Zarzut pozorności umowy o pracę w ciąży. Sąd uznał podleganie ubezpieczeniom od 1 maja 2025

Decyzją z dnia 25.08.2025 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w G. stwierdził, że D. P. jako pracownik u płatnika składek - V. A. nie podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym od 1.05.2025 r. zarzucając pozorność umowy o pracę z dnia 1.05.2025 r., która zdaniem organu rentowego nie została zawarta celem rzeczywistego świadczenia pracy przez wymienioną na rzecz płatnika składek, ale po to, aby stworzyć tytuł ubezpieczeniowy dla D. P. w związku z ciążą i spodziewanym rychłym macierzyństwem, celem skorzystania przez nią ze świadczeń ubezpieczeniowych.

/decyzja k. 80-84 akt ZUS/

Wnioskodawczyni złożyła odwołanie od ww. decyzji, wnosząc o jej zmianę poprzez stwierdzenie, że w okresie objętym tą decyzją podlegała pracowniczym ubezpieczeniom jako pracownik płatnika składek, negując twierdzeniom pozwanego o pozorności umowy o pracę. Skarżąca wniosła także o zasądzenie od organu rentowego zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych.

/odwołanie k. 3 -6/

W odpowiedzi na odwołanie ZUS (...) Oddział w G. wniósł o jego oddalenie, podtrzymując stanowisko, jak w zaskarżonej decyzji, a także o zasądzenie kosztów zastępstwa radcowskiego wg norm prawem przepisanych razem z ustawowymi odsetkami za opóźnienie.

/odpowiedź na odwołanie k. 8-9/

Na rozprawie w dniu 1.09.2026 r. – bezpośrednio poprzedzającej wydanie wyroku w nn. sprawie - wnioskodawczyni poparła odwołanie, zainteresowany płatnik przyłączył się do odwołania, a pełnomocnik ZUS wniósł o jego oddalenie i o zasądzenie kosztów postępowania.

/stanowiska stron - e-prot. z 1.09.2026r. : 00:03:01-00:03:14, 01:09:19/

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

Ubezpieczona – D. P. urodziła się (...) Uczy się w Publicznym Zaocznym Liceum Ogólnokształcącym dla Dorosłych (...) w G. od 1 lutego 2025 r., przewidywany termin zakończenia nauki sierpień 2027 r.

/niesporne, a nadto zaświadczenie k. 77/

Zainteresowana płatniczka składek V. A. prowadzi, na podstawie wpisu do (...) od 2.09.2023 r., własną działalność gospodarczą w zakresie: sprzedaż detaliczna prowadzona w niewyspecjalizowanych sklepach z przewagą żywności, napojów i wyrobów tytoniowych, tj. jest w ramach sklepu (...) przy ul. (...) w G., w którym zatrudnia osoby na stanowisku sprzedawca – kasjer.

/niesporne, wydruk z (...) k. 105/

Płatniczka w okresie od stycznia do czerwca 2025 r. z prowadzonej ww. działalności zanotowała stratę (minus) 90 985,15 zł, a w okresie od czerwca do grudnia 2025 r. miała dochód (...),13 zł.

/rozliczenie podatkowej księgi przychodów i rozchodów k. 103-104)/

W dniu 1 maja 2025 roku płatniczka składek i ubezpieczona zawarły umowę o pracę na okres próbny od 1 maja 2025 roku do 31 lipca 2025 roku, na mocy której ubezpieczona została zatrudniona przez płatniczkę w Sklepie (...) w 1/2 wymiaru czasu pracy, na stanowisku kasjera - sprzedawcy, za wynagrodzeniem proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy na poziomie wynagrodzenia minimalnego. Jako miejsce wykonywania pracy podano adres sklepu, tj. ul. (...) w G.. Następnie strony zawarły w dniu 1 sierpnia 2025 r. umowę o pracę na czas określony na okres od 1 sierpnia 2025 r. do 22 września 2025 r. na takich samych warunkach, tj. ubezpieczona została zatrudniona przez płatniczkę w Sklepie (...) w 1/2 wymiaru czasu pracy, na stanowisku kasjera - sprzedawcy, za wynagrodzeniem proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy na poziomie wynagrodzenia minimalnego.

/umowy k. 34- 35 akt ZUS/

Umowa z 1 maja 2025 r. została przez płatniczkę i wnioskodawczynię w rzeczywistości podpisana 11 maja 2025 r., a wcześniej miały zawartą ustną umowę na jakich warunkach od 1 maja 2025 r. powódka będzie zatrudniona na okres próbny na umowę o pracę. Płatniczka poprosiła powódkę, aby 1 maja 2025 r. przyszła do sklepu zrobić inwentaryzację, natomiast obsługą klientów tego dnia miała zająć się jako kasjer – sprzedawca matka płatniczki, ponieważ w święta obsługą klientów może zajmować się tylko właściciel sklepu i jego rodzina. W tym czasie płatniczka wyjechała za granicę. W sprawach związanych ze sklepem pod nieobecność płatniczki miała decydować U. O..

/zeznania wnioskodawczyni e-prot. z 21.07.2026 r.: 00:01:38 -00:29:24 w zw. z e-prot. z 1.09.2026 r.: 00:56:45-01:02:01, zeznania zainteresowanej płatniczki e-prot. z 21.07.2026 r.: 00:32;40 w zw. z e-prot. z 1.09.2026 r.: 01:03;37-01:07:44/

Ubezpieczona w dacie zawarcia ww. umowy o pracę na okres próbny posiadała ważne orzeczenie lekarskie z dnia 16 kwietnia 2025 roku o braku przeciwwskazań do wykonywania pracy kasjera – sprzedawcy w sklepie płatniczki składek. Ww. orzeczenie zostało wydane na podstawie skierowania na badania wstępne wystawionego przez płatniczkę składek dla ubezpieczonej w dniu 4 kwietnia 2025 roku. Nadto ubezpieczona miała z dnia 16 kwietnia 2025 r. orzeczenie dla celów sanitrano – epidemiologicznych, które nie wykazało przeciwwskazań do wykonywania takiej pracy u płatniczki składek.

/orzeczenie k. 37 akt ZUS, sprawozdanie z badań k. 36 akt ZUS, orzeczenie k. 38 akt ZUS/

Płatniczka składek zgłosiła ubezpieczoną do ubezpieczeń pracowniczych do ZUS od 1 maja 2025 r. po przekroczeniu terminu ustawowego, bo w dniu 13 maja 2025 roku.

/niesporne/

Płatniczka składek przed zatrudnieniem wnioskodawczyni na umowę o pracę zatrudniała ją na podstawie umów zlecenia w okresie od 1 października 2024 roku do 31 stycznia 2025 roku i zgłosiła ją do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych bez dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, jako osobę wykonującą pracę na podstawie umów zlecenia. Z tytułu umów zlecenia płatniczka wykazała za ubezpieczoną podstawy wymiaru składki za październik 2024 roku 0 zł, za listopad i grudzień 2024 roku 1686 zł, za styczeń 2025 roku 2248 zł, za luty 2025 roku 3050 zł.

/niesporne, a nadto umowy zlecenia wraz z rachunkami i grafikami w aktach ZUS k. 11-33/

Od 1 lutego 2025 roku do 30 kwietnia 2025 roku wnioskodawczyni nie podlegała ubezpieczeniom z nadal obowiązującej umowy zlecenia z uwagi na posiadanie statusu ucznia.

/niesporne/

Płatniczka składek skierowała wnioskodawczynię na przeszkolenie wstępnie w zakresie bhp dla pracowników na stanowisku kasjer - sprzedawca, które ubezpieczona przeszła 9.04.2025 r.

/niesporne, zaświadczenie k. 40 akt ZUS/

Wnioskodawczyni została też przeszkolona 9.04.2025 r. w zakresie regulacji wewnętrznych TS dla obszaru gier liczbowych i loterii.

/zaświadczenie k. 39 akt ZUS/

Płatniczka składek utworzyła dla wnioskodawczyni listy płac i listy obecności w spornym okresie.

/niesporne, listy płac i listy obecności k. 67-76, pasek płacowy k. 47 akt ZUS/

Wnioskodawczyni na umowę zlecenia wykonywała w Z. prowadzonej przez płatniczkę składek pracę kasjera - sprzedawcy. Do jej obowiązków należała obsługa klienta, strefa gastronomiczna, dokładanie towaru w sklepie, dbanie o porządek, inwentaryzacja, sprawdzanie terminów przydatności żywności, cen i oraz zmiana promocji, obsługa dostaw. Nie była upoważniona do podpisywania dokumentów firmowych płatniczki. Skarżąca pracowała zgodnie z grafikiem ustalonym przez płatniczkę w godzinach od 10.00 do 14.00, albo od 7.00 do 15.00.

Ponieważ płatniczka była zadowolona z pracy wnioskodawczyni i jednocześnie potrzebowała osoby, która na stałe wykonywałaby w jej sklepie obowiązki pracownicze kasjera – sprzedawcy - postanowiła, że zatrudni ubezpieczoną na podstawie umowy o pracę, na podstawie której powódka miała wykonywać takie same obowiązki kasjera – sprzedawcy jak na zlecenie, ale w reżimie podporządkowania pracowniczego w wymiarze ½ etatu, podlegając bezpośredniemu kierownictwu i nadzorowi płatniczki. Wnioskodawczyni w dacie zawarcia spornej umowy o pracę była w ciąży i wiedziała o tym zarówno powódka, jak i płatniczka składek.

W dniu 1 maja 2025 roku wnioskodawczyni rozpoczęła pracę w Z. płatniczki o godzinie 10:00. Tego dnia miała być wykonana inwentaryzacja towarów na zapleczu i prace porządkowe. Około godziny 11:50 wnioskodawczyni była w sklepie razem z matką płatniczki. W pewnym momencie matka płatniczki zobaczyła przez szybę, że w stronę sklepu idzie mężczyzna, który wygląda jak złodziej, którego widziała wcześniej na nagraniach z monitoringu. Wówczas poprosiła wnioskodawczynię, żeby ta stanęła w taki sposób, żeby mężczyzna ten widział, że jest obserwowany. Do sklepu mężczyzna wszedł razem z drugim mężczyzną. Powódka stanęła przy lodówce i kiedy zaobserwowała, że podejrzani mężczyźni próbują dokonać kradzieży produktów powiedziała głośno, że widzi co się dzieje. Mężczyźni starali się uciec ze sklepu. Wnioskodawczyni stanęła przy drzwiach, chcąc uniemożliwić im ucieczkę, zawołała do matki płatniczki, aby ta wezwała ochronę i podała jej klucz do drzwi, które chciała zamknąć. Wówczas jeden z mężczyzn zaatakował wnioskodawczynię, zaczął ją szarpać, próbując wyjść ze sklepu. Matka płatniczki krzyknęła do niego, aby zostawił wnioskodawczynię, bo ona jest w ciąży. Mężczyzna uderzył wtedy w brzuch wnioskodawczynię, wykręcił silnie jej rękę i pchnął na futrynę, a następnie uciekł. Za nim uciekł także drugi mężczyzna, z którym razem weszli do sklepu. Wnioskodawczynię bardzo bolała prawa ręka od nadgarstka do łokcia i szybko pojawiła się opuchlizna, bolał ją także brzuch po uderzeniu. Dolegliwości te bardzo ubezpieczoną zaniepokoiły, ponieważ była wówczas w piątym miesiącu ciąży. Wnioskodawczyni wezwała ochronę oraz zadzwoniła do U. O., która pełniła obowiązki płatniczki podczas jej nieobecności w sklepie. Najpierw przyjechała ochrona, a po chwili U. O.. Widząc w jakim wnioskodawczyni jest stanie, wezwała pogotowie. Wnioskodawczyni było słabo ze zdenerwowania. Karetka zabrała ją do szpitala, gdzie została zatrzymana i przebywała do 8.05.2025 r. W rozpoznaniu wskazano: opieka położnicza z powodu znanej lub podejrzanej nieprawidłowości lub uszkodzenia płodu. Zdarzenie zostało zarejestrowane przez monitoring w sklepie. O tym zdarzeniu została powiadomiona Policja, został sporządzony protokół ustalenia okoliczności i przyczyn wypadku przy pracy w dniu 3.06.2025 r. Po raz kolejny wnioskodawczyni potrzebowała medycznej pomocy ratunkowej 29.05.2025 r. ponieważ uległa wtedy jako pasażerka wypadkowi komunikacyjnemu.

Płatniczka i wnioskodawczyni zawarły kolejną umowę o pracę na czas określony 1.08.2025 r., bo chciały zachować ciągłość pracy a termin zakończenia okresu na jaki została zawarta ustaliły na 22.09.2025 r., gdyż taki termin porodu wnioskodawczyni miała wyznaczony przez lekarza ginekologa. Od księgowej płatniczka uzyskała informację, że aby powódka w związku z zatrudnieniem na umowę o pracę mogła korzystać ze świadczeń związanych z macierzyństwem, to musi mieć umowę o pracę zawartą do dnia porodu. Wnioskodawczyni urodziła dziecko – córkę Ś. w dniu 24.09.2025 r.

/zeznania wnioskodawczyni e-prot. z 21.07.2026 r.: 00:01:38 -00:29:24 w zw. z e-prot. z 1.09.2026 r.: 00:56:45-01:02:01, zeznania zainteresowanej płatniczki e-prot. z 21.07.2026 r.: 00:32;40 w zw. z e-prot. z 1.09.2026 r.: 01:03;37-01:07:44, zeznania świadka C. A. e-prot. z 1.09.2026 r.: 00:09:03-00:15:51, zeznania świadka Ł. D. e-prot. z 1.09.2026 r.: 00:16:54, zeznania świadka Ł. H. e-prot. z 1.09.2026 r.: 00:23:56-00:33:03, zeznania świadka B. A. e-prot. z 1.09.2026 r.: 00:33:55-00:53:41, wyjaśnienia wnioskodawczyni k. 22, wyjaśnienia świadka k. 23, protokół powypadkowy k. 24-25, karta ciąży k. 119-120, dokumentacja medyczna k. 141-145, 156-159, 162-169, 173-267, 270, 280-305, akt urodzenia k. 121/

W dniu 1 maja 2025 roku wnioskodawczyni, w związku z ww. opisanym zdarzeniem w sklepie płatniczki, stała się niezdolna do pracy z powodu choroby przypadającej w okresie ciąży. Niezdolność do pracy wnioskodawczyni trwała nieprzerwanie do 22 września 2025 roku.

/niesporne, raport z rejestru zaświadczeń lekarskich k. 84 akt ZUS/

Płatniczka składek nie zatrudniała i nie zatrudnia nikogo na podstawie umowy o pracę oprócz powódki. Pozostałe osoby pracujące u niej na stanowisku kasjer – sprzedawca są zgłoszone jako zleceniobiorcy. Płatniczka składek nie zatrudniła nikogo na zastępstwo na podstawie umowy o pracę, kiedy wnioskodawczyni przebywała na długotrwałym zwolnieniu lekarskim, ani nie dokonała w tym zakresie żadnego zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych.

/niesporne, wykaz zatrudnionych osób na zlecenie k. 97-102/

Płatniczka składek prowadziła dla wnioskodawczyni akta osobowe oraz sporządziła informację o przychodach i dochodach ze stosunku pracy PIT 11 dla wnioskodawczyni za 2025 rok.

/niesporne; PIT 11 k. 61-62/

W składanych raportach miesięcznych za wnioskodawczynię płatniczka składek wykazała od 1 maja 2025 roku podstawę wymiaru składki 0,00 zł i nie opłaciła żadnej składki na ubezpieczenia społeczne za wnioskodawczynię.

/niesporne/

Zgodnie ze świadectwem pracy wystawionym przez zainteresowaną 1 października 2025 roku, wnioskodawczyni była zatrudniona u niej w okresie od 1 maja 2025 r. do 31 lipca 2025 r. w wymiarze 1/2 etatu na podstawie umowy na okres próbny, a od 1 sierpnia 2025 r. do 24 września 2025 r. w wymiarze 1/2 etatu na podstawie umowy na czas określony, na stanowisku kasjer sprzedawca, zaś stosunek pracy ustał w wyniku rozwiązania z upływem czasu, na które umowa została zawarta art. 30 par. 1 pkt 4 kodeksu pracy.

/świadectwo pracy k. 63/

Powyższych ustaleń Sąd Okręgowy dokonał na podstawie powołanych dokumentów, a także zeznań świadków, jak i samych stron spornej umowy o pracę, których wiarygodności pozwany skutecznie nie podważył. Sąd nie znalazł także z urzędu podstaw do podważenia miarodajności, któregokolwiek z powołanych dowodów. Sąd uznał wszystkie te zeznania oraz przedłożone do akt ZUS-owskich i akt sprawy dokumenty za wiarygodny materiał dowodowy, jako że wzajemnie się uzupełniały, tworząc łącznie spójną, logiczną całość.

Zgromadzone w sprawie dowody pozwoliły Sądowi pozytywnie zweryfikować wersję odwołującej się i zainteresowanej płatniczki, która od początku była konsekwentna i racjonalnie umotywowana. W toku n/n sądowego postępowania odwoławczego została również należycie udowodniona przez skarżącą i przez płatniczkę, które szczerze, bez zatajania czegokolwiek, w sposób staranny, wykazały wszystkie okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia sporu, jakie dotyczą zawarcia umowy o pracę z 1 maja 2025 r. i przystąpienia 1 maja 2025 r. do jej wykonywania przez ubezpieczoną, która doznała obrażeń tego dnia w sklepie płatniczki na skutek napaści mężczyzny, który zamierzał dokonać kradzieży, czemu powódka skutecznie zapobiegła, ale ucierpiała wobec przemocy tego mężczyzny.

W szczególności Sąd Okręgowy zważył, że przesłuchani świadkowie potwierdzili, iż we wcześniejszym okresie ubezpieczona rzeczywiście wykonywała pracę u płatniczki jako kasjer -sprzedawca i że płatniczka miała okazję, aby zweryfikować umiejętności ubezpieczonej przy podjęciu decyzji, że zatrudni ją na umowę o pracę. Płatniczka i ubezpieczona szczerze zeznały o motywach zawarcia umowy o pracę przyznając, że wiedziały o ciąży powódki. Dla sprawy istotne jest jednak wyłącznie to, czy miały one zamiar zawrzeć prawdziwy stosunek pracy i to zostało zdaniem Sądu wystarczająco udowodnione. Powódka i płatniczka przyznały, że pisemną umowę o pracę podpisały 11 maja 2025 r., a nie ma żadnych wątpliwości, że powódka przystąpiła do wykonywania pracy, zgodnie z ustnymi ustaleniami stron, od 1maja 2025 r. Innymi słowy strony zawarły ważną ustną umowę o pracę z dnia 1 maja 2025 r., a w dniu 11 maja 2025 r. jedynie potwierdziły na piśmie jej zawarcie składając tego dnia podpisy. Zeznania stron w tym zakresie, zdaniem Sądu, polegają na prawdzie i nie noszą znamion konfabulacji. Poza tym pełnomocnik ZUS-u nie podważył wartości dowodowej zeznań stron. Sąd miał na uwadze, że poza sporem pozostaje, że powódka była w ciąży 1 maja 2025 r. oraz że ze złożonych do akt orzeczeń lekarskich z kwietnia 2025 r. wynika, że nie było żadnych medycznych przeciwwskazań do wykonywania przez nią umówionej pracy kasjera – sprzedawcy od 1 maja 2025 r. u płatniczki, ani też nie wynikają takie przeciwwskazania z dostępnej dokumentacji medycznej z okresu ciąży powódki sprzed zdarzenia z 1 maja 2025 r. w sklepie płatniczki. Ubezpieczona miała także ważne orzeczenie z kwietnia 2026 r. o braku przeciwwskazań sanitarno – epidemiologicznych do wykonywania pracy u płatniczki, została też przeszkolona w zakresie bhp na tym stanowisku przed przystąpieniem do wykonywania pracy u płatniczki na podstawie umowy o pracę z 1 maja 2025 r. Płatniczka składek i powódka należycie także wykazały, że umówiona rodzajowo praca była faktycznie wykonywana przez skarżącą, a jednocześnie, że świadczenie tej pracy przez ubezpieczoną odbywało się w reżimie podporządkowania pracowniczego, o czym świadczą złożone do akt dokumenty osobowo- płacowe utworzone dla powódki jako pracownika, jak i korelujące z nimi zeznania stron i przesłuchanych w sprawie świadków. Z zeznań strony umowy wynika też, że praca wnioskodawczyni miała być od 1 maja 2025 r. zorganizowana w sposób racjonalny, stosownie do stanu ciąży powódki.

Strony wykazały również, że zatrudnienie wnioskodawczyni na umowę o pracę było racjonalne, a płatniczka mogła mieć uzasadnione przekonanie, iż skarżąca posiada faktyczne umiejętności w tym zakresie. Wiedziała także, że może liczyć na lojalność, pomoc i mieć pełne zaufanie do ubezpieczonej, której zależało na tym, aby mieć umowę o pracę u płatniczki składek. Złożone do akt dokumenty dotyczące kondycji finansowej płatniczki potwierdzają, że miała odpowiednie środki, aby mogła zatrudnić skarżącą na ½ etatu z proporcjonalnym do wymiaru czasu pracy wynagrodzeniem.

Jednocześnie Sąd zważył, że bezsporną była okoliczność, iż płatniczka zgłosiła wnioskodawczynię po ustawowym terminie do ubezpieczeń pracowniczych, lecz okoliczność ta nie ma znaczenia dla oceny istnienia rzeczywistego stosunku pracy między stronami badanej umowy. Tego typu nieprawidłowości nie mogą nigdy powodować negatywnych skutków dla pracownika, tym bardziej, że nie ma żadnych wątpliwości co do przystąpienia przez odwołującą do świadczenia pracy zgodnie z ustnie zawartą umowę o pracę od 1 maja 2025 roku.

Zgromadzonym dowodom Sąd Okręgowy dał wiarę w całości, a dokonując oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego uznał, że jest on wystarczający dla rozstrzygnięcia sprawy

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Odwołanie jest zasadne.

Przystępując do merytorycznej oceny zasadności odwołania Sąd zważył, że zgodnie z treścią art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 8 ust. 1 i art. 11 ust. 1 i art.12 ust.1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 1250 ze zm.) pracownicy, to jest osoby pozostające w stosunku pracy, podlegają obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym.

Wobec argumentacji organu rentowego przytoczonej w zaskarżonej decyzji Sąd Okręgowy orzekający w n/n sprawie pragnie podkreślić, że w pełni aprobuje stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyroku z dnia 9 sierpnia 2005 roku, III UK 89/05 (OSNP 2006/11-12/192), zgodnie z którym samo zawarcie umowy o pracę w okresie ciąży, nawet gdyby głównym motywem było uzyskanie uprawnień do zasiłku macierzyńskiego, nie jest ani naganne, ani tym bardziej sprzeczne z prawem. Przeciwnie, jest to zachowanie rozsądne i uzasadnione zarówno z osobistego, jak i społecznego punktu widzenia. O tym czy strony istotnie nawiązały stosunek pracy stanowiący tytuł ubezpieczeń społecznych nie decyduje samo formalne zawarcie umowy o pracę, wypłata wynagrodzenia, przystąpienie do ubezpieczenia i opłacenie składki, wystawienie świadectwa pracy, ale faktyczne i rzeczywiste realizowanie elementów charakterystycznych dla stosunku pracy, a wynikających z art.22 § 1 k.p.

Trzeba w tym miejscu także wyraźnie podkreślić, że sam fakt, iż wnioskodawczyni była w ciąży nie może wpłynąć na ocenę prawdziwości badanego stosunku pracy, albowiem jakiekolwiek ograniczenia w zawieraniu umów o pracę z kobietami ciężarnymi (inne niż te wynikające z kwestii medycznych – niektórych prac kobietom w ciąży nie wolno wszak wykonywać) byłyby sprzeczne z przepisami prawa pracy, bowiem naruszałyby zasadę równego traktowania w zatrudnieniu (w zakresie nawiązywania stosunku pracy) – vide art. 18

( 3a ) i nast. k.p. Uniemożliwianie kobietom w ciąży zawierania umów o pracę byłoby sprzeczne z prawem pracy, albowiem oznaczałoby dyskryminowanie tej grupy społecznej ze względu na stan zdrowia oraz płeć i jako takie byłoby niedopuszczalne w świetle przepisu art. 11

( 3 )

k.p. oraz art. 18

( 3a ) i nast. k.p.

Należy dodać, że odmowa nawiązania przez pracodawcę stosunku pracy z kobietą tylko dlatego, że ta jest w ciąży mogłaby skutkować nawet odpowiedzialnością odszkodowawczą pracodawcy (art. 18

( 3d) k.p.). Tego typu ograniczenia byłyby zresztą sprzeczne również z zasadami współżycia społecznego, które wręcz sprzeciwiają się społecznemu „odrzuceniu”, czy też wykluczeniu zawodowemu kobiet w ciąży.

W ocenie Sądu nie można negatywnie oceniać postępowania wnioskodawczyni i płatniczki polegającego na zawarciu i przystąpieniu w dniu 1 maja 2025 r. do wykonywania umowy o pracę przez powódkę w sklepie zainteresowanej – tylko dlatego, że strony zawierając przedmiotową umowę miały świadomość, że ubezpieczona jest w ciąży. Chęć włączenia się – w drodze nawiązania stosunku pracy - do systemu ubezpieczeń społecznych nie jest wszak sprzeczna z prawem ani z zasadami współżycia społecznego, nie podlega ujemnej ocenie moralnej, nie zmierza również do obejścia prawa, jeśli tylko umowa o pracę jest faktycznie wykonywana w praktyce.

W badanej sprawie Sąd, na podstawie dostępnych dowodów w postaci orzeczenia lekarza medycyny pracy oraz złożonej dokumentacji medycznej wnioskodawczyni, ustalił, że w dacie zawierania spornej umowy nie istniały przeciwwskazania medyczne do zatrudnienia ubezpieczonej na umowę o pracę w sklepie płatniczki. Odwołująca się przystąpiła do wykonywania umówionej rodzajowo pracy w sklepie od 1 maja 2025 roku i rzeczywiście wykonywała ją tego dnia do czasu kiedy to stała się niezdolna do pracy z powodu napaści klienta na wnioskodawczynię, która próbowała zapobiec dokonaniu kradzieży przez tego mężczyznę, co skutkowało powstaniem u niej niezdolności do pracy w okresie ciąży. Przesłuchana w sprawie jako świadek matka płatniczki – obecna w czasie zdarzenia, dokumentacja medyczna, protokół powypadkowy i pośrednio zeznania świadków, którzy słyszeli o tym zdarzeniu, potwierdzają, że powódka 1 maja 2025 r. przystąpiła do pracy u płatniczki zgodnie z zawartą przez nią ustną umową o pracę na okres próbny.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego podleganie pracowniczym ubezpieczeniom społecznym jest uwarunkowane nie tyle zawarciem umowy o pracę, wypłatą wynagrodzenia, przystąpieniem do ubezpieczenia, zgłoszeniem pracownika do tych ubezpieczeń i opłacaniem składek z tego tytułu, ile legitymowaniem się przez ubezpieczonego statusem pracownika rzeczywiście świadczącego pracę w ramach stosunku pracy. Istotne więc jest, aby stosunek pracy zrealizował się przez wykonywanie zatrudnienia o cechach pracowniczych (zob. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia z dnia 17 stycznia 2024 r. III USKP 56/22, N.).

Definicja ustawowa stosunku pracy zawarta jest w art.22 k.p. i zakłada wykonywanie pracy osobiście, odpłatnie, w ramach podporządkowania pracowniczego, w sposób powtarzalny i bez ponoszenia przez pracownika ryzyka prowadzenia podmiotu zatrudniającego. (por. wyrok SA w Łodzi z 6 lutego 2013 r., III AUa 804/12, LEX 1312046)

Podstawową zasadą odróżniającą stosunek pracy od wykonywania pracy na innej podstawie jest podporządkowanie pracownika polegające na obowiązku stosowania się do poleceń przełożonego związanych z organizacją i przebiegiem pracy. Praca powinna być świadczona przez pracownika w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 września 1999 r. (...) PKN 277/99, wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 21 października 2014 r. III AUa 61/14, wyrok Sądu Najwyższego z 18 maja 2006 r., III UK 30/06, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 2005 r. (...) UK 68/05).

Ustawodawca zastrzegł w przepisie art. 22 § 1 k.p., że pracownik wykonuje pracę pod kierownictwem pracodawcy, przy czym nie zdefiniował tej cechy zatrudnienia. W literaturze przedmiotu wyinterpretowano, że kierownictwo pracodawcy przejawia się w poleceniach, podporządkowaniu organizacyjnym oraz podporządkowaniu represywnym i dystrybutywnym. Nadto podkreślenia wymaga, iż to na pracodawcy spoczywa ryzyko ekonomiczne gospodarcze i osobowe związane z zatrudnieniem pracownika i powierzeniem mu określonej pracy.

Zgodnie ze stanowiskiem judykatury stosunek ubezpieczeniowy jest następczy wobec stosunku pracy i powstaje tylko wówczas, gdy stosunek pracy jest realizowany. Jeżeli stosunek pracy nie powstał bądź też nie jest realizowany, wówczas nie powstaje stosunek ubezpieczeniowy, nawet jeśli jest odprowadzana składka na ubezpieczenie społeczne (zob. wyrok SA w Lublinie z 17.01.2006 r., III AUa 433(...), N.).

Sam fakt, że oświadczenia stron umowy o pracę zawierają określone w art.22 k.p. formalne elementy umowy o pracę nie oznacza jeszcze, że umowa taka jest ważna. Jeżeli bowiem strony umowy o pracę przy składaniu oświadczeń woli mają świadomość tego, że osoba określona w umowie o pracę jako pracownik pracy świadczyć nie będzie, a osoba wskazana jako pracodawca nie będzie korzystać z jej pracy, i do podjęcia i wykonywania pracy nie doszło, a jedynym celem umowy było umożliwienie skorzystania ze świadczeń z ubezpieczenia społecznego, to umowę taką uważa się za zawartą dla pozoru - art. 83 § 1 kc. Umowa taka nie stanowi tytułu do objęcia ubezpieczeniami społecznymi (por. wyrok SN z 11 marca 2008 r. II UK 148/07, niepubl.; wyrok SN z 4 sierpnia 2005 r., II UK 321/04, Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych rok 2006, Nr 11-12, poz. 190, str. 503; wyrok SN z 28 lutego 2001 r., II UKN 244/00, Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych rok 2002, Nr 20, poz. 496; wyrok SN z 24 lutego 2010 r., II UK 204/09, LEX nr 590241).

Zgodnie z art. 83 § 1 k.c. nieważne jest oświadczenie woli złożone drugiej stronie za jej zgodą dla pozoru.

Z czynnością prawną pozorną mamy do czynienia wówczas, gdy występują, łącznie, następujące warunki: oświadczenie woli musi być złożone tylko dla pozoru, oświadczenie woli musi być złożone drugiej stronie, adresat oświadczenia woli musi zgadzać się na dokonanie czynności prawnej jedynie dla pozoru, czyli być aktywnym uczestnikiem stanu pozorności.

Pierwsza i zasadnicza cecha czynności pozornej wyraża się brakiem zamiaru wywołania skutków prawnych, jakie prawo łączy z tego typu czynnością i treścią złożonego oświadczenia. Jest to zatem z góry świadoma sprzeczność między oświadczonymi a prawdziwymi zamiarami stron, czyli upozorowanie stron na zewnątrz i wytworzenie przeświadczenia dla określonego kręgu (otoczenia), nie wyłączając organów władzy publicznej, że czynność o określonej treści została skutecznie dokonana. Jednakże zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego, wyrażonym w wyroku z 14 marca 2001 r. (III UKN 258/00, OSNAP 2002/21/527), nie można przyjąć pozorności oświadczeń woli o zawarciu umowy o pracę, gdy pracownik podjął pracę i ją wykonywał, a pracodawca świadczenie to przyjmował. Nie wyklucza to rozważenia, czy w konkretnym przypadku zawarcie umowy zmierzało do obejścia prawa (art.58 § 1 k.c. w związku z art.300 k.p.).

Stosownie do treści art.58 § 1 k.c. czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek, w szczególności ten, iż na miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy.

O czynności prawnej mającej na celu obejście ustawy można mówić wówczas, gdy czynność taka pozwala na uniknięcie zakazów, nakazów lub obciążeń wynikających z przepisu ustawy i tylko z takim zamiarem została dokonana. Nie jest natomiast obejściem prawa dokonanie czynności prawnej w celu osiągnięcia skutków, jakie ustawa wiąże z tą czynnością prawną. Skoro z zawarciem umowy o pracę ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych wiąże obowiązek ubezpieczenia emerytalno-rentowego, chorobowego i wypadkowego, podjęcie zatrudnienia w celu objęcia ubezpieczeniem i ewentualnego korzystania ze świadczeń z tego ubezpieczenia nie może być kwalifikowane jako obejście prawa.

W sytuacji, gdy wolą stron zawierających umowę było faktyczne nawiązanie stosunku pracy i doszło do świadczenia pracy za wynagrodzeniem, sama świadomość jednej ze stron umowy, a nawet obu stron, co do wystąpienia w przyszłości zdarzenia uprawniającego do świadczeń z ubezpieczenia społecznego, nie daje podstawy do uznania, że umowa miała na celu obejście prawa (zob. wyrok SN z 2 lipca 2008 r., II UK 334/07, N.).

Sąd rozpoznający niniejszą sprawę w pełni podziela również pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w wyroku z 25 stycznia 2005 r., II UK 141/04 (OSNP 2005/15/235), w którym stwierdzono, że stronom umowy o pracę, na podstawie której rzeczywiście były wykonywane obowiązki i prawa płynące z tej umowy, nie można przypisać działania w celu obejścia ustawy (art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 300 k.p.). Ocena taka nie odnosi się jednak do sytuacji, gdy podejmowane czynności w ramach zawartej umowy o pracę nie mają na celu rzeczywistej realizacji tej umowy, a jedynie uwiarygodnienie jej świadczenia – innymi słowy są czynnościami pozornymi, fikcyjnymi - pracownik udaje, że wykonuje jakieś czynności jedynie po to, aby stworzyć dowody jej świadczenia.

Sąd zważył również, że stosownie do treści art. 30 § 1 pkt 4 k.p. umowa o pracę rozwiązuje się z upływem czasu, na który była zawarta. Zatem każda terminowa umowa o pracę z woli stron stosunku pracy ulega rozwiązaniu z upływem czasu, na który była zawarta. W wyroku z 7 września 2017 r., III PK 124/16, Sąd Najwyższy wskazał, że rozwiązanie terminowej umowy o pracę z upływem uzgodnionego terminu jej obowiązywania następuje z woli stron wyrażonej przy jej zawarciu, a w konsekwencji do wywołania skutku rozwiązującego taką umowę nie jest potrzebne żadne dalsze oświadczenie woli pracodawcy składane w dacie upływu uzgodnionego okresu obowiązywania (trwania) terminowego stosunku pracy. O ile przepisy prawa pracy nie stanowią inaczej, szczególna ochrona stosunku pracy ustanawia zasadę trwałości stosunku pracy tylko na taki okres, jaki same strony wyznaczyły, zawierając umowę o pracę. Jednakże przepisem przedłużającym z mocy prawa czas trwania umowy terminowej jest art. 177 § 3 k.p. dotyczący sytuacji prawnej kobiety w ciąży, zgodnie z którym umowa o pracę zawarta na czas określony albo na okres próbny przekraczający jeden miesiąc, która uległaby rozwiązaniu po upływie trzeciego miesiąca ciąży, ulega przedłużeniu do dnia porodu.

Istota niniejszego sporu sprowadzała się do ustalenia, czy wnioskodawczyni faktycznie wykonywała pracę na rzecz płatnika w okresie od 1 maja 2025 roku, czy też, jak twierdził organ rentowy, umowa o pracę była pozorna i została zawarta wyłącznie w celu uzyskania świadczeń z ubezpieczeń społecznych związanych z ciążą i macierzyństwem.

W ocenie Sądu Okręgowego rację ma odwołująca się i zainteresowana płatniczka, bowiem postępowanie dowodowe wykazało jednoznacznie, że wnioskodawczyni faktycznie przystąpiła do świadczenia umówionej pracy i wykonywała tę pracę na rzecz płatnika, w reżimie charakterystycznym dla stosunku pracy, od dnia 1 maja 2025 roku, na podstawie ważnej ustnej umowy o pracę.

Aby zakres wzajemnych praw i obowiązków pracownika oraz pracodawcy nie budził wątpliwości, w umowie o pracę w myśl wymogów zawartych w art. 29 § 1 Kodeksu pracy określa się jej strony, rodzaj umowy (na okres próbny, na czas nieokreślony lub określony), datę jej zawarcia oraz warunki pracy i płacy, a w szczególności: rodzaj pracy, miejsce wykonywania pracy, wynagrodzenie za pracę odpowiadające rodzajowi pracy, ze wskazaniem składników wynagrodzenia, wymiar czasu pracy, termin rozpoczęcia pracy.

Podkreślić należy, że umowa o pracę zawarta w formie ustnej jest w pełni ważna i wywołuje wszelkie skutki prawne od momentu jej zawarcia (bądź dopuszczenia do pracy), jako że Kodeks pracy ani żadne inne przepisy prawa pracy nie zastrzegają formy pisemnej pod rygorem nieważności. Zgodnie z art. 29 § 2 k.p. umowę o pracę zawiera się na piśmie. Niedochowanie obowiązku zawarcia umowy o pracę na piśmie nie powoduje jej nieważności. Jeżeli umowa o pracę nie została zawarta z zachowaniem formy pisemnej, pracodawca powinien, najpóźniej w dniu rozpoczęcia pracy przez pracownika, potwierdzić pracownikowi na piśmie ustalenia co do stron umowy, rodzaju umowy oraz jej warunków (art. 29 § 2 zd. 2 k.p.). Oznacza to, że umowa o pracę zawarta w innej formie niż pisemna nadal pozostaje ważna i wiążąca. Niezachowanie formy pisemnej powoduje jedynie, „że w postępowaniu sądowym stosuje się ograniczenia dopuszczalności dowodów z zeznań świadków i przesłuchania stron, przewidziane w art. 74 § 1 i 2 k.c. oraz art. 246 i 247 k.p.c. Jednakże w sprawach z zakresu prawa pracy w rozumieniu art. 476 § 1 k.p.c., przepis art. 473 § 1 k.p.c. znosi stosowanie przepisów ograniczających dopuszczalność tych dwóch dowodów, niemniej na mocy art. 477

7 k.p.c. nie ma on zastosowania wtedy, gdy pracownik jest stroną pozwaną. Wynika stąd, że przewidziane w prawie cywilnym ograniczenia dopuszczalności dowodów z zeznań świadków i przesłuchania stron spowodowane naruszeniem wymogu formy pisemnej dotyczą tylko spraw, w których powodem jest pracodawca (por. wyrok SN z 26.06.1998 r., (...) PKN 94/98, OSNAPiUS 1999/14, poz. 451)” (K. Jaśkowski [w:] E. Maniewska, K. Jaśkowski,

Kodeks pracy. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2023).

Zwrócić należy przy tym uwagę, że zawarcie umowy w sposób dorozumiany zostało dopuszczone wprost przez ustawodawcę na mocy art. 29 § 2 zd. 2 kodeksu pracy. Zgodnie z treścią tego przepisu, jeżeli umowa o pracę nie została zawarta z zachowaniem formy pisemnej, pracodawca przed dopuszczeniem pracownika do pracy potwierdza pracownikowi na piśmie ustalenia co do stron umowy, rodzaju umowy oraz jej warunków. W takich okolicznościach nawiązanie umowy o pracę następuje przez przystąpienie pracownika do pracy za zgodą pracodawcy.

Podstawową zasadą obowiązującą w stosunkach pracy, a wynikającą z ochronnej i organizatorskiej funkcji prawa pracy, jest jasność i jednoznaczność praw i obowiązków stron tego stosunku. Dotyczy to zwłaszcza tak istotnej kwestii, jak określenie stron umowy o pracę – tj. podmiotu zatrudniającego i pracownika – oraz oświadczeń woli w przedmiocie zawarcia i rozwiązania umów o pracę, dla której to czynności kodeks pracy wymaga formy pisemnej (art. 29 § 1 i 3 oraz art. 30 § 3 kp)” (wyrok Sądu Najwyższego, (...) PR 63/75 z 26 czerwca 1975 r.).

W postanowieniu II PK 251/(...) z 21 stycznia 2010 r. Sąd Najwyższy stwierdził: „nawiązanie stosunku pracy o określonej treści wymagające zgodnego oświadczenia woli pracownika i pracodawcy może nastąpić nie tylko przez wyraźne i ujęte w formie pisemnej oświadczenie woli, jak tego wymaga art. 29 kp, ale także przez złożenie oświadczeń ustnych lub dorozumianych, wynikających z zachowania stron”

Podpisanie więc pisemnej umowy na okres próbny po 10 dniach od dnia przystąpienia wnioskodawczyni do pracy, za pełną zgodą płatniczki oraz wykonywanie pracy na uzgodnionych ustnie przez strony warunkach zatrudnienia w dniu 1 maja 2025 r., ma charakter wyłącznie deklaratoryjny, potwierdzający – co sankcjonuje istniejący już stosunek prawny i w żaden sposób nie wpływa na ważność pierwotnie zawartej umowy ustnej.

Warto w tym miejscu odnieść się do samej definicji stosunku pracy – przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy na rzecz pracodawcy, w miejscu i czasie wskazanym przez pracodawcę i pod jego kierownictwem, a pracodawca zobowiązuje się do zatrudnienia pracownika za wynagrodzeniem. Jest to o tyle istotne, że do zawarcia umowy o pracę może dojść nawet w sposób dorozumiany, bez jakiejkolwiek formy pisemnej czy negocjacji stron w tym zakresie.

Sąd Okręgowy zważył, że zeznania świadków, przesłuchanie skarżącej i płatniczki, analiza powołanych w sprawie dokumentów wskazują, że dowody te były ze sobą wzajemnie spójne i wynika z nich jasno, iż wnioskodawczyni miała odpowiednie kwalifikacje zawodowe i niezbędne doświadczenie, aby mogła wykonywać w sklepie płatniczki pracę kasjera – sprzedawcy. Taką samą pracę wykonywała bowiem już wcześniej u płatniczki, przez dłuższy czas na podstawie umów zlecenia (już od października 2024 r.). Nadto płatniczka wiedziała, że będzie mogła liczyć na zaangażowanie skarżącej w prawidłowe funkcjonowanie sklepu, bo praca w Z. u płatniczki dla wnioskodawczyni była jedynym źródłem utrzymania, na którym bardzo jej zależało. Wiedza ubezpieczonej dotyczyła przy tym tego konkretnie sklepu i takiej samej pracy jaką wcześniej powódka dla płatniczki świadczyła na umowy zlecenia. W rozpoznawanej sprawie ustalenia Sądu dowiodły, że wnioskodawczyni faktycznie wykonywała umówioną rodzajowo pracę od 1 maja 2025 r., albowiem czynności związane z inwentaryzacją i porządkowaniem towaru są immanentnie związane z pracą sprzedawcy – kasjera. O tym, że strony działały zgodnie z prawem świadczy to, że 1 maja 2025 r. powódka jako pracownik nie miała obsługiwać klientów, bo miała to robić matka płatniczki. Takie polecenie służbowe wydała powódce płatniczka, co świadczy o tym, że bezpośrednio kierowała pracą wnioskodawczyni decydując, jakie i kiedy czynności powódka miała wykonywać. Wnioskodawczyni zastosowała się do polecenia pracodawcy, stawiła się do pracy w dniu 1 maja 2025 r. i wykonywała swoje, powierzone jej wcześniej, zadania. Ponieważ pracodawca dopuścił powódkę jako pracownika do pracy, a powódka jako pracownik świadczyła 1 maja 2025 r. tę pracę w miejscu i czasie wskazanym przez płatniczkę, w sposób jaki płatniczka poleciła powódce, to nie może być wątpliwości, że do nawiązania stosunku pracy doszło, zgodnie z wcześniejszymi ustnymi ustaleniami stron badanej umowy o pracę. Tym samym wyczerpane zostały ustawowe przesłanki samej definicji stosunku pracy.

Należy dodatkowo zwrócić uwagę na przepis art. 300 kodeksu pracy, zawierający odesłanie do przepisów kodeksu cywilnego tam, gdzie pewne kwestie nie zostały w kodeksie pracy uregulowane. A stosownie do treści art. 60 kodeksu cywilnego, wola osoby dokonującej czynności prawnej może być wyrażona przez każde zachowanie się tej osoby, które ujawnia jej wolę w sposób dostateczny. A zatem skoro powódka jako pracownik stawiła się w pracy 1 maja 2025 r. i w miejscu i czasie określonym wykonywała czynności, które na ten dzień płatnik jej polecił do wykonania (inwentaryzacja), to powódka i płatniczka wyraziły i zrealizowały tym samym wolę nawiązania stosunku pracy od 1 maja 2025 r. na zasadach i warunkach ustnie przez nie uzgodnionych.

Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na treść wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 17 września 2015 r., III AUa (...), w którym Sąd Apelacyjny trafnie stwierdził, iż treść przepisów kodeksu pracy, w tym art. 29 kodeksu pracy, nie warunkuje ważności zawarcia umowy o pracę od zachowania formy pisemnej. Do zawarcia umowy o pracę dochodzi wraz z uzgodnieniem przez strony istotnych elementów umowy, a więc do jej zawarcia może dojść ustnie, jak i przez czynności konkludentne.

Sąd stwierdził też, że w stosunku prawnym pomiędzy wnioskodawczynią i płatnikiem składek występowały cechy podporządkowania pracowniczego. Bezpośrednią przełożoną powódki od 1 maja 2025 r. była płatniczka, która - jak wyżej wskazano - wydała powódce polecenie kiedy, w jakim miejscu i jakie czynności powódka ma wykonać w dniu 1 maja 2025 r., a w zastępstwie nieobecnej tego dnia w Polsce płatniczki czynności kierownicze wobec powódki, jako pracownika, przejęła upoważniona przez płatniczkę do tego U. O.. Powyższe rzeczywiście nastąpiło już pierwszego dnia pracy powódki, o czym świadczy chociażby sporządzenie protokołu powypadkowego przez wymienioną, w związku

[…]