Powodowie chcieli uznania wyroku za niezgodny z prawem. SN odrzucił skargę

Wyrokiem z 23 stycznia 2024 r. Sąd Okręgowy w Warszawie w sprawie

z powództwa J.T. i M.T. przeciwko Skarbowi Państwa – […] o ustalenie, na skutek

apelacji powodów od wyroku Sądu Rejonowego dla Warszawy-Śródmieścia w

Warszawie z 28 marca 2023 r., VI C 2721/20, oddalił apelację (pkt 1) oraz zasądził

solidarnie od powodów na rzecz pozwanego kwotę 1800 zł tytułem zwrotu kosztów

I CNP 17/25

2

zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym, z odsetkami ustawowymi

za opóźnienie za okres od dnia uprawmocnienia się wyroku w zakresie tego

rozstrzygnięcia do dnia zapłaty (pkt 2).

Powodowie wnieśli skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem

wskazanego wyżej wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie, zaskarżając to

orzeczenie w całości.

Swoją skargę powodowie oparli na podstawie naruszenia art. 379 pkt 4 k.p.c.

Wnieśli o stwierdzenie, że zaskarżony wyrok jest sprzeczny z zasadniczymi i

niepodlegającymi różnej wykładni przepisami, z ogólnie przyjętymi standardami

rozstrzygnięć, a nadto wydany w wyniku szczególnie rażąco niewłaściwego

zastosowania prawa.

Pozwany Skarb Państwa, zastępowany przez Prokuratorię Generalną

Rzeczypospolitej Polskiej, złożył odpowiedź na skargę, w której wniósł o odrzucenie

skargi, ewentualnie o odmowę przyjęcia skargi do rozpoznania, ewentualnie o jej

oddalenie a ponadto o zasądzenie od skarżących na rzecz Skarbu

Państwa - Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej kosztów postępowania

wywołanych wniesieniem skargi, według norm przepisanych wraz z odsetkami

ustawowymi za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego od dnia

uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga podlegała odrzuceniu.

Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia

jest środkiem prawnym mającym przesądzić jedną z przesłanek deliktowej

odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa i jej celem jest uzyskanie

prejudykatu umożliwiającego dochodzenie od Skarbu Państwa roszczeń

odszkodowawczych za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem

wykonywanie władzy publicznej (art. 4171 § 2 k.c.).

Orzeczenie niezgodne z prawem to takie, które jest niewątpliwie sprzeczne

z zasadniczymi i nie podlegającymi różnej wykładni przepisami, z ogólnie

przyjętymi standardami rozstrzygnięć albo wydane w wyniku szczególnie rażąco

I CNP 17/25

3

błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania prawa, które jest oczywiste i nie

wymaga głębszej analizy prawniczej.

Niezgodność z prawem rodząca odpowiedzialność odszkodowawczą Skarbu

Państwa musi mieć zatem charakter kwalifikowany, elementarny i oczywisty, tylko

bowiem w takim przypadku orzeczeniu sądu można przypisać cechy bezprawności

(zob. inter alia wyrok SN z 28 lutego 2018 r., II CNP 21/17; postanowienie SN z 31

stycznia 2022 r., I CNP 8/22). Definicja bezprawności zawarta w art. 4241 § 1 k.p.c.

jest zatem odmienna od rozumienia tego pojęcia funkcjonującego generalnie na

gruncie prawa materialnego i procesowego (tak np. postanowienie SN z 19 grudnia

2017 r., II CNP 39/17).

Skarga uregulowana w art. 4241 i n. k.p.c. stanowi nadzwyczajny

i sformalizowany środek procesowy, a wszystkie jej wymagania konstrukcyjne

określone w art. 4245 § 1 k.p.c. należy interpretować ściśle (zob. też postanowienia

SN: z 30 grudnia 2021 r., V CNP 13/21; z 31 sierpnia 2022 r., I CNP 75/22;

z 26 października 2023 r., I CNP 207/22).

Uchybienia w zakresie elementów konstrukcyjnych skargi nie mogą być

usunięte na zasadach przewidzianych dla wymagań formalnych skargi jako pisma

procesowego, do których odsyła art. 4245 § 2 k.p.c. Brak któregokolwiek z tych

elementów stanowi zatem wystarczającą i samodzielną podstawę odrzucenia

skargi (zob. np. postanowienia SN: z 16 lutego 2007 r., V CNP 8/07; z 21 czerwca

2023 r., I CNP 184/22).

Wniesiona przez powodów skarga nie spełnia wymogu konstrukcyjnego

wskazania przepisu prawa, z którym zaskarżony wyrok jest niezgodny. Za

spełnienie tego wymogu nie może być uznane ogólne stwierdzenie, iż zaskarżony

wyrok „jest sprzeczny z zasadniczymi i niepodlegającymi różnej wykładni

przepisami, z ogólnie przyjętymi standardami rozstrzygnięć, a nadto wydany

w wyniku szczególnie rażąco niewłaściwego zastosowania prawa”. Powinność

wskazania przepisu prawa, z którym wyrok jest niezgodny, stanowi cechę

szczególną skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

orzeczenia. Wymaganie to wynika z konieczności rozróżnienia między przepisami

naruszonymi a przepisami, z którymi zaskarżone orzeczenie jest niezgodne.

I CNP 17/25

4

Podstawy skargi mogą obejmować przepisy prawa materialnego lub prawa

procesowego, podczas gdy przepisem, z którym wyrok jest niezgodny, może być

jedynie przepis lub zespół przepisów merytorycznych stanowiących materialną

podstawę rozstrzygnięcia w sprawie. Wymaganie wskazania przepisu, z którym

zaskarżony wyrok jest niezgodny, nie może być utożsamiane ze wskazaniem

podstaw skargi. Niezgodność wyroku z prawem nie polega na tym, że zapadł on z

naruszeniem przepisów prawa procesowego, lecz na sprzeczności z konkretnymi

normami merytorycznymi, które stanowią postawę rozstrzygnięcia. Są to przepisy

prawa, na podstawie których sąd ocenił zasadność żądania i które ukształtowały

merytoryczną treść zaskarżonego wyroku (postanowienie SN z 20 grudnia 2024 r., I

CNP 23/23 i przywołane tam orzecznictwo).

We wniesionej skardze powodowie ograniczyli się do wskazania przepisu,

który w ich ocenie został naruszony przy wydawaniu zaskarżonego wyroku, nie

wskazując jednak przepisu, z którym wyrok ten ma być niezgodny.

Ponadto skarga podlegała odrzuceniu również z powodu

nieuprawdopodobnienia przez skarżących wyrządzenia szkody, spowodowanej

przez wydanie wyroku, którego skarga dotyczy.

Skarżący podnieśli, że doznana przez nich szkoda polega na tym, że na

skutek wydania zaskarżonego wyroku powodowie mają być zobowiązani do zapłaty

na rzecz […] kwoty 164 057,40 zł tytułem opłaty za użytkowanie wieczyste

nieruchomości. Powodowie nie wskazali jednak, że już tę opłątę uiścili ani również

nie uprawdopodobnili faktu jej zapłaty. Przeciwnie, z uzasadnienia skargi wynika,

że kwota ta do dnia wniesienia skargi nie została przez skarżących uiszczona. Nie

sposób zatem uznać, aby na skutek wydania zaskarżonego wyroku powodowie

doznali szkody we wskazanej wyżej wysokości.

Tymczasem przesłankę z art. 4245 § 1 pkt 4 k.p.c. można uznać za

spełnioną dopiero wówczas, gdy z przedstawionego przez skarżącego wywodu

wynika, że z dużym prawdopodobieństwem szkoda już wystąpiła, co z reguły

wymaga odwołania się do jej rodzaju, czasu powstania oraz związku

przyczynowego

między

szkodą

a wydaniem

kwestionowanego

orzeczenia. Uprawdopodobnienie szkody wymaga przy tym również przedstawienia

I CNP 17/25

5

chociażby cząstkowych dowodów lub ich surogatów (postanowienie SN z 7

października 2020 r., III CNP 4/20).

Ponadto argumentacja przedstawiona przez powodów na poparcie

zasadności skargi stanowi niedopuszczalną próbę podważenia skuteczności

nominacji sędziowskiej sędziego, który wydał objęty skargą wyrok.

Badanie ważności lub skuteczności aktu ustrojowego powołania sędziego

przez Prezydenta RP oraz wynikającego z niego stosunku ustrojowego łączącego

sędziego z Rzeczpospolitą Polską – odrębnego od stosunku służbowego – nie jest

dopuszczalne w jakimkolwiek postępowaniu przed sądem lub innym organem

państwowym. Powołanie sędziego następuje bezpośrednio na podstawie art. 179

Konstytucji RP oraz stanowi podstawę prawno-konstytucyjnego (ustrojowego)

stosunku, który jako taki nie może być przedmiotem kontroli sądowej (zamiast wielu

zob. np. postanowienie SN z 30 kwietnia 2024 r., I NWW 60/24). Wynika to z faktu,

iż powołanie sędziego wiąże się ze skutkiem w postaci powierzenia sędziemu

sprawowania czynności o władczym charakterze z zakresu wykonywania władzy

sądowniczej, do których kompetencje wywodzi sędzia wprost z norm

konstytucyjnych, w których zakotwiczona jest jego inwestytura. Obowiązkiem

każdego sędziego powołanego na urząd przez Prezydenta Rzeczypospolitej,

korzystającego w ten sposób z przysługującej mu prerogatywy, jest wymierzanie

sprawiedliwości. Służba ta znajduje nienaruszalne podstawy

w trwałości i niepodważalności aktu prezydenckiego powołania (art. 179 w zw. z art.

144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, zob. postanowienie SN

z 29 stycznia 2024 r., I USK 95/23).

Powoływanie sędziów jest kompetencją zakotwiczoną bezpośrednio w art.

179 Konstytucji, dla której interpretacji istotne znaczenie ma kwalifikacja jej jako

prerogatywy, oraz w art. 126 ust. 1 Konstytucji w zakresie, w jakim stanowi, że

Prezydent jest najwyższym przedstawicielem Rzeczypospolitej Polskiej (wyrok TK z

24 października 2017 r., K 3/17, OTK ZU A/2017, poz. 68; zob. też wyroki TK: z 20

kwietnia 2020 r., U 2/20, OTK ZU A/2020, poz. 61; z 16 maja 2024 r., U 1/24, OTK

ZU poz. 47/A/2024; postanowienie TK z 23 czerwca 2008 r., Kpt 1/08, OTK ZU nr

5/A/2008, poz. 97). W zakresie odnoszącym się do aktu nominacyjnego, art. 179

I CNP 17/25

6

Konstytucji RP jest stosowany bezpośrednio jako samoistna podstawa prawna aktu

urzędowego Prezydenta. Konstytucja nie przewiduje możliwości weryfikacji tego

aktu. Tymczasem taki tryb musiałby wprost wynikać z norm rangi konstytucyjnej,

skoro dotyczyłby oceny i ewentualnej ingerencji w kompetencje konstytucyjnego

organu władzy publicznej określone i ukształtowane wprost w Konstytucji RP. Brak

takich norm pozwalających na ocenę i weryfikację ważności bądź skuteczności aktu

powołania sędziego oznacza, iż żaden inny organ władzy publicznej, w tym żaden

sąd, nie może sobie przypisać ani wprost, ani pośrednio, tj. przez podważanie

systemowe niezależności sędziowskiej, takich kompetencji (tak wprost TK w

wyroku z 10 marca 2022 r., K 7/21, OTK ZU, poz. 24/A/202; zob. też np.

postanowienie SN z 25 listopada 2022 r., II CSKP 426/22). Stanowiłoby to

oczywiste i rażące naruszenie standardu praworządności w jej prawdziwym i

rzeczywistym wymiarze, tj. określonym w art. 7 Konstytucji RP. Zgodnie z tym

przepisem, każdy organ władzy publicznej, a zatem także każdy sąd, obowiązany

jest działać, a zatem wykonywać przyznane mu władztwo jedynie na podstawie

wyraźnej kompetencji wynikającej z odpowiednich przepisów – na podstawie zatem

i w granicach prawa. Jednocześnie kompetencji żadnego organu, w tym sądu, nie

wolno nie tylko mu przypisywać bez wyraźnej podstawy normatywnej, ale nawet

domniemywać. Odnosi się to również do kompetencji sądu, który nie może jej w

tym zakresie wywodzić z ogólnej funkcji wymiaru sprawiedliwości. Można to ująć

słowami: sąd może tylko tyle, na ile mu przepis pozwala.

Brak kompetencji do oceny lub weryfikacji skuteczności powołania na urząd

sędziego oznacza, iż działanie zmierzające do osiągnięcia rezultatu

„weryfikującego” poprzez przypisanie sobie przez jakikolwiek organ władzy

publicznej, w tym przez sąd, wprost lub pośrednio, kompetencji tego rodzaju, jest

zakazane. Nota bene dotyczy to także weryfikacji, na etapie po powołaniu, aktów

nieprzypadkowo chronologicznie poprzedzających samo powołanie, a zatem w

szczególności uchwały Krajowej Rady Sądownictwa o przedstawieniu kandydata na

urząd sędziego. Taka bowiem uchwała poprzez przedstawienie kandydata na

sędziego Prezydentowi RP wywołała ostateczny skutek. Powołanie z kolei skutkuje

powstaniem nowego stanu prawnego i statusu osobowego (ukształtowanego

konstytucyjnie) funkcjonariusza publicznego, jakim jest sędzia, a w związku z tym

I CNP 17/25

7

odpadnięciem możliwości weryfikacji uchwały nawet wówczas, gdyby miała być ona

oceniana na wcześniejszym etapie, tj. przed podjęciem decyzji przez głowę

państwa. Kolejność obu aktów procedury nominacyjnej, tj. przedstawienia

kandydata przez KRS oraz powołanie na urząd sędziego w świetle art. 179

Konstytucji RP nie jest przypadkowa. Akt Prezydenta RP zamyka i wieńczy proces

nominacyjny w sposób nieodwracalny, a ewentualnym trybem pozwalającym na

podważenie statusu sędziego (jednak nie z uwagi na procedurę nominacyjną), jest

ten, przewidziany w art. 180 ust. 2 Konstytucji RP. Nieprzypadkowo też art. 180 ust.

1 Konstytucji stanowi o nieusuwalności sędziego, a w istocie skutek równoważny

usunięciu sędziego byłby osiągnięty pozakonstytucyjnym trybem poprzez

umożliwienie weryfikacji procedury nominacyjnej, w tym także jedynie poprzez

wskazanie istnienia rzekomego „instytucjonalnego braku niezależności” sędziego.

Kreowanie takiego rozwiązania stanowi oczywiste obejście zakazu

konstytucyjnego.

Wreszcie nie można tracić z pola widzenia faktu, iż stabilność urzędu

sędziego i niepodważalność czynności orzeczniczych z powodu trybu

nominacyjnego nie stanowią wartości „samych dla siebie”, czy też służących

nieuzasadnionej ochronie indywidualnego stosunku pracowniczego sędziego, lecz

prowadzą do urzeczywistnienia konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1

Konstytucji RP).

De constitutione lata tylko sposób powoływania tzw. sędziowskiej części

Krajowej Rady Sądownictwa według standardu tzw. łańcucha demokratycznej

legitymizacji tego organu (zob. np. postanowienie niemieckiego Federalnego Sądu

Konstytucyjnego z 15 lutego 1978 r., BVerfGE 47, 253 [273]), odpowiada

wymaganiom konstytucyjnym, wynikającym bezpośrednio z art. 2 i art. 4 ust. 2

Konstytucji RP. Zgodność z Konstytucją obecnego modelu wyboru kandydatów

z uwagi na sposób wyboru tzw. sędziowskiej części KRS wzmocniło domniemanie

konstytucyjności w wyroku TK z 25 marca 2019 r., K 12/18 (OTK ZU poz. 17/2019).

Krajowa Rada Sądownictwa wybierana w trybie i na zasadach określonych po

2017 r. stanowi KRS dysponującą taką demokratyczną legitymacją. Tej legitymacji

nie mają natomiast sędziowie jako grupa zawodowa, choćby z tego względu,

iż dokonywali przed 2018 r. wyboru tzw. sędziowskiej części KRS nie jako organy

I CNP 17/25

8

władzy publicznej o legitymacji demokratycznej wywodzonej z aktu wyboru

obywateli w wyborach okresowych, tajnych, bezpośrednich i równych, lecz

wyłącznie jako członkowie grupy zawodowej. Konstytucja RP nie przewiduje i nie

dopuszcza możliwości kształtowania składów konstytucyjnych organów władzy

publicznej w taki sposób, tj. poprzez kooptację lub wybory w ramach jedynie jednej

grupy zawodowej. Taki model KRS jest oczywiście sprzeczny ze standardem

wynikającym z art. 2 i art. 4 ust. 2 Konstytucji RP (zasada demokracji i

przedstawicielstwa).

Ewentualne próby podważenia skuteczności i ostateczności aktu

nominacyjnego sędziego wprost także naruszają prawo do sądu, o którym mowa

w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, a to wobec faktu, iż stanowią próbę podważenia

stabilności funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości w zakresie, w jakim realizuje

on swoją podstawową funkcję, tj. rozstrzygania o prawach i obowiązkach stron

(uczestników). Model procedury nominacyjnej, która została ukształtowana w

Polsce na mocy Konstytucji i konkretyzującej jej postanowienia ustawy w żadnej

mierze w abstrakcyjnym ujęciu nie narusza prawa strony do sądu ustanowionego

ustawą, niezależnego, a tym samym bezstronnego. Ewentualna weryfikacja

prawidłowości rozstrzygnięcia nie może opierać się na założeniu, iż mogłaby być w

dowolnym czasie podważona nominacja sędziego uczestniczącego w składzie

orzekającym przez stronę, której zapadłe rozstrzygnięcie nie odpowiada. Ocenie z

kolei tego, czy w składzie Sądu brał udział sędzia bezstronny, a zatem tworzący

skład niezależny, służą klasyczne instrumenty procesowe, tj. przede wszystkim

regulacje odnoszące się do wyłączenia sędziego (art. 48-49 k.p.c.). Każdorazowo

ocena bezstronności i niezawisłości sędziego powinna być zindywidualizowana i

nie może być narzędziem podważenia skuteczności powołania, swoistego

„zamrożenia” inwestytury sędziowskiej, które może służyć do manipulacji składami

(postanowienie SN z 3 lipca 2024 r., III CB 26/24).

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 4248 § 1 k.p.c. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 98 § 1,

§ 11, § 3 w zw. z art. 99 w zw. z art. 105 § 1 i art. 108 § 1 w zw. z art. 391 § 1 w zw.

z art. 39821 w zw. z art. 42412 k.p.c. oraz w zw. w zw. z § 2 pkt 5 i § 10 ust. 5 pkt 2

w zw. z § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października

I CNP 17/25

9

2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (tekst jedn.: Dz.U. z 2023 r., poz.

1964).

SSN Kamil Zaradkiewicz

[M.O.]

[a.ł]