyłącznym skutkiem takiego orzeczenia jest wznowienie postępowania w trybie art. 145 k.p.a. w zw. z art.190 ust.4 Konstytucji. Powyższe nie wyklucza jednak uznania, w przypadku zyskania w orzecznictwie przeciwnego poglądu co do źródeł wznowienia, również art. 145 a k.p.a. mógłby stanowić samodzielną i dopuszczalną podstawę wznowienia postępowania w tego typu sprawie. Strona ma prawo realizować swoje uprawnienie w możliwie szerokim zakresie, dopuszczalnym przepisami prawa, a organ rentowy ma administracyjny obowiązek stworzyć ku temu warunki. W ocenie Sądu Okręgowego nie zachodzą żadne przeszkody prawne, by strona w sytuacji zmiany interpretacji prawa, wykorzystując/ powołując się na przesłankę błędu organu, wniosła o ponowne ustalenie wysokości świadczenia na podstawie art.114 ust. 1 pkt 6 ustawy emerytalnej. Nadto prawidłowa interpretacja odesłania z art. 124 tej ustawy, w istotnym w niniejszej sprawie zakresie oznacza, że o ile w sprawach administracyjnych zasadą będzie zastosowanie art. 145a k.p.a. do wznowienia postępowania na skutek orzeczenia Trybunału, to w sprawach ubezpieczeniowych zastosowanie tego przepisu następuje w zakresie, w jakim nie jest możliwym urzeczywistnienie orzeczenia Trybunału w oparciu o regulację ustawy emerytalnej, tym w szczególności w trybie art. 114 tejże ustawy. Zdaniem Sądu Okręgowego, w rezultacie błędu organu, zakwestionowana decyzja powinna była obejmować także kwestię ponownego ustalenia wysokości emerytury na podstawie art.114 ust.1 pkt 6 ustawy emerytalnej i w efekcie emerytura ubezpieczonego podlega ponownemu przeliczeniu, bez pomniejszania jej wysokości o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur przyznanych przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego, a więc z wyłączeniem niekonstytucyjnej regulacji zawartej w art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej. Jednocześnie nakazuje to odnieść się do daty, od której należy wypłacić uprawnionemu podwyższone świadczenie. Data ta zależna jest od podstawy prawnej, na której zostanie oparta decyzja przyznająca prawo do podwyższenia świadczenia. W przypadku przyjęcia jako podstawy art. 114 ust.1 ustawy emerytalnej, termin wypłaty wynika z art. 133 tejże ustawy. Jeśli natomiast na skutek skargi uprawnionego dojdzie do wznowienia postępowania administracyjnego przed organem rentowym i uchylenia pierwotnej decyzji stanowiącej o przyznaniu prawa, ale z naruszeniem konstytucyjnych reguł, to taka bezprawna decyzja zostanie usunięta z obrotu prawnego i w sensie prawnym nie będzie istniała. Sprawa proceduralnie wróci więc na etap rozpoznania pierwszorazowego wniosku o przyznanie świadczenia. Organ będzie rozpoznawał ten pierwszorazowy wniosek od początku i ze wszystkimi skutkami prawnymi wynikającymi z jego złożenia, ale na gruncie aktualnego stanu prawnego spowodowanego orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego. O terminie wypłaty tak ustalonego świadczenia będzie więc decydowała data złożenia pierwszorazowego wniosku, a nie data złożenia skargi o wznowienie prawomocnie zakończonego postępowania. Po uwzględnieniu skargi o wznowienie postępowanie sprawa cofa się do czynności, która zainicjowała postępowanie zakończone decyzją uchyloną na skutek skargi o wznowienie (wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie w sprawie III AUa 461/19, wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku w sprawie III AUa 1706/19). Sąd Okręgowy podkreślił, że wobec stwierdzenia w rozpoznawanej sprawie błędu organu rentowego, tak obliczoną emeryturę należało przyznać za 3 lata wstecz od miesiąca w którym złożono wniosek o wznowienie postępowania a de facto wniosek o przeliczenie emerytury, a to z uwagi na brzmienie art.133 ust.1 pkt 2 ustawy emerytalnej, zgodnie z którym w razie ponownego ustalenia przez organ rentowy prawa do świadczeń lub ich wysokości, przyznane lub podwyższone świadczenia wypłaca się, poczynając od miesiąca, w którym powstało prawo do tych świadczeń lub do ich podwyższenia, jednak nie wcześniej niż za okres 3 lat poprzedzających bezpośrednio miesiąc, o którym mowa w pkt 1, jeżeli odmowa lub przyznanie niższych świadczeń były następstwem błędu organu rentowego lub odwoławczego (uchwała Sądu Najwyższego w sprawie III ZP 40/97). W ocenie Sądu Okręgowego „wyrok” Trybunału Konstytucyjnego w sprawie

SK 140/20 ma charakter interpretacyjny i nie usuwa z porządku prawnego wskazanego/zakwestionowanego przepisu art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach, lecz przypisuje tej normie określone znaczenie prawne, tak by przepis nie naruszał Konstytucji. Wyznacza zatem określony kierunek interpretacji, a taki stan oznacza błąd organu, bowiem organ dotychczas interpretował przepis niezgodnie z Konstytucją. Nieprawidłowa interpretacja przepisu mieści się w kategorii szeroko rozumianego błędu organu, w znaczeniu art. 114 ust. 1 pkt 6 ustawy emerytalnej. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem za błąd organu uznaje się każdą obiektywną wadliwość decyzji (teoria tzw. obiektywnej błędności decyzji), niezależnie od tego czy jest ona skutkiem zaniedbania, pomyłki czy też np. wadliwej legislacji (wyrok Sądu Najwyższego w sprawie III UK 153/17). Jak bowiem wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie TK, pojęcie „wznowienia postępowania", o którym mowa w art. 190 ust. 4 Konstytucji ma szersze znaczenie niż pojęcie „wznowienia" w sensie technicznym, przewidziane w odpowiednich procedurach regulowanych w ustawach i obejmuje wszelkie instrumenty proceduralne stojące do dyspozycji stron, organów i sądów, wykorzystanie których umożliwia przywrócenie stanu konstytucyjności orzeczeń" (postanowienie TK w sprawie SK 32/01). Organ rentowy nie był więc ograniczony jedynie do przepisów procedury administracyjnej, lecz Trybunał w „uzasadnieniu” przedmiotowego „wyroku” SK 140/20 wprost nakazał wykorzystanie wszystkich możliwych środków prawnych celem realizacji skutków stwierdzenia niekonstytucyjności przepisu art. 25 ust. 1 b ustawy emerytalnej. Takim środkiem prawnym w niniejszej sprawie jest jej rozstrzygnięcie z uwzględnieniem regulacji art. 114 ust. 1 pkt 6 ustawy. Sąd I instancji zaznaczył, że w stanie faktycznym tej sprawy, zaskarżona decyzja w istocie nie rozstrzygała o wniosku ubezpieczonego, który domagał się de facto ponownego obliczenia emerytury z wyłączeniem niekonstytucyjnej regulacji art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej, co jednoznacznie wynika z treści oryginału wniosku znajdującego się w aktach rentowych gdyż powołał się na „wyrok” Trybunału w sprawie SK 140/20 w zw. z art. 114 ustawy. W rezultacie wniosek ubezpieczonego, niezależnie od rozważenia przesłanek do wznowienia postępowania w trybie procedury administracyjnej, podlegał rozpoznaniu także na podstawie art.114 ust.1 pkt 6 ustawy emerytalnej. W przekonaniu Sądu Okręgowego przesłanka błędu organu zastrzeżona w art. 114 ust. 1 pkt 6 ustawy emerytalnej została w sprawie spełniona. W rezultacie błędu organu zakwestionowana decyzja powinna była obejmować także kwestię ponownego ustalenia wysokości emerytury na podstawie art. 114 ust. 1 pkt 6 ustawy emerytalnej i w efekcie emerytura ubezpieczonego podlega ponownemu przeliczeniu, bez pomniejszania jej wysokości o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur przyznanych przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego, a więc z wyłączeniem niekonstytucyjnej regulacji zawartej w art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej. Mając powyższe okoliczności na względzie Sąd Okręgowy z powołaniem się na przytoczone w/w przepisy oraz na mocy art. 477

(

14) § 2 k.p.c. zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał ubezpieczonemu prawo do przeliczenia emerytury z pominięciem art. 25 ust.1 ustawy

z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych za okres 3 lat wstecz. Orzeczenie o kosztach postępowania obejmującego w tej sprawie

koszty zastępstwa procesowego odwołującego oparte zostało na przepisach art. 98 § 1, 1

(

1) i 3 k.p.c. w związku z art. 99 k.p.c. przy zastosowaniu § 9 ust.2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości 22 października 2015 (j.t. Dz.U.2023.1964) w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

Apelację od powyższego wyroku wniósł organ rentowy, zaskarżając go w całości i zarzucając mu:

1. naruszenie przepisów postępowania:

- art. 321 § 1 k.p.c. w związku z art. 477

14 § 2 k.p.c. poprzez wyrokowanie co do przedmiotu, który nie był objęty rozstrzygnięciem w zaskarżonej decyzji z dnia 26.06.2025 r., tj. przyznanie prawa do ponownego przeliczenia emerytury z wieku powszechnego z pominięciem art. 25

ust. 1b ustawy z dnia 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z FUS bez dokonywania

potrąceń sumy kwot pobranych emerytur, począwszy od miesiąca maja 2022r., pomimo,

że w zaskarżonej decyzji organ rentowy rozpoznał wniosek o przeliczenie emerytury

na podstawie art. 114 ustawy emerytalnej i odmówił ponownego obliczenia wysokości emerytury,

-

art. 233 k.p.c. poprzez przekroczenie granicy swobodnej oceny dowodów, co doprowadziło do sprzeczności istotnych ustaleń Sądu I instancji z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego poprzez przyjęcie, że wydanie decyzji w oparciu o przepis uznany następnie za niekonstytucyjny stanowi nową okoliczność, o której mowa w art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej,

- art. 145a i art. 149 § 3 k.p.a. w zw. z art. 83b ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez ich niezastosowanie, podczas gdy przepisy dotyczące ubezpieczeń społecznych nie ustalają odmiennych zasad postępowania w sprawie wznowienia postępowania w związku z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego, stwierdzającym niezgodność aktu prawnego z Konstytucją RP,

-

art. 190 ust. 4 Konstytucji RP w związku z art. 124 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z FUS w związku z art. 145a i art. 149 k.p.a. poprzez błędne uznanie, iż istnieje inna podstawa do wznowienia prawomocnie zakończonego postępowania administracyjnego, gdy tymczasem wznowienie to winno odbywać się na zasadach właściwych dla danego postępowania, tj. zgodnie z przepisami ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a w pozostałym zakresie Kodeksu postępowania administracyjnego,

-

art. 188 pkt 1 w związku z art. 7 Konstytucji RP poprzez ich niezastosowanie i poddanie kontroli zgodności art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej z ustawą zasadniczą, podczas gdy wyłączną kompetencję orzekania o niekonstytucyjności oznaczonego przepisu ustawy ma Trybunał Konstytucyjny,

2. naruszenie przepisów prawa materialnego:

-

art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że organ rentowy powinien

zakwalifikować żądanie odwołującego ponownego ustalenia wysokości emerytury, jako znajdujące oparcie w art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej, mając na względzie, że ujawnieniem okoliczności w rozumieniu art. 114 ust. 1 pkt 1 może być również stwierdzenie, że wcześniejsza decyzja organu rentowego opierała się na niekonstytucyjnym przepisie prawnym,

-

art. 114 ust. 1 pkt 6 w związku z art. 133 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia

1998r. o emeryturach i rentach z FUS przez niewłaściwe ich zastosowanie polegające

na przyjęciu, że przyznanie ubezpieczonemu świadczenia w zaniżonej wysokości było następstwem błędu organu rentowego i przyznanie odwołującemu prawa do przeliczenia emerytury w wysokości bez zmniejszenia o sumy kwot wcześniej pobranych emerytur od maja 2022r.,

-

art. 129 i art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach

z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku z art. 190 ust. 3 zdanie 1 Konstytucji, poprzez ich niewłaściwe zastosowanie skutkujące ustaleniem, że istnieją

podstawy do przyznania ubezpieczonemu prawa do emerytury z wieku powszechnego

bez dokonania potrąceń sumy kwot pobranych emerytur, począwszy od miesiąca maja

2022r.,

-

wydanie rozstrzygnięcia bez podstawy prawnej.

W oparciu o powyższe zarzuty apelujący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie odwołania.

Ubezpieczony w odpowiedzi na apelację wniósł o jej oddalenie w całości oraz zasądzenie od organu rentowego na jego rzecz kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Strony nie zgłosiły wniosku o przeprowadzenie rozprawy apelacyjnej. Zatem Sąd drugiej instancji, na mocy ar. 374 k.p.c., rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym, uznając, że przeprowadzenie rozprawy nie jest konieczne.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

apelacja organu rentowego zasługuje na częściowe uwzględnienie.

Sąd Apelacyjny podziela i przyjmuje za własne poczynione przez Sąd I instancji ustalenia faktyczne, jak i zasadnicze rozważania prawne zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, czyniąc je stosownie do art. 387 § 2

1 k.p.c., podstawą własnego rozstrzygnięcia, wobec czego zbędne jest ponowne ich przedstawianie.

Wśród zgłoszonych zarzutów wiodącym jest zarzut dotyczący naruszenia art. 233 § l k.p.c., wymagający oceny w pierwszej kolejności. Wszak prawidłowość zastosowania lub wykładni prawa materialnego może być właściwie oceniona jedynie na podstawie niewadliwie ustalonej podstawy faktycznej rozstrzygnięcia. Skuteczne zatem zgłoszenie zarzutu dotyczącego naruszenia prawa materialnego wchodzi zasadniczo w rachubę tylko

wtedy, gdy ustalony przez sąd pierwszej instancji stan faktyczny, będący podstawą zaskarżonego wyroku, nie budzi zastrzeżeń (por. wyrok Sądu Najwyższego z 26 marca 1997r., II CKN 60/97).

Zgodnie z art. 233 § 1 k.p.c., sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według własnego przekonania na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału dowodowego.

Wbrew odmiennemu stanowisku apelującego, Sąd Okręgowy ocenił materiał dowodowy w granicach zakreślonych przytoczonym przepisem art. 233 § 1 k.p.c. Reguła wyrażona w tym przepisie jest nierozerwalnie związana z zasadą swobodnej oceny dowodów, zaś ramy swobodnej oceny dowodów wyznaczone są wymaganiami prawa procesowego, doświadczenia życiowego oraz regułami logicznego myślenia, według których sąd w sposób bezstronny, racjonalny i wszechstronny rozważa materiał dowodowy, jako całość, odnosi je do pozostałego materiału dowodowego (por. wyrok Sądu Najwyższego z 10 czerwca 1999r., II UKN 685/98). Jeżeli więc z określonego materiału dowodowego sąd wyprowadza wnioski logicznie poprawne i zgodne z doświadczeniem życiowym, to ocena sądu nie narusza reguł swobodnej oceny dowodów i musi się ostać, choćby w równym stopniu na podstawie tego samego materiału dowodowego, dawały się wysnuć wnioski odmienne. Tylko

w przypadku, gdy brak jest logiki w wiązaniu wniosków z zebranymi dowodami lub gdy wnioskowanie sądu wykracza poza schematy logiki formalnej albo wbrew zasadom doświadczenia życiowego, nie uwzględnia jednoznacznych praktycznych związków przyczynowo - skutkowych, to przeprowadzona przez sąd ocena tych dowodów

może być skutecznie podważona (por. wyrok Sądu Najwyższego z 27 września 2002r.,

II CKN 817/00). Skuteczne zarzucenie naruszenia przepisu art. 233 § 1 k.p.c.

wymaga tym samym wykazania, że sąd uchybił zasadom logicznego rozumowania

i doświadczenia życiowego. Jedynie to może być przeciwstawione uprawnieniu do dokonywania swobodnej oceny dowodów (por. wyrok Sądu Najwyższego z 6 listopada 1998r., III CKN 4/98).

W przeciwieństwie do twierdzeń apelującego organu rentowego Sąd pierwszej instancji zebrany materiał dowodowy poddał właściwej ocenie i Sąd Apelacyjny nie dopatrzył się, by analiza wyników postępowania dowodowego doprowadziła ten Sąd do wnioskowania sprzecznego z zasadami logiki, bądź zasadami doświadczenia życiowego. Apelacja nie dostarczyła uzasadnionych argumentów, mogących ocenę tę zmienić. Wywody apelacji, sprowadzając się do podważenia oceny dowodów dokonanej przez Sąd Okręgowy, stanowią polemikę z prawidłowymi ustaleniami tego Sądu. Sąd Apelacyjny nie znajduje podstaw do zakwestionowania tej oceny, jako dokonanej bez naruszenia granic swobodnej oceny dowodów, zakreślonej art. 233 § 1 k.p.c

Przechodząc do oceny pozostałych zarzutów apelacji przypomnieć

należy, iż zaskarżoną decyzją z 26 czerwca 2025r. organ rentowy odmówił E. B. ponownego ustalenia wysokości emerytury na podstawie art.114 ustawy

z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (t.j. Dz.U. z 2025r., poz. 1749), zwanej ustawą emerytalną. Decyzja

została wydana w rozpoznaniu wniosku odwołującego z 10 czerwca 2025r.,

w którym powołał się on na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 sygn.

SK 140/20.

Wbrew twierdzeniom apelującego, Sąd Okręgowy ferując zaskarżony wyrok nie naruszył zakazu orzekania ponad żądanie określonego art. 321 §1 kpc. Wskazać bowiem należy, iż podstawa prawna wydania zaskarżonej decyzji nie wiąże Sądu przy rozpoznawaniu odwołania od niej, Sąd rozstrzyga bowiem o materialnoprawnym żądaniu zawartym w odwołaniu od decyzji, biorąc pod uwagę wszelkie wchodzące w rachubę regulacje prawne. Procesowym wyrazem tej zasady jest przepis art. 477

(

14 )§ 2 kpc, zgodnie z którym w przypadku uwzględnienia odwołania sąd zmienia w całości lub w części zaskarżoną decyzję organu rentowego lub zaskarżone orzeczenie wojewódzkiego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności lub decyzję tego zespołu i orzeka co do istoty sprawy. Sąd I instancji zatem w pełni zasadnie dokonał oceny legalności zaskarżonej decyzji w świetle norm prawa materialnego zawartych w ustawie z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, stosownie do żądania ubezpieczonego zawartego we wniosku z 10 czerwca 2025r. Wniosek ten znajdował pełne oparcie w przepisie art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej. Zgodnie z tym przepisem w sprawie zakończonej prawomocną decyzją organ rentowy, na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu, uchyla lub zmienia decyzję i ponownie ustala prawo do świadczeń lub ich wysokość, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawniono nowe okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość. W okolicznościach niniejszej sprawy nową okolicznością, istniejącą przed wydaniem wzruszanej decyzji organu rentowego jest nieuwzględnienie przy wykładni art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej obowiązującego standardu konstytucyjnego, potwierdzonego późniejszym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego w składzie zgodnym z przepisami prawa. W tym zakresie Sąd odwoławczy w pełni podziela obszerny wywód Sądu Apelacyjnego w Katowicach przedstawiony w wyroku z dnia 24 listopada 2025 r., III AUa 2559/25, a także stanowisko zaprezentowane w wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 21 listopada 2025 r. III AUa 147/ 25, w którym stwierdzono, że przepis art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej stanowi podstawę prawną dla weryfikacji i wzruszalności decyzji organów rentowych, w których zawarto ustalenia pozostające w obiektywnej sprzeczności z ukształtowanym ex lege stanem uprawnień emerytalno-rentowych zainteresowanych. Nie ulega wątpliwości, że taka niezgodność może powstać w sytuacji, gdy decyzja o wysokości czy prawie do świadczenia jest wydana na podstawie niekonstytucyjnego przepisu. Powtórzyć zatem należy, że przepis art. 114 ustawy emerytalnej, który wyczerpująco reguluje materię ponownego ustalenia prawa do świadczeń lub ich wysokości, mimo treści art. 124 tej ustawy (odsyłającego do stosowania w sprawach w niej nieuregulowanych do Kodeksu postępowania administracyjnego) - nie uzasadnia wydawania rozstrzygnięcia o wznowieniu postępowania w zakresie świadczeń emerytalno – rentowych w trybie przepisów rozdziału 12 Kodeksu postępowania administracyjnego. W wyroku z 17 sierpnia 2016r., w sprawie I UK 333/15, Sąd Najwyższy wskazał, że w ubezpieczeniach społecznych regułą jest kształtowanie sfery prawnej ubezpieczonych i instytucji ubezpieczeniowej z mocy prawa. Zasada ta znajduje odzwierciedlenie w art. 100 ustawy emerytalnej, zgodnie z którym prawo do świadczeń w niej określonych powstaje (in abstracto) z dniem spełnienia warunków wymaganych do nabycia prawa. Prawo do świadczeń powstaje i istnieje niezależnie od decyzji organu rentowego, a tylko jego realizacja w postaci wypłaty świadczenia wymaga potwierdzenia decyzją. Skoro decyzje organu rentowego sprowadzają się - zasadniczo - do deklaratywnego potwierdzenia uprawnień przysługujących ubezpieczonym z mocy prawa, to przepisy odnoszące się do trwałości i wzruszalności decyzji organu rentowego nie mogą być interpretowane i stosowane w taki sposób, który prowadziłby do trwałego pozbawienia osób ubezpieczonych uprawnień przysługujących im ex lege. Deklaratywny charakter decyzji organu rentowego potwierdzających przysługiwanie ubezpieczonemu prawa do określonego świadczenia rzutuje szczególnie na ograniczenie ostateczności decyzji organu rentowego odmawiających prawa do świadczenia, ponieważ stabilność negatywnego rozstrzygnięcia o prawach jednostki nie jest w tym przypadku wartością, która mogłaby przeważyć nad rzeczywistą realizacją konstytucyjnego i ustawowego prawa do zabezpieczenia społecznego. W tym kierunku zmierza wykładnia i praktyka Sądu Najwyższego dotycząca art. 114 ustawy emerytalnej. Traktuje ona ten przepis jako podstawę prawną dla weryfikacji i wzruszalności decyzji organów rentowych, w których zawarto ustalenia pozostające w obiektywnej sprzeczności z ukształtowanym ex lege stanem uprawnień emerytalno-rentowych zainteresowanych (wyroki Sądu Najwyższego: z 25 lutego 2008r. w sprawie I UK 249/07; z 22 lutego 2010r. w sprawie I UK 247/09; z 9 grudnia 2015r. w sprawie I UK 533/14; postanowienie Sądu Najwyższego z 20 września 2011r. w sprawie I BU 4/11). Sprzeczność ta zachodzi zarówno w przypadku decyzji organu rentowego błędnie przyznających świadczenie (potwierdzających prawo do świadczenia), pomimo że prawo do niego nie powstało, jak i w przypadku decyzji błędnie odmawiających realizacji prawa do świadczenia, przysługującego z mocy prawa ubezpieczonemu. Niezgodność ta może powstać także na skutek popełnionych przez organ rentowy uchybień normom prawa materialnego. Eliminacja tych sprzeczności stanowi uzasadnienie dla ponowienia postępowania zakończonego ostateczną decyzją organu rentowego, której rozstrzygnięcie jest niezgodne z ukształtowaną ex lege sytuacją prawną ubezpieczonego. W ponawianym postępowaniu organ rentowy dąży do ustalenia, czy popełnione uchybienia (przede wszystkim w zakresie prawa materialnego, ale także procesowego) lub przedłożone dowody albo ujawnione fakty mają wpływ na zmianę dokonanych wcześniej ustaleń, od których zależy potwierdzenie uprawnienia ubezpieczonego do określonego świadczenia. Skoro niekwestionowanym celem art. 114 ustawy emerytalnej jest podważenie obiektywnie wadliwej decyzji organu rentowego (wyrok Sądu Najwyższego z 25 lutego 2008r., w sprawie I UK 249/07), to zakres jego zastosowania nie może ograniczać się tylko do tych przypadków, gdy organ rentowy wydał obiektywnie wadliwą decyzję na korzyść zainteresowanej osoby (która potwierdziła deklaratywnie prawo do świadczenia pomimo niespełnienia przesłanek nabycia tego prawa). Przepis ten tym bardziej powinien znajdować zastosowanie do eliminacji z obrotu takich wadliwych decyzji organu rentowego, które w wyniku błędnej (ze strony organu rentowego) wykładni przepisów

prawa lub błędnego zastosowania przepisów prawa do prawidłowo ustalonego stanu faktycznego, doprowadziły do pozbawienia jednostki możliwości faktycznego korzystania z przysługujących jej z mocy samego prawa świadczeń emerytalnych. Zatem należy stwierdzić, że art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej stanowi podstawę prawną do przeliczenia emerytury ubezpieczonego. Jednocześnie nie można uznać, aby organ rentowy ustalając wysokość emerytury ubezpieczonego przy zastosowaniu art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej popełnił błąd w rozumieniu art. 114 ust. 1 pkt 6 ustawy emerytalnej. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, w przeciwieństwie do Sądu nie jest uprawniony do dokonywania kontroli zgodności przepisu ustawy z Konstytucją, a zatem ustalając wysokość emerytury przysługującej ubezpieczonemu w związku z osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego, musiał pomniejszyć ją o sumę pobranych przez niego wcześniej emerytur. Za ten stan ponosi odpowiedzialność prawodawca, a nie organ administracji publicznej stosujący prawo (ZUS). Tym samym więc brak jest podstaw do przypisania organowi rentowemu odpowiedzialności za ustalenie w decyzji z 20 grudnia 2016r. wysokości świadczenia emerytalnego apelującego przy zastosowaniu art. 25 ust. 1 ustawy emerytalnej (art. 118 ust. 1 a ustawy emerytalnej). W konsekwencji Sąd odwoławczy stwierdził, iż nie zostały spełnione przesłanki z art. 133

ust. 1 pkt 2 ustawy emerytalnej do przyznania ubezpieczonemu prawa do przeliczenia emerytury za okres poprzedzający miesiąc złożenia wniosku o przeliczenie świadczenia. Świadczenie w nowej wysokości ustalonej z pominięciem art. 25 ust.1b ustawy emerytalnej organ rentowy winien wypłacić ubezpieczonemu od pierwszego dnia miesiąca złożenia wniosku o przeliczenie emerytury, tj. od 1 czerwca 2025r., zgodnie z art. 133 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej.

Niezasadny okazał się także zarzut naruszenia przez Sąd I instancji art. 25 ust.1b ustawy emerytalnej. Niezależnie od kontrowersji związanych z mocą wiążącą orzeczeń wydanych w składzie orzekającym jak w sprawie SK 140/20, podkreślić należy, że sądy powszechne mają obowiązek zapewnienia przy stosowaniu przepisów ustawy i rozporządzeń poszanowania standardu konstytucyjnego, przez odmowę zastosowania przepisów sprzecznych z Konstytucją RP. W związku z powyższym należy przypomnieć, że w wyroku z 6 maja 2021r., w sprawie III USKP 52/21, Sąd Najwyższy stwierdził, iż wywody prawne Trybunału Konstytucyjnego zawarte w wyroku z 6 marca 2019r., w sprawie P 20/16, co do standardu konstytucyjnego, z którego wynikała sprzeczność art. 25 ust. 1 b ustawy emerytalnej z art. 2 Konstytucji RP i z wyrażoną w tym przepisie zasadą zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa, pomimo, że koncentrowały się na sytuacji kobiet urodzonych w 1953r., to w pełni znajdują zastosowanie także do sytuacji mężczyzn urodzonych w latach 1949-1953, którzy skorzystali z prawa do emerytury wcześniejszej. Sąd Najwyższy w wyroku tym przyjął, że „skoro wnioskodawca nabył abstrakcyjnie prawo do emerytury w wieku powszechnym dopiero w marcu 2017r., a w chwili przejścia na emeryturę w wieku obniżonym nie mógł spodziewać się tego, że decyzja ta spowoduje obniżenie świadczenia powszechnego, to powołany przepis ustawy emerytalnej należy rozumieć i stosować w taki sposób, że potrąceniu podlegają wyłącznie kwoty emerytury w wieku obniżonym wypłacone po osiągnięciu przez wnioskodawcę wieku uprawniającego do nabycia emerytury w wieku powszechnym”. Pogląd ten podzielił Sąd Najwyższy w wyroku z 18 stycznia 2022r., w sprawie III USKP 98/21, przyjmując, że w stosunku do mężczyzn urodzonych w latach 1949-1953, którzy spełnili warunki przejścia na emeryturę nauczycielską bez względu na wiek w ciągu dziesięciu lat od 1 stycznia 1999r. na podstawie art. 88 ust. 2a ustawy z 1982r. - Karta Nauczyciela, potrąceniu podlegają wyłącznie kwoty emerytur w wieku obniżonym wypłaconych po osiągnięciu przez ubezpieczonych wieku uprawniającego do nabycia emerytury w wieku powszechnym (art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej). W takiej samej sytuacji prawnej jak kobiety urodzone w 1953r. są mężczyźni urodzeni w latach 1949-1953 i mający prawo do emerytury nauczycielskiej (art. 32 ustawy emerytalnej). Jakkolwiek wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 6 marca 2019r., w sprawie P 20/16, odnosi się wprost wyłącznie do kobiet urodzonych w 1953r., to wynikający z tego orzeczenia standard konstytucyjny w zakresie wykładni art. 2 Konstytucji RP w kontekście ingerencji prawodawcy w uzasadnione prawnie oczekiwania osób pobierających emerytury w wieku obniżonym co do zasad kształtowania wysokości ich świadczeń po uzyskaniu prawa do emerytury w wieku powszechnym, ma zastosowanie także do mężczyzny, który - jak podkreślił Sąd Najwyższy - nabył abstrakcyjnie prawo do emerytury w wieku powszechnym dopiero w marcu 2017r., a w chwili przejścia na emeryturę w wieku obniżonym nie mógł spodziewać się tego, że decyzja ta spowoduje obniżenie świadczenia powszechnego (wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 30 czerwca 2022r., w sprawie III AUa 234/22). Z kolei w wyroku z 14 sierpnia 2024r., w sprawie III USKP 113/23,

Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że pomniejszenie podstawy obliczenia emerytury,

zgodnie z art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej, wprowadzone do tej ustawy na mocy

nowelizacji z 2012r., obwiązujące od dnia 1 stycznia 2013r., mogło być przyjęte już

w pierwotnej treści ustawy emerytalnej reformującej system emerytalny. Wszak ubezpieczony wypracowuje co do zasady kapitałowo (składkowo) tylko jedną emeryturę. Przejściowe pozostawienie uprawnień do wcześniejszych emerytur dla urodzonych po 1948r. nie łączyło się z pomniejszeniem podstawy obliczenia emerytury powszechnej o wypłacone kwoty emerytury wcześniejszej.

Przed wprowadzeniem art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej uprawniony do emerytury wcześniejszej nie musiał liczyć się z takim pomniejszeniem. Trybunał Konstytucyjny

w wyroku z 6 marca 2019r., w sprawie P 20/16, orzekł, że art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej

w zakresie, w jakim dotyczy urodzonych w 1953r. kobiet, które przed dniem

1 stycznia 2013r. nabyły prawo do emerytury na podstawie art. 46 tej ustawy jest

niezgodny z art. 2 Konstytucji RP ze względu na naruszenie zasady zaufania.

Pytanie prawne dotyczyło tylko kobiet urodzonych w 1953r. Niemniej jednak wyrok

Trybunału obejmował tylko część problemu stosowania art. 25 ust. 1b ustawy

emerytalnej do szerszego kręgu uprawnionych do wcześniejszych emerytur, urodzonych

po 1948r.

W odniesieniu do sytuacji faktycznej, w jakiej znajduje się ubezpieczony – tj. skorzystał z możliwości przejścia na emeryturę wcześniejszą w 2011r., a prawo do emerytury powszechnej nabył w 2016r. należało dokonać wykładni art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej z uwzględnieniem standardu konstytucyjnego doprecyzowanego w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 6 marca 2019r., w sprawie P 20/16. Standard konstytucyjny w zakresie wykładni art. 2 Konstytucji RP w kontekście ingerencji prawodawcy w uzasadnione prawnie oczekiwania osób pobierających emerytury w wieku obniżonym co do zasad kształtowania wysokości ich świadczeń po uzyskaniu prawa do emerytury w wieku powszechnym, ma zastosowanie także do mężczyzny, który nabył prawo do emerytury w wieku powszechnym dopiero w 2016r., a w chwili przejścia na emeryturę w wieku obniżonym nie mógł spodziewać się tego, że decyzja ta spowoduje obniżenie jego świadczenia z powszechnego wieku emerytalnego.

Należy dodać, że o ile Trybunał Konstytucyjny uznał za konstytucyjnie wadliwy mechanizm potrącania emerytur z obniżonego wieku – art. 25 ust. 1b ustawy emerytaln

[…]