Samotny emeryt z upadłością konsumencką nie musi zwracać zasiłku chorobowego

Powód C. D. wniósł odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w S. z dnia 12 sierpnia 2025 roku, którą odmówiono mu odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranego zasiłku chorobowego za okres od (...). w kwocie 3.811,21 zł.

W uzasadnieniu odwołania powód wskazał, że nie zgadza się z decyzją ZUS, ponieważ w jego ocenie nie zachodzi żadna przesłanka uzasadniająca uznanie świadczenia za nienależnie pobrane, a tym samym brak jest podstaw do zobowiązania go do zwrotu środków. Podniósł, że decyzję o zwrocie zasiłku chorobowego wydano dwa miesiące po jego otrzymaniu i skonsumowaniu. Podkreślił, iż nie wiedział o wadliwości decyzji przyznającej świadczenie i przyjął je w dobrej wierze. Na poparcie swojego stanowiska powód przywołał: Wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 30 maja 2019 r., sygn. akt III AUa 3/19, w którym wskazano, że: „obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze wiedząc, że mu się nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenia na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów, albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji ubezpieczeniowej.” Jak również Wyrok Sądu Najwyższego z 6 marca 2012 r., sygn. akt I UK 331/11, w którym wyrażono stanowisko, że: „żądanie zwrotu nienależnego świadczenia z ubezpieczenia społecznego uzasadnione jest tylko wobec osoby, która otrzymała świadczenie bez podstawy prawnej, i tylko wówczas, gdy miała świadomość, że wypłacone świadczenie jej się nie należy.” Ponadto powód podniósł, że ZUS dokonał nieprawidłowego pouczenia o braku prawa do świadczenia, co pozostaje w sprzeczności ze stanowiskiem zaprezentowanym przez Sąd Najwyższy w wyrokach z 9 lutego 2005 r., sygn. akt III UK 181/04 oraz z 4 września 2009 r., sygn. akt I UK 174/09.

W odpowiedzi na odwołanie organ wniósł o oddalenie odwołania, a także o zasądzenie od powoda na rzecz organu rentowego zwrotu kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych. W uzasadnieniu wskazał, że w okresie (...) orzeczonym łącznie czterema zwolnieniami lekarskimi, powód był niezdolny do pracy. Na tej podstawie organ wypłacił powodowi zasiłek chorobowy po ustaniu zatrudnienia za okres (...)

H. 8.12.2021r. lekarz leczący anulował zaświadczenie lekarskie za ww. okresy, a następnie wystawił zaświadczenie lekarskie za okresy (...) i za dzień 4.12.2021 r. Zastępca Głównego Lekarza Orzecznika uznał, że zwolnienie lekarskie wystawione w dniu 8.12.2021 r. na łączny okres (...)są nieuzasadnione medycznie, zatem nie stanowią podstawy do wypłaty zasiłku chorobowego. Fakt ten spowodował przerwę w niezdolności do pracy, a kolejna niezdolność na okres (...). została orzeczona po przerwie dłuższej niż 14 dni od ustania ubezpieczenia chorobowego. Na tej podstawie decyzją z dnia 4.02.2022 r. organ odmówił powodowi prawa do zasiłku chorobowego za okres (...)Odwołanie od ww. decyzji zostało oddalone prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego (...) z dnia 18.11.2024 r. (...). W konsekwencji, decyzją z dnia 15.04.2025 r. organ stwierdził, że zasiłek chorobowy wypłacony za okres (...) jest świadczeniem nienależnie pobranym i zobowiązał powoda do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami, w łącznej kwocie 3.811,12 zł. Powód nie złożył odwołania od tej decyzji, wobec powyższego stała się ona ostateczna. W dniu 28.04.2025 r. powód złożył wniosek o umorzenie w całości kwoty nienależnie pobranego zasiłku za ww. wraz z odsetkami. Następnie złożył oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej na druku (...) wraz z załącznikami. Zaskarżoną decyzją z dnia 12.08.2025 r. organ rentowy odmówił odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranego zasiłku chorobowego za okres (...), które pozwoliłyby na odstąpienie od żądania zwrotu kwoty nienależnie pobranego zasiłku chorobowego.

Sąd ustalił następujący stan faktyczny:

Decyzją z dnia 4.02.2022 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. odmówił C. D. prawa do zasiłku chorobowego za okres (...) Odwołanie C. D. od ww. decyzji zostało oddalone prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego (...)W konsekwencji, decyzją z dnia 15.04.2025 r. organ stwierdził, że zasiłek chorobowy wypłacony za okres (...)jest świadczeniem nienależnie pobranym i zobowiązał powoda do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami, w łącznej kwocie 3.811,12 zł. Powód nie złożył odwołania od tej decyzji, wobec powyższego stała się ona ostateczna.

Bezsporne, a nadto wynikające z akt sprawy o sygn. (...)

Dnia (...). powód złożył wniosek o umorzenie w całości kwoty nienależnie pobranego zasiłku za okres (...) wraz z odsetkami. Następnie złożył oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej na druku (...) wraz z załącznikami. Zaskarżoną decyzją z dnia 12.08.2025 r. organ rentowy odmówił odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranego zasiłku chorobowego za okres(...) w kwocie 3.811,21 zł. W uzasadnieniu wskazano, iż przeprowadzono postępowanie mające na celu ustalenie sytuacji materialnej powoda i po wnikliwej analizie zgromadzonej dokumentacji organ stwierdził brak szczególnie uzasadnionych okoliczności, które pozwoliłyby na odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. W związku z powyższym ustalono, że aktualna sytuacja finansowa powoda pozwala na spłatę nienależnie pobranego zasiłku chorobowego w kwocie brutto 3.811,21 zł.

Dowód: akta ZUS (w załączeniu)

W sierpniu 2025 roku powód pobierał rentę, od listopada 2025 roku otrzymuje emeryturę (od marca 2026 roku jest to kwota 1.966,00 zł). Sytuacja materialna powoda w sierpniu 2025 roku była porównywalna, jednak wówczas nie wiedział on o możliwości korzystania z pomocy w formie posiłków w Klubie (...) ((...) Pobytu w A.), z których obecnie korzysta i bardzo je ceni. Powód jest osobą samotną, nie ma rodziny i nigdy nie prowadził działalności gospodarczej. Mieszka w lokalu komunalnym, korzystając z dodatków mieszkaniowych. Jego stałe miesięczne wydatki obejmują: wkład własny do mieszkania: ok. 200 zł, prąd: ok. 180-200 zł, gaz: ok. 50 zł, telewizja i Internet: ok. 220 zł (pakiet ten jest dla niego niezbędny, stanowi dla niego „okno na świat”). Dodatkowo w sezonie grzewczym powód przeznacza całe świadczenie z tytułu 14 emerytury na zakup opału, ponieważ mieszkanie ogrzewane jest piecem kaflowym. Stan zdrowia powoda pogarsza się, w związku z czym nie ma on szans na dorobienie do świadczenia. W wyniku osiągnięcia wieku emerytalnego jego umiarkowany stopień niepełnosprawności został zmieniony na lekki. Powód nie posiada żadnych innych źródeł dochodu ani nikogo, kto mógłby mu pomóc. Angażuje się społecznie jako wolontariusz w schronisku im. Ł., wykonując tam lekkie, nienaruszające jego sił prace, które dają mu satysfakcję. Powód borykał się z zadłużeniem i obecnie ma ogłoszoną upadłość konsumencką, która zakończy się za dwa lata. Z tego powodu nie ma również możliwości zaciągnięcia jakiejkolwiek pożyczki.

Dowód:

- decyzja nr (...).(...).650.2026 z dnia 6.03.2026r. k. 14

- decyzja nr (...).(...).650.2026 z dnia 6.03.2026r. k. 15

- skierowanie do otrzymania pomocy żywnościowej w ramach Programu Fundusze Europejskie na Pomoc Żywnościową 2021-2027 - Podprogram 2026 - Numer skierowania:(...)

- zaświadczenie ZUS z dnia 19.02.2026r. k.20

- zaświadczenie o nieprowadzeniu działalności k. 21

- zaświadczenie ZUS z dnia 1.04.2026r. k. 30

- decyzja o waloryzacji emerytury z dnia 1.03.2026 rok. k.37

- zeznania powoda k. 22, e-protokół k. 23

W tak ustalonym stanie faktycznym sąd zważył:

Odwołanie podlegało uwzględnieniu.

Kwestią podlegającą rozstrzygnięciu w niniejszej sprawie było ustalenie, czy w przypadku powoda zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności, których zaistnienie pozwoliłoby organowi rentowemu na odstąpienie od żądania zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń.

Zgodnie z art. 84 ust. 8 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych: dalej: u.s.u.s, Zakład może odstąpić od żądania zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin ich płatności albo rozłożyć je na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności.

W doktrynie wskazuje się, że odstąpienie od żądania zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń może nastąpić dopiero po wydaniu decyzji ustalającej obowiązek zwrotu nienależnego świadczenia, a organ rentowy ma obowiązek wydania decyzji w przedmiocie wniosku ubezpieczonego złożonego na podstawie art. 84 ust. 8 pkt 1 u.s.u.s., od której przysługuje odwołanie do sądu ubezpieczeń społecznych (I. F. (red.), Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych. Komentarz, LEX 2015).

Odnośnie kognicji sądu w sprawach z odwołań, o których mowa wyżej, wypowiedział się Sąd Najwyższy, który w wyroku z dnia 2 lutego 2012 r. (sygn. akt III UK 47/11, LEX nr 1241377) uznał, że kompetencja organu rentowego w przedmiocie odstąpienia od żądania zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczenia terminu ich płatności albo rozłożenia ich na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności, chociaż osadzona w konstrukcji tzw. „uznania administracyjnego”, podlega kontroli sądowej, w trybie przewidzianym w art. 82 ust. 2 u.s.u.s., zaś zakres kognicji sądu ubezpieczeń społecznych odnosi się także do zasadności decyzji organu rentowego. Art. 84 ust. 8 pkt 1 u.s.u.s nie precyzuje pojęcia „szczególnie uzasadnionych okoliczności”, nie wskazuje też choćby przykładowego ich katalogu. Niezbędne jest więc skorzystanie z dorobku doktryny i orzecznictwa, przy uwzględnieniu indywidualnych aspektów każdej z rozpatrywanych spraw.

Zdaniem Z. I., który to pogląd znajduje poparcie w stanowisku Sądu, w postępowaniu związanym z odstąpieniem od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia znajdują zastosowanie zasady współżycia społecznego, chociaż ich rola jest inna niż ta, którą im przypisuje art. 411 pkt 2 k.c. W ujęciu ubezpieczeniowym zasady współżycia społecznego „nie przemieniają świadczenia nienależnie pobranego w należne, tj. takie, którego zwrotu nie można żądać". Umożliwiają natomiast odstąpienie od dochodzenia zwrotu (I. Jędrasik-Jankowska, Ubezpieczenia społeczne, t.1, Część ogólna, Warszawa 2003, s. 199, za: Jacek Wantoch - Rekowski (red.), Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych. Komentarz, LEX 2015). Szczególne okoliczności wymienione w art. 84 ust. 8 pkt 1 u.s.u.s. w doktrynie i orzecznictwie traktowane są jako wystąpienie po stronie ubezpieczonego takiego stanu, w którym zwrot nienależnie pobranych świadczeń uniemożliwi bądź znacznie utrudni mu bieżące funkcjonowanie i zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Mogą to być okoliczności związane ze stanem zdrowia, brakiem pracy, tragicznym zdarzeniem losowym, sytuacją rodzinną

(I. F. (red.), Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych. Komentarz, LEX 2015). Powyższe stanowisko zaprezentowane zostało m.in. przez Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z dnia 4 marca 2015 r. (sygn. akt III AUa 556/14, LEX nr (...)), w którym wskazał, iż „dokonując oceny, czy fakty przytoczone przez wnioskodawcę stanowią szczególnie uzasadnione okoliczności, do których odwołują się normy art. 84 ust. 8 pkt 1 u.s.u.s., należy kierować się stanem rodzinnym i majątkowym wnioskującego o odstąpienie dochodzenia zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, biorąc także pod uwagę stan jego zdrowia i możliwości podjęcia pracy pozwalającej na zwrot nienależnie pobranego świadczenia”, Sąd Apelacyjny w Gdańsku, który w wyroku z dnia 18 lutego 2014 r. (sygn. akt III AUa 943/13, LEX nr (...)) stwierdził, że „szczególnie uzasadnione okoliczności, o których mowa w art. 84 ust. 8 pkt 1 u.s.u.s., muszą dotyczyć możliwości wykonania obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia”, a także Sąd Apelacyjny w Łodzi, który w wyroku z dnia 17 września 2013 r. (sygn. akt III AUa 1646/12, LEX nr 1372289) wskazał, iż „ustawa z 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych nie precyzuje wprawdzie okoliczności, które uznaje się za szczególnie uzasadnione w rozumieniu art. 84 ust. 8 pkt 1, jednakże nie ulega wątpliwości, że dokonując oceny ich występowania należy kierować się stanem majątkowym i rodzinnym dłużnika, jak też realną możliwością zwrotu, w tym możliwością podjęcia pracy pozwalającej na zwrot świadczeń”. Orzeczenia te pozostają w zgodzie z cytowanym już wyrokiem Sądu Najwyższego (sygn. akt III UK 47/11), zgodnie z którym „szczególnie uzasadnione okoliczności, o których mowa w art. 84 ust. 8 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, dotyczą możliwości realizacji obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia (...)”.

Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy niewątpliwie wykazał, że powód znajduje się w bardzo trudnej sytuacji materialnej i życiowej, która uniemożliwia mu zwrot kwoty dochodzonej przez organ rentowy. Powód jest osobą samotną, w wieku emerytalnym (pobierającą świadczenie w wysokości 1.966,00 zł), schorowaną, jego stopień niepełnosprawności z umiarkowanego obniżono do lekkiego, jego dochody pochłaniają koszty utrzymania mieszkania komunalnego, opłaty za media, Internet stanowiący dla niego „okno na świat”, a 14 emeryturę kieruje na wydatki na opał do pieca kaflowego, którym ogrzewa mieszkanie. Powód nie posiada żadnych innych źródeł dochodu ani wsparcia ze strony rodziny. Ogłoszona przez niego upadłość konsumencka całkowicie uniemożliwia mu zaciągnięcie jakiejkolwiek pożyczki. Powód korzysta z pomocy w formie posiłków w Klubie (...) ((...) Pobytu w A.), z których obecnie korzysta i bardzo je ceni. Ponadto, angażuje się społecznie jako wolontariusz w schronisku im. (...), wykonując tam lekkie, nienaruszające jego sił prace, które dają mu satysfakcję.

Na korzyść powoda przemawia również fakt, że nie zdawał sobie on sprawy z faktu, iż otrzymywane od organu rentowego świadczenie jest nienależne. Doprowadziła więc do sytuacji, w której pobierający świadczenie nie jest już wzbogacony, a taki według Sądu Najwyższego jest cel regulacji dotyczącej zwrotu świadczeń nienależnie pobranych (wyrok SN z dnia 6 stycznia 2009 r., sygn. akt II UK 124/08, OSNP 2010, nr 13-14, poz. 169).

Podkreślenia wymaga fakt, że analizowana przesłanka, a więc zaistnienie szczególnie uzasadnionych okoliczności, o których mowa w art. 84 ust. 8 pkt 1 u.s.u.s., spełnia funkcję ochronną - jej celem jest zabezpieczenie zobowiązanych do spłaty należności przypadających na rzecz organu rentowego przed pozbawieniem ich wskutek powyższego możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych (por. wyrok SA w Katowicach z dnia 4 marca 2015 r., III AUa 556/14).

Kierując się doświadczeniem życiowym i analizą sytuacji materialnej powoda Sąd zważył, iż konieczność dokonania przez powoda spłaty zadłużenia niewątpliwie prowadziłaby w konsekwencji do pozbawienia go środków niezbędnych celem zaspokojenia zupełnie podstawowych potrzeb życiowych.

Mając na uwadze powyższe, Sąd uznał, że po jego stronie zachodzą okoliczności uzasadniające zastosowanie wobec niego dobrodziejstwa, jakim jest odstąpienie od żądania zwrotu kwoty dochodzonej przez organ rentowy. Tym samym zaskarżona decyzja podlegała zmianie na podstawie art. 477

14 § 2 k.p.c. poprzez orzeczenie o odstąpieniu od żądania nienależnie pobranego zasiłku chorobowego.