Służebność przesyłu na cudzych działkach. SN nie przyjął skargi spółki T.

Określone w art. 3984 § 2 k.p.c. – stosowanym odpowiednio w związku z art.

13 § 2 k.p.c. w postępowaniu nieprocesowym – wymaganie uzasadnienia w

skardze kasacyjnej wniosku o przyjęcie jej do rozpoznania zostaje spełnione, jeśli

skarżący wykaże, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Cel wymagania

przewidzianego w art. 3984 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. może być zatem osiągnięty

I CSK 1096/24

2

jedynie przez powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze

publicznoprawnym, które – zgodnie z art. 3989 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. – będą

mogły stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej pod kątem przyjęcia jej do

rozpoznania. Na tych jedynie przesłankach Sąd Najwyższy może oprzeć

rozstrzygnięcie w kwestii przyjęcia bądź odmowy przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania.

W skardze kasacyjnej wniesionej od postanowienia Sądu Okręgowego w

Świdnicy z 27 września 2023 r. (sygn. akt II Ca 942/22) pełnomocnik wnioskodawcy

T. S.A. z siedzibą w K., opierając skargę kasacyjną na naruszeniu prawa

materialnego, tj.: art. 172 § 1 k.c. w zw. z art. 292 zd. 2 k.c. w zw. art. 245 § 2 k.c.

oraz w zw. z art. 3054 k.c. i art. 352 k.c. oraz art. 1 pkt 9 ustawy z dnia 20 grudnia

1990 r. o zmianie ustawy o przedsiębiorstwach państwowych (Dz.U. z 1991, Nr 2,

poz. 6 ze zm., dalej: „u.z.p.p.”), wniósł o jej przyjęcie do rozpoznania, powołując się

na przesłankę określoną w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., to jest ze względu na

występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego, a ponadto na

przesłankę wskazaną w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., z uwagi na oczywistą zasadność

skargi.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odnosząc się do zawartego w skardze kasacyjnej wnioskodawcy wniosku o

przyjęcie jej do rozpoznania, w aspekcie powołanych przezeń przesłanek, należy

stwierdzić, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że

przesłanka z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. może zostać uznana za spełnioną jedynie

wówczas, gdy skarżący przedstawi zagadnienie prawne o charakterze nowym,

dotychczas niewyjaśnionym w judykaturze, mające znaczenie abstrakcyjne i

wykraczające poza okoliczności konkretnej sprawy (zob. postanowienia Sądu

Najwyższego: z 10 maja 2001 r., II CZ 35/01; z 18 września 2012 r., II CSK 180/12;

z 2 grudnia 2014 r., II CSK 376/14; z 24 sierpnia 2016 r., II CSK 94/16).

Zagadnienie to powinno odpowiadać standardowi pytania prawnego kierowanego

na podstawie art. 390 § 1 k.p.c., a więc dotyczyć poważnych wątpliwości

interpretacyjnych, których nie można usunąć przy zastosowaniu powszechnie

przyjętych reguł wykładni prawa (zob. postanowienia Sądu Najwyższego: z 23

I CSK 1096/24

3

stycznia 2014 r., I UK 361/13; z 14 września 2012 r., I UK 218/12; z 8 maja 2015 r.,

III CZP 16/15; z 24 października 2012 r., I PK 129/12). Nie jest wystarczające samo

sformułowanie pytania. Konieczne jest przedstawienie możliwych, alternatywnych

odpowiedzi oraz wykazanie, że rozstrzygnięcie zagadnienia może przyczynić się do

rozwoju prawa lub zapewnienia jednolitości orzecznictwa (zob. postanowienia Sądu

Najwyższego: z 15 grudnia 2011 r., II PK 183/11; z 20 grudnia 2011 r., II PK

207/11; z 9 stycznia 2017 r., II CSK 423/16; z 16 maja 2018 r., II CSK 12/18; z 10

maja 2018 r., I CSK 798/17; z 26 kwietnia 2018 r., IV CSK 585/17; z 8 kwietnia

2018 r., V CSK 577/17). W judykaturze podkreśla się, że istotne zagadnienie

prawne musi mieć charakter problemu jurydycznego o znaczeniu systemowym,

którego wyjaśnienie wzbogaca dorobek orzeczniczy Sądu Najwyższego,

porządkuje istniejące linie interpretacyjne i wzmacnia jednolitość stosowania prawa.

Chodzi o zagadnienie, którego rozstrzygnięcie nie sprowadza się do oceny prawnej

jednostkowego stanu faktycznego, lecz umożliwia udzielenie odpowiedzi o

charakterze uniwersalnym, mającej znaczenie także w innych, podobnych

sprawach (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 22 grudnia 2008 r., III CSK

285/08). W konsekwencji, aby przesłanka z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. mogła zostać

uznana za spełnioną, skarżący powinien wykazać, że przedstawione przez niego

zagadnienie rzeczywiście ma charakter nowy, nierozstrzygnięty dotąd w

orzecznictwie oraz że jego wyjaśnienie ma znaczenie dla rozwoju prawa i

jednolitości orzecznictwa. Brak takiego wykazania wyklucza możliwość przyjęcia

skargi kasacyjnej do rozpoznania na tej podstawie.

Z kolei uzasadnienie oczywistej zasadności skargi kasacyjnej jako przesłanki

jej przyjęcia do rozpoznania (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.), wymaga powołania się na

kwalifikowaną postać naruszenia zaskarżonym orzeczeniem przepisów prawa

materialnego lub procesowego oraz przeprowadzenia wywodu zmierzającego do

jego wykazania. Oczywistość naruszenia ma miejsce wówczas, gdy jest ono

widoczne prima facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej, bez

potrzeby wchodzenia w szczegóły czy dokonywania pogłębionej analizy tekstu

wchodzących w grę przepisów i doszukiwania się ich znaczenia. Do wykazania

oczywistej zasadności skargi powinno wystarczyć jedno konkretne twierdzenie,

jedna stanowcza, przekonująca od razu teza, wskazująca racje podważające

I CSK 1096/24

4

rozstrzygnięcie poddane krytyce i zaskarżeniu. Na tym właśnie polega „oczywista”

zasadność środka zaskarżenia w rozumieniu przyjętym w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.

(zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 17 grudnia 2019 r., IV CSK 307/19).

O przyjęciu skargi kasacyjnej do rozpoznania nie decyduje przy tym samo

oczywiste naruszenie konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego

przez sąd, który wydał zaskarżone orzeczenie, lecz sytuacja, w której spowodowało

ono wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia. Sam zarzut naruszenia

(nawet oczywistego) określonego przepisu nie prowadzi wprost do oceny, że

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Postępowanie kasacyjne – poza sytuacją określoną w art. 3989 § 1 pkt 4

k.p.c. – nie służy realizacji indywidualnego interesu strony, lecz ma na celu ochronę

interesu publicznego poprzez zapewnienie jednolitości wykładni prawa oraz wkład

w rozwój jurysprudencji. Na etapie przedsądu brak jest zatem podstaw do

poszukiwania przesłanek przyjęcia skargi w treści zarzutów kasacyjnych.

Obowiązek ich wykazania spoczywa na skarżącym i nie może być przedmiotem

rekonstruowania przez Sąd Najwyższy (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 4

lutego 2000 r., II CZ 178/99, OSNC 2000, nr 7-8, poz. 147). Ocena spełnienia

przesłanek przyjęcia skargi ogranicza się zatem wyłącznie do analizy argumentacji

przedstawionej w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi.

W świetle zarówno brzmienia art. 3989 § 1 k.p.c., jak przedstawionej wyżej

charakterystyki obu przesłanek należy pokreślić, że wykazują się one

odmiennością. Różnica ta powinna również znaleźć odzwierciedlenie w treści

uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, w którym

skarżący powinien przedstawić odrębny wywód jurydyczny wykazujący istnienie w

sprawie istotnego zagadnienia prawnego oraz odrębny wywód uzasadniający

oczywistą zasadność skargi. Jak wielokrotnie podkreślono w orzecznictwie Sądu

Najwyższego, uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

nawiązuje do instytucji przedsądu, uregulowanej w art. 3989 k.p.c., i stanowi jej

dopełnienie. Oznacza to, że skarżący ma obowiązek przedstawienia odrębnego,

pogłębionego wywodu prawnego wykazującego istnienie jednej z przesłanek

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. Obowiązek ten – w zakresie

uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania określony w

I CSK 1096/24

5

art. 3984 § 2 in fine k.p.c. – nie jest tożsamy z obowiązkiem uzasadnienia

przytoczonych podstaw kasacyjnych (art. 3984 § 1 pkt 2 k.p.c.), a argumentacja

dotycząca zarzutów nie może zastępować przesłanek przedsądu. W obu

przypadkach chodzi bowiem o odmienne metody argumentowania (zob. m.in.

postanowienia Sądu Najwyższego: z 22 marca 2001 r., V CZ 131/00, z 5 czerwca

2001 r., IV CZ 45/01, z 10 stycznia 2003 r., V CZ 189/02, z 13 lipca 2007 r., III CSK

180/07, z 5 kwietnia 2017 r., II CSK 688/16, z 11 kwietnia 2018 r., V CSK 547/17 i z

26 kwietnia 2018 r., IV CSK 567/17). Przesłanki te muszą zostać przez skarżącego

wyraźnie wyodrębnione i odrębnie uzasadnione. Wymaga to przedstawienia

odpowiedniego wywodu jurydycznego, opartego na analizie przepisów,

orzecznictwa i argumentów wskazujących, że – w świetle kryteriów określonych w

art. 3989 § 1 k.p.c. – istnieje potrzeba rozpoznania skargi przez Sąd Najwyższy

(zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego: z 31 stycznia 2020 r., II CSK 432/19,

z 15 grudnia 2006 r., III CZ 93/06 i z 18 kwietnia 2012 r., I CSK 520/11).

W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

wnioskodawca sformułował zagadnienie prawne, ujęte w dwóch wzajemnie

powiązanych pytaniach, a mianowicie:

Czy treść normatywna art. 1 pkt 9 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o

zmianie ustawy o przedsiębiorstwach państwowych (Dz.U. z 1991, Nr 2, poz. 6 ze

zm. – dalej: „u.z.p.p.”) wyklucza możliwość rozpoczęcia biegu terminu zasiedzenia

służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu przed dniem 7

stycznia 1991 r. w sytuacji, gdy urządzenia przesyłowe posadowione były na

nieruchomościach, które nie należały do Skarbu Państwa?

a w konsekwencji:

Czy następca prawny przedsiębiorstwa państwowego będącego

posiadaczem samoistnym urządzeń przesyłowych w postaci linii

elektroenergetycznych posadowionych na nieruchomości należących do osób

trzecich, będącymi osobami fizycznymi, może domagać się stwierdzenia

zasiedzenie służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu na

podstawie art. 172 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 292 k.c. (w brzmieniu na dzień

rozpoczęcia biegu zasiedzenia tj. ustawy kodeks cywilny z dnia 23 kwietnia 1964 r.

I CSK 1096/24

6

Dz.U. 1964 Nr 16, poz. 93) jeżeli urządzenia te użytkowane były przez to

przedsiębiorstwo państwowe i jego następców prawnych nieprzerywalnie od daty

ich posadowienia, tj. od roku 1965?

W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

skarżąca wskazała, że o ile w nie budzi wątpliwości, że przed 7 stycznia 1991 r., tj.

przed dniem wejścia w życie art. 1 pkt 9 u.z.p.p. w sytuacji, gdy zarówno

właścicielem nieruchomości obciążonej, jak i posiadaczem służebności gruntowej

oraz właścicielem nieruchomości władnącej był Skarb Państwa, nie mogło dojść do

zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej w treści służebności przesyłu,

gdyż właściciel nie może nabyć przez zasiedzenie służebności na nieruchomości

stanowiącej jego własność. Dopiero z dniem 7 stycznia 1991 r., wobec uchylenia

art. 128 k.c. i wejścia w życie art. 1 pkt 9 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o

zmianie ustawy o przedsiębiorstwach państwowych, państwowe przedsiębiorstwa

energetyczne nie tylko uzyskały zdolność posiadania rzeczy we własnym imieniu

(co nastąpiło już z dniem 1 lutego 1989 r.), ale także nabywały własność urządzeń

przesyłowych. Obecnie sądy powszechne wskazują datę 7 stycznia 1991 r. jako

początek biegu terminu zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej w treści

służebności, gdy Skarb Państwa będący posiadaczem służebności gruntowej był

jednocześnie właścicielem nieruchomości obciążonej. Zarazem jednak sądy

powszechne w sposób niemal automatyczny pomijają analizę zmian podmiotowych

w zakresie prawa własności nieruchomości obciążonych i w konsekwencji

odstępują od ustalenia, jaki jest wpływ ich statusu właścicielskiego na sytuację

prawną podmiotów domagających się stwierdzenia uzyskania z mocy prawa

służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu obciążającej te

nieruchomości. Rozbieżności ogniskują się przede wszystkim wokół terminu

rozpoczęcia biegu zasiedzenia rzeczonych służebności. Pierwsze możliwe

stanowisko przedstawia pogląd, że dopiero w drugim etapie procesu uwłaszczenia,

nabywając z dniem 7 stycznia 1991 r. własność urządzeń przesyłowych przez

przedsiębiorstwo przesyłowe na podstawie art. 1 pkt 9 u.z.p.p., z dniem 7 stycznia

1991 r. rozpoczyna się bieg terminu zasiedzenia. Drugie stanowisko (za którym

opowiada się wnioskodawca) polega na przyjęciu, że w sytuacji, gdy nieruchomość,

na której są posadowione urządzenia infrastruktury elektroenergetycznej nie

I CSK 1096/24

7

stanowiła własności Skarbu Państwa, możliwe jest rozpoczęcie biegu terminu

zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu

przed dniem 7 stycznia 1991 r., a wskazanie konkretnego terminu wymaga

wnikliwej analizy w zakresie prawa własności nieruchomości obciążonych in

concreto. Uzasadnienie wniosku nie zawiera innych, poza przytoczonymi,

argumentów wykazujących występowanie wskazanego w skardze kasacyjnej

zagadnienia prawnego. W szczególności w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania nie odwołano się ani do konkretnego

orzecznictwa sądów powszechnych, ani do orzecznictwa Sądu Najwyższego. Z tej

przyczyny należy uznać, że skarżący w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania nie wykazał sformułowanego w tej skardze zagadnienia

prawnego. Jak to już wcześniej wyjaśniono argumentów na rzecz występowania w

sprawie zagadnienia prawnego nie można na etapie tzw. przesądu poszukiwać w

uzasadnieniu podstaw skargi kasacyjnej.

Należy mieć na względzie również to, że przedstawione przez

wnioskodawcę zagadnienie prawne opiera się na założeniu, iż przed dniem 3

sierpnia 2008 r., gdy wprowadzono do polskiego systemu prawnego instytucję

służebności przesyłu (art. 3051 – art. 3054 k.c.), istniała możliwość zasiedzenia

służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu. Tymczasem to

złożenie, leżące u podstaw sformułowanego w skardze kasacyjnej zagadnienia

prawnego, jest wątpliwe, gdyż możliwość zasiedzenia służebności gruntowej

odpowiadającej treścią służebności przesyłu przed dniem 3 sierpnia 2008 r., a w

konsekwencji także możliwość doliczenia okresu posiadania takiej służebności

przed tym dniem do okresu posiadania służebności przesyłu po dniu 3 sierpnia

2008 r. dla wykazania nabycia tej służebności przez zasiedzenie przyjmowana

dotychczas w orzecznictwie, budzi poważne wątpliwości co do jej zgodności z

przepisami Konstytucji RP, co potwierdzają nie tylko orzeczenia sądów

powszechnych, ale także wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 2 grudnia 2025 r., P

10/16, w którym zakwestionowano dogmatyczne podstawy wykładni art. 292 k.c. w

związku z art. 285 § 1 i 2 k.c., prowadzącej do wykreowania w orzecznictwie

konstrukcji służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu.

Skoro zaś przed dniem 3 sierpnia 2008 r. instytucja służebności przesyłu nie

I CSK 1096/24

8

istniała w systemie prawnym Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że nie było możliwe

ani posiadanie takiego rodzaju prawa, ani jego nabycie w drodze zasiedzenia, a

tworzenie tej konstrukcji w drodze wykładni naruszało konstytucyjne gwarancje

ochrony prawa własności (art. 21 ust. 1 oraz art. 64 ust. 2 i 3 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej), zasadę proporcjonalności (art. 31 ust. 3 Konstytucji RP)

oraz zasadę zaufania obywateli do państwa i stanowionego prawa wynikającą z art.

2 Konstytucji RP. Wyżej powołany wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie został

opublikowany zgodnie z art. 190 ust. 2 Konstytucji RP, nie wywołuje więc on

skutków przewidzianych w art. 190 ust. 1 Konstytucji RP. Został on też wydany w

składzie z udziałem sędziów nieprawidłowo powołanych na miejsca już wcześniej

obsadzone (zob. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 7 maja 2021 r.,

skarga nr 4907/18, Xero Flor przeciwko Polsce oraz wyrok Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 18 grudnia 2025 r., C-448/23,

ECLI:EU:C:2025:975). Powyższe okoliczności uzasadniają wniosek o istotnych

wadach powołanego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego, co nie pozwala na

bezpośrednie powołanie się na skutki prawne, jakie wywołuje wyrok tego Trybunału

wydany w niewadliwym składzie i opublikowany we właściwym dzienniku

publikacyjnym. Powyższe okoliczności nie zwalniają jednak sądów rozpoznających

sprawy cywilne od konieczności samodzielnej oceny – ze skutkami podmiotowi

ograniczonymi granicami mocy wiążącej prawomocnego orzeczenia - kwestii

prawnych będących przedmiotem rozstrzygnięcia w wyżej powołanym orzeczeniu

Trybunału Konstytucyjnego w ramach tzw. rozproszonej kontroli konstytucyjnej.

Potrzeba oceny prawnej możliwości zasiedzenia służebności gruntowej

odpowiadającej treścią służebności przesyłu przed dniem 3 sierpnia 2008 r. jest

niezbędna w celu zapobieżenia dalszego pogłębiania nierówności w ochronie

prawa własności oraz w celu zagwarantowania zasady zaufania obywateli do

państwa i stanowionego prawa, jak również zasady bezpieczeństwa prawnego.

Zagadnienie prawne przedstawione w skardze kasacyjnej pomija jednak wyżej

wskazane kwestie prawne i przez to to także nie jest ono przydatne dla

rozstrzygnięcia o zasadności skargi kasacyjnej. Wprawdzie powołany wyrok

Trybunału Konstytucyjnego zapadł już po wniesieniu skargi kasacyjnej, ale kwestie

nim objęte były sporne w orzecznictwie sądów jeszcze przed wniesieniem skargi

I CSK 1096/24

9

kasacyjnej. Również w tym czasie były już zainicjowane postępowania przed

Trybunałem Konstytucyjnym dotyczące uznania za sprzecznej z przepisami

Konstytucji wykładni przepisów przyjmujących możliwość zasiedzenia służebności

gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu. Z tych względów Sąd

Najwyższy uznał, że nie zachodzi przesłanka przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania określona w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.

Uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania de facto

ogranicza się do przedstawienia argumentacji na rzecz przesłanki określonej w art.

3989 § 1 pkt 1 k.p.c. z tej przyczyny, jak również w świetle wyżej przedstawionej

oceny prawnej skarżący nie wykazał również przesłanki oczywistej zasadności

skargi, o której mowa w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., skoro ograniczył się do

deklaratywnego stwierdzenia, że skarga jest „oczywiście uzasadniona”, nie

przedstawiając żadnego odrębnego wywodu, który mógłby stanowić uzasadnienie

tej przesłanki.

Wskazać należy również, że nie zachodzi nieważność postępowania, którą

Sąd Najwyższy bierze pod rozwagę – w granicach zaskarżenia – z urzędu (art.

39813 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.).

Z przytoczonych względów należało odmówić przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania (art. 3989 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.).

O kosztach postępowania kasacyjnego – na stosowany wniosek zawarty w

odpowiedzi na skargę kasacyjną – orzeczono na podstawie art. 520 § 3 k.p.c. w zw.

z art. 391 § 1, art. 39821 i art. 13 § 2 k.p.c., obciążając nimi wnioskodawcę, który

przegrał sprawę w postępowaniu kasacyjnym.

Dariusz Dończyk

(M.M.)

[SOP]