Skarga kasacyjna pozwanego w sporze o zapłatę nieprzyjęta przez Sąd Najwyższy

Pozwany M.T. wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego

w Białymstoku, którym oddalono apelację skarżącego od wyroku Sądu pierwszej

instancji w sprawie o zapłatę z powództwa P.R.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pozwany wskazał na wystąpienie w sprawie wszystkich przyczyn

kasacyjnych unormowanych w art. 3989 § 1 k.p.c. Na wstępie wypada zatem

przypomnieć, że – jak wskazano w postanowieniu SN z 20 kwietnia 2018 r.,

III CSK 333/17 – skarga kasacyjna powinna być możliwie zwięzła, a liczne,

podnoszone ponad potrzebę zarzuty oraz rozwlekłe rozważania i argumenty,

powtarzane i akcentowane w różnych miejscach uzasadnienia, z reguły odbierają

skardze kasacyjnej siłę przekonywania i osłabiają jej procesową skuteczność.

Uwaga ta odnosi się również do formułowania przyczyn kasacyjnych, zwłaszcza że

w praktyce wyjątkowo rzadka mogłaby być sytuacja, by w jednej sprawie wystąpiły

zarazem wszystkie z przyczyny uzasadniające przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania.

Jako pierwszą przyczynę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania

skarżący wskazał nieważność postępowania. Podniósł przy tym, że Sąd Apelacyjny

powinien był „z urzędu stwierdzić nieważność postępowania przed sądem

I instancji”, gdyż pozwany został pozbawiony możliwości obrony jego praw w tym

postępowaniu „w ten sposób, że nie został uprzedzony przez Sąd o zamiarze

rozstrzygnięcia sprawy na innej podstawie prawnej niż wskazana przez powoda”

(s. 6 skargi). Dalej pozwany wyjaśnił, że został pozbawiony możności obrony swych

praw także przed Sądem Apelacyjnym, gdyż Sąd ten oddalił jego wnioski

dowodowe jako spóźnione, choć nie były one spóźnione, gdyż konieczność ich

zgłoszenia związana była z przyjętą przez Sąd Okręgowy podstawą orzeczenia.

Zawarcie w art. 3989 k.p.c. przyczyny kasacyjnej w postaci nieważności

postępowania wynika z konieczności możliwie każdorazowego eliminowania

uchybień procesowych o najdonioślejszym charakterze. Stosownie do

I CSK 1070/25

3

art. 39813 § 1 k.p.c. nieważność postępowania należy brać pod uwagę z urzędu.

Oznacza to także możliwość uwzględnienia skargi niezależnie od tego, czy

skarżący sformułował stosowny zarzut naruszenia określonego przepisu

postępowania, oraz tego, czy wykazał on możliwość wpływu tego uchybienia na

wynik sprawy (zob. postanowienie SN z 17 grudnia 2002 r., III CZP 72/02).

Jednocześnie, mając na względzie okoliczność, że na etapie tzw. przedsądu nie

dochodzi do merytorycznego rozpoznania skargi kasacyjnej, w uzasadnieniu

wniosku o przyjęcie tej skargi do rozpoznania nie jest konieczne najzupełniej pewne

wykazanie, że postępowanie przed sądem drugiej instancji dotknięte było

wadliwością określoną w art. 379 k.p.c. Konieczne jest jednak przedstawienie

argumentacji, z której wynika, że stan taki jest co najmniej wysoce prawdopodobny

(zob. postanowienie SN z 18 lipca 2024 r., I CSK 2176/23).

Wbrew założeniom pozwanego ewentualna nieważność postępowania przed

Sądem pierwszej instancji nie może być w ogóle badana na etapie stosowania

art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c. Wskazana tu przyczyna kasacyjna dotyczy bowiem

wyłącznie postępowania przed sądem drugiej instancji (zob. postanowienie SN

z 13 września 2012 r., V CSK 384/11), a nieważność postępowania

pierwszoinstancyjnego sama w sobie nie stanowi przyczyny kasacyjnej, lecz

stosownie do okoliczności, w razie niedostrzeżenia jej w ramach kontroli

instancyjnej, może być – w powiązaniu z odpowiednio ujętymi zarzutami –

podstawą argumentacji np. o oczywistej zasadności skargi kasacyjnej.

Tym samym dla sprawy nie ma znaczenia to, czy nieuprzedzenie

skarżącego o możliwości uwzględnienia powództwa na innej podstawie niż

sugerował powód, doprowadziło w postępowaniu przed Sądem Okręgowym do

wystąpienia stanu, o którym mowa w art. 379 pkt 5 k.p.c. Zarazem natomiast

przedstawione w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania zastrzeżenia pozwanego co do oddalenia jego wniosków dowodowych

nie świadczą o tym, by przed Sądem Apelacyjnym doszło do stanu nieważności

postępowania. Skarżący brał aktywny udział we wspomnianym postępowaniu;

negatywne rozpoznanie jego wniosków dowodowych mogło ewentualnie stanowić

naruszenie przepisów postępowania, lecz nie oznacza to, by pozbawiło go

możności obrony swych praw.

I CSK 1070/25

4

Jako drugą przyczynę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący

wskazał potrzebę dokonania wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów. Podniósł, że

wykładni takiej wymaga art. 231 k.p.c., a ściślej: kwestia tego, czy może on

stanowić podstawę skargi kasacyjnej. Przedstawiono przy tym szereg orzeczeń,

w których zarzut taki został rozpoznawany, i stanowiska te zestawiono

z odmiennymi judykatami, w których wspomniany zarzut uznano

za niedopuszczalny.

Potrzeba, o której mowa w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c., oznacza, że określony

przepis, istotny z punktu widzenia podstawy prawnej zaskarżonego orzeczenia,

może być rozumiany na różne sposoby, a orzecznictwo i nauka prawa albo nie

wypracowały w tym przedmiocie żadnego poglądu, albo prezentują rozbieżne

stanowiska. Uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania powinno

w takim wypadku zawierać wskazanie, które przepisy wymagają wykładni i na czym

polegają poważne wątpliwości związane z ich rozumieniem lub rozbieżnościami

w ich stosowaniu (zob. postanowienia SN z: 8 lipca 2009 r., I CSK 111/09 oraz

24 kwietnia 2018 r., II CSK 743/17).

Rozbieżność w orzecznictwie sądów powinna natomiast zostać wykazana

przez przywołanie judykatów, w których odmienne rozstrzygnięcia zapadły

w stanach faktycznych nieróżniących się od siebie w relewantny prawnie sposób

(zob. postanowienie SN z 7 czerwca 2015 r., III CSK 59/15). Brak spójności

orzecznictwa przestaje mieć znaczenie prawne wtedy, gdy po jego wystąpieniu

wydana zostanie w danym przedmiocie uchwała Sądu Najwyższego działającego

w poszerzonym składzie. Wykazanie rozbieżności w orzecznictwie powinno opierać

się na przedstawieniu wypowiedzi zawierających przede wszystkim aktualne

poglądy judykatury, a nie stanowiska wprawdzie wyrażane w przeszłości, lecz od

których już wcześniej odstąpiono w związku z rozwojem trendów wykładni

i stosowania prawa.

Wskazany przez pozwanego przepis nie wymaga wykładni. Okoliczność, że

naruszenie art. 231 k.p.c. nie może stanowić podstawy kasacyjnej, jest oczywista

i wynika z art. 3983 § 3 oraz art. 39813 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy nie może bowiem

I CSK 1070/25

5

ustalić faktów w sposób odmienny od sądu drugiej instancji – niezależnie od tego,

czy ustalenia takie miałby czynić na podstawie oceny dowodów, czy bezdowodowo.

Bez znaczenia dla powyższego wniosku są przywołane przez skarżącego

dawne orzeczenia, pochodzące jeszcze sprzed wejścia w życie ustawy z dnia

22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy

- Prawo o ustroju sądów powszechnych. W dawnym stanie prawnym nie

obowiązywały bowiem art. 3983 § 3 oraz art. 39813 § 2 k.p.c. Przywołanie orzeczeń,

w których stosowano dawne przepisy, nie wspiera zatem tezy skarżącego

o dopuszczalności formułowania tego rodzaju zarzutów.

O występowaniu rozbieżności w orzecznictwie nie świadczy także

okoliczność, że incydentalnie Sąd Najwyższy odnosił się do kwestii domniemania

faktycznego w toku rozpoznawania skargi kasacyjnej wniesionej na podstawie

aktualnie obowiązujących przepisów. W żadnym z przywołanych na s. 8-9 skargi

orzeczeń nie odnoszono się bowiem do kwestii dopuszczalności takiego zarzutu.

Należy mniemać, że merytoryczne omawianie tego rodzaju zarzutu miało na celu

wyłącznie uświadomienie stronie wnoszącej skargę, że nie miała ona racji także

z obiektywnego punktu widzenia, a negatywny dla niej wynik postępowania

kasacyjnego nie stanowi jedynie efektu formalizmu procesowego.

Jako trzecią przyczynę kasacyjną pozwany wskazał występowanie

w sprawie istotnego zagadnienia prawnego. Ujął je w formę pytania o to,

„czy stanowisko o pełnej lub w pewnych okolicznościach ograniczonej

dyskrecjonalnej władzy sędziego na gruncie art. 381 k.p.c. – odpowiada celowi

współczesnego procesu cywilnego, a szerzej czy panująca w judykaturze wykładnia

przepisu art. 381 k.p.c. uwzględnia ten cel” (s. 11 skargi). Dalej skarżący

sprecyzował, że wątpliwości budzi to, czy decyzja o dopuszczeniu spóźnionego

dowodu ma charakter dyskrecjonalny, jak również to, czy „poza szczególnymi

wypadkami sąd nie może oddalić [spóźnionego – przyp. SN] wniosku dowodowego,

jeśli prawdopodobnym jest, że w stopniu wyższym niż dotychczas zebrany

w sprawie materiał [doprowadzi on – przyp. SN] do prawidłowych […] ustaleń

faktycznych”. Pozwany postawił również pytanie o to, czy dopuszczalne jest

I CSK 1070/25

6

ustalenie faktu na podstawie domniemania faktycznego, gdy strona oferuje dowód

bezpośredni.

Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem orzecznictwa przywołanie przyczyny

kasacyjnej unormowanej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. wymaga poprawnego

zidentyfikowania problemu, w tym odniesienia go do konkretnych przepisów.

Konieczne jest także przedstawienie argumentów prowadzących do rozbieżnych

ocen danego zagadnienia (zob. postanowienie SN z 10 maja 2001 r., II CZ 35/01).

Istotność problemu prawnego wyraża się w tym, że ma on znaczenie

precedensowe dla rozstrzygania podobnych spraw lub rozwoju jurysprudencji (zob.

postanowienie SN z 23 marca 2012 r., I CSK 496/11). Obowiązkiem wnoszącego

skargę jest wywiedzenie i uzasadnienie występującego w sprawie problemu

w sposób zbliżony do tego, jaki przewidziany jest przy przedstawianiu zagadnienia

prawnego przez sąd odwoławczy na podstawie art. 390 k.p.c. (zob. postanowienie

SN z 18 lutego 2015 r., II CSK 428/14).

Tylko we wskazanych wyżej okolicznościach może być realizowana

publicznoprawna funkcja skargi kasacyjnej. Jednocześnie przedstawiony Sądowi

Najwyższemu problem musi mieć konkretny związek z rozstrzygnięciem danej

sprawy, to jest z zarzutami skargi oraz podstawą prawną i faktyczną zaskarżonego

wyroku (zob. postanowienie SN z 21 maja 2013 r., IV CSK 53/13). Przyjęcie skargi

do rozpoznania ma bowiem na celu zarówno realizację interesu publicznego, jak

i ochronę praw prywatnych. Zagadnienie prawne powinno mieć więc taki wymiar

problemowy, aby udzielona przez Sąd odpowiedź miała znaczenie dla

rozstrzygnięcia o zasadności skargi kasacyjnej wniesionej w sprawie, w której

pytania zostały zadane, a jednocześnie – dzięki uniwersalnemu ujęciu – odpowiedź

ta uzyskiwała walor aplikacyjny w rozstrzyganiu innych spraw.

Sformułowane przez skarżącego pytanie nie spełnia opisanych wyżej

wymagań. Dla wyniku sprawy nie ma bowiem znaczenia to, czy art. 381 k.p.c.

„odpowiada celowi współczesnego procesu cywilnego”. To ustawodawca definiuje

cele postępowania cywilnego, on też decyduje o treści norm rządzących tym

postępowaniem. Z kolei to, czy dominująca w judykaturze wykładnia jakiegoś

przepisu uwzględnia „cel współczesnego procesu cywilnego” stanowi pytanie

I CSK 1070/25

7

o charakterze naukowym; odpowiedź na tak sformułowany problem nie ma

bezpośredniego przełożenia na wynik sprawy.

Pozostałe, szczegółowe pytania skarżącego nie stanowią istotnych

zagadnień prawnych, gdyż praktyka stosowania art. 381 k.p.c. powinna być

dostosowana do okoliczności konkretnego przypadku. Nie da się z góry

rozstrzygnąć, czy i kiedy sąd drugiej instancji powinien był dopuścić dowód, który

jest spóźniony; niewątpliwie jednak zasadą jest pomijanie dowodów spóźnionych –

inaczej niż sugeruje skarżący. Oczywiste jest również, że – w razie pominięcia

spóźnionego dowodu – sąd może zastosować art. 231 k.p.c.

Jako czwartą przyczynę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący

wskazał oczywistą zasadność skargi. Przedstawił przy tym krótki wywód, z którego

wynika, że w jego ocenie wskazane w apelacji dowody (z przesłuchania świadka

oraz jego pisemnego oświadczenia) nie były spóźnione, wobec czego ich

pominięcie na podstawie art. 381 k.p.c. było błędne. Odnośnie do pisemnego

oświadczenia świadka wskazano również, że w istocie Sąd Apelacyjny dowodu

tego nie pominął, wobec czego powinien był on traktować go jako dowód z uwagi

na art. 2432 k.p.c.

Oparcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na przesłance

z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. wymaga wykazania niewątpliwej, widocznej prima facie

sprzeczności przyjętej przez Sąd drugiej instancji wykładni lub zastosowania prawa

z brzmieniem przepisów lub powszechnie przyjętymi regułami interpretacji prawa.

Wnoszący skargę powinien więc zawrzeć w uzasadnieniu wniosku wywód prawny

wyjaśniający, w czym wyraża się "oczywista zasadność" skargi i przedstawić

odpowiednie argumenty (zob. postanowienie SN z 5 września 2008 r., I CZ 64/08).

Oczywista wadliwość kwestionowanego orzeczenia musi występować w ramach

podstaw skargi (zob. postanowienie SN z 20 grudnia 2001 r., III CKN 557/01).

Do przyjęcia skargi do rozpoznania na podstawie wskazanej przyczyny

kasacyjnej nie jest wystarczające samo kwalifikowane naruszenie prawa przez Sąd

drugiej instancji. W art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. mowa bowiem o oczywistej zasadności

skargi, a nie o trafności zarzutu. Przytoczone przez skarżącego okoliczności

powinny zatem jednoznacznie wskazywać na to, że w zasadniczym postępowaniu

I CSK 1070/25

8

skarga kasacyjna zostanie rozstrzygnięta na korzyść strony, która ją wniosła

(zob. postanowienie SN z 10 maja 2019 r., I CSK 768/18).

Uzasadnienie wniosku powoda wymaganiom tym nie odpowiada i sprowadza

się do powtórzenia w tej części wywodów konstruujących zarzut kasacyjny oraz

zmodyfikowanej wersji jego uzasadnienia. Skarżący nie przedstawił argumentacji

wymaganej przy powołaniu się na przyczynę przewidzianą w art. 3989 § 1

pkt 4 k.p.c., zdolnej do przekonania o "oczywistej" zasadności skargi. Choć

nawiązuje on do podstawy kasacyjnej naruszenia przepisów postępowania (art.

3983 § 1 pkt 2 k.p.c.), to dąży jedynie do wykazania, że Sąd Apelacyjny popełnił

określone uchybienie, a nie wykazuje, iż mogło mieć ono istotny, a przy tym –

oczywisty – wpływ na wynik sprawy. Tymczasem dopiero takie naruszenie

przepisów postępowania, które w oczywisty sposób wpłynęło na wynik sprawy,

mogłoby świadczyć o oczywistej zasadności skargi kasacyjnej. Nie jest przy tym

rolą Sądu Najwyższego zakładanie, w miejsce wyrażenia tego wprost przez

skarżącego, jaki mógł być wpływ dostrzeganych przez niego naruszeń na treść

wydanego w sprawie rozstrzygnięcia; to pozwany powinien był wykazać

wspomniany wpływ w ramach przekonywania, że w sprawie zachodzi przyczyna

kasacyjna z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.

Kierując się przedstawionymi względami, Sąd Najwyższy uznał, że

z motywów skargi kasacyjnej nie wynika, by zachodziły przyczyny określone

w art. 3989 § 1 k.p.c., co uzasadniało odmowę przyjęcia tej skargi do rozpoznania.

O kosztach orzeczono zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik sprawy, ich

wysokość ustalając na podstawie § 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za

czynności adwokackie.

Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 3989 § 1 k.p.c., orzeczono, jak

w sentencji postanowienia.

Beata Janiszewska

[J.T.]

I CSK 1070/25

9

[a.ł]