Skarb Państwa nie przebił zasiedzenia leśnej działki po wysiedlonej Łemkini

Określone w art. 3984 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. wymaganie uzasadnienia

w skardze kasacyjnej wniosku o przyjęcie jej do rozpoznania zostaje spełnione, jeśli

skarżący wykaże, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Cel wymagania

I CSK 1099/24

2

przewidzianego w art. 3984 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., może być zatem

osiągnięty jedynie przez powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek o

charakterze publicznoprawnym, które – zgodnie z art. 3989 § 1 w zw. z art. 13 § 2

k.p.c. – będą mogły stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej pod kątem

przyjęcia jej do rozpoznania. Na tych jedynie przesłankach Sąd Najwyższy może

oprzeć rozstrzygnięcie w kwestii przyjęcia bądź odmowy przyjęcia skargi kasacyjnej

do rozpoznania.

W skardze kasacyjnej wniesionej od postanowienia Sądu Okręgowego w

Nowym Sączu z 3 października 2023 r. (sygn. akt III Ca 231/23) wnioskodawca –

Skarb Państwa reprezentowany przez Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy

Państwowe Nadleśnictwo Ł. – zarzucając w ramach podstawy kasacyjnej obrazę

przepisów prawa materialnego, oparł wniosek o jej przyjęcie do rozpoznania na

przesłance z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., tj. oczywistej zasadności skargi kasacyjnej.

Oczywistą zasadność skarżący wiązał z naruszeniem art. 277 pkt 4 rozporządzenia

Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1933 r. Kodeks zobowiązań

(Dz.U. z 1933 r. Nr 82, poz. 598), art. 109 pkt 4 ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. –

Przepisy ogólne prawa cywilnego w związku z art. 53 i art. 50 § 1 i 2 dekretu z dnia

11 października 1946 r. Prawo rzeczowe, art. XLI § 1 i 2 ustawy z dnia 23 kwietnia

1964 r. – Przepisy wprowadzające kodeks oraz art. 175 k.c. w zw. z art. 121 pkt 4

k.c. i art. 172 § 1 i 2 k.c., polegającym – jego zdaniem – na błędnym przyjęciu, że w

stosunku do T.U. i jej następców prawnych do dnia 31 grudnia 1989 r. występował

stan siły wyższej uniemożliwiający dochodzenie roszczeń przed sądem lub innym

właściwym organem. Skarżący podniósł, że sąd drugiej instancji nie dokonał oceny

całego okresu, którego dotyczyło zawieszenie biegu zasiedzenia, podczas gdy

ustalenie zarówno istnienia przeszkody w postaci siły wyższej, jak i czasu jej

trwania stanowi element konieczny przesłanki z art. 121 pkt 4 k.c. Wskazał, że sąd

ograniczył się do ogólnych odwołań do przynależności etnicznej uczestników oraz

realiów społeczno-politycznych PRL, nie wykazując – w jego ocenie – aby w

odniesieniu do T.U. i jej następców prawnych istniały konkretne, obiektywne

okoliczności uniemożliwiające podjęcie działań prawnych. Sąd przyjął istnienie

stanu siły wyższej na podstawie uogólnienia dotyczącego sytuacji osób

pochodzenia łemkowskiego, bez przeprowadzenia indywidualnej analizy ich

I CSK 1099/24

3

sytuacji faktycznej. Skarżący wskazał, że Sąd drugiej instancji oparł swoje

stanowisko na założeniu jednolitości okresu od 1947 r. do 1989 r., podczas gdy

poszczególne fazy PRL różniły się realnymi możliwościami dochodzenia roszczeń.

Takie uogólnienie prowadziło do nieuprawnionego zwolnienia uczestników z

obowiązku wykazania przesłanek zawieszenia biegu zasiedzenia. Podniósł, że Sąd

nie ustalił, czy uczestnicy lub ich poprzednicy prawni doświadczyli jakichkolwiek

represji lub innych działań państwa, które mogłyby realnie uniemożliwić im

dochodzenie roszczeń, ani nie wykazał, aby byli oni pozbawieni możliwości

skorzystania z przysługujących środków prawnych. Skarżący zwrócił uwagę, że z

ustaleń faktycznych przyjętych przez Sąd drugiej instancji wynika, iż do 2017 r. nie

podejmowano żadnych działań zmierzających do odzyskania nieruchomości, co –

w jego ocenie – przeczy tezie o istnieniu obiektywnej przeszkody uniemożliwiającej

dochodzenie roszczeń. Wskazał również, że ustalenia sądu dotyczące przeszkody

zostały oparte wyłącznie na zeznaniach jednego uczestnika, które – jego zdaniem –

nie wykazywały, aby T.U. i jej następcy prawni byli w okresie PRL rzeczywiście

pozbawieni możliwości dochodzenia roszczeń. W ocenie skarżącego, Sąd drugiej

instancji naruszył przepisy regulujące zawieszenie biegu przedawnienia i

zasiedzenia, przyjmując istnienie stanu siły wyższej bez wykazania – zarówno w

płaszczyźnie obiektywnej, jak i indywidualnej – że T.U. i jej następcy prawni byli

rzeczywiście pozbawieni możliwości dochodzenia roszczeń. Na tej podstawie

skarżący wywodził spełnienie przesłanki oczywistej zasadności skargi kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje

Powołana przez skarżącego przesłanka oczywistej zasadności skargi

zachodzi wtedy, gdy zasadność zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej

wynika prima facie, bez głębszej analizy prawnej. Dotyczy to więc jedynie uchybień

– przepisom prawa materialnego albo procesowego, zarzucanym sądowi drugiej

instancji w skardze kasacyjnej – o charakterze elementarnym, polegających w

szczególności na oparciu rozstrzygnięcia na wykładni przepisu oczywiście

sprzecznej z jednolitą i ugruntowaną jego wykładnią przyjmowaną w orzecznictwie i

nauce prawa, na zastosowaniu przepisu, który już nie obowiązywał względnie na

oczywiście błędnym zastosowaniu określonego przepisu w ustalonym stanie

faktycznym. Do wykazania oczywistej zasadności skargi powinno wystarczyć jedno

I CSK 1099/24

4

konkretne twierdzenie, jedna stanowcza, przekonująca od razu teza, wskazująca

racje podważające rozstrzygnięcie poddane krytyce i zaskarżeniu. Na tym właśnie

polega „oczywista” zasadność środka zaskarżenia w rozumieniu przyjętym w art.

3989 § 1 pkt 4 k.p.c. (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 17 grudnia 2019 r.,

IV CSK 307/19). Sąd Najwyższy, rozpoznając nadzwyczajny środek odwoławczy w

postaci skargi kasacyjnej, jest związany ustalonym stanem faktycznym sprawy

stanowiącym podstawę rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji zaskarżonego skargą

kasacyjną (art. 39813 § 2 k.p.c.). Związanie to wyklucza nie tylko przeprowadzenie

w jakimkolwiek zakresie dowodów, lecz także badanie czy sąd drugiej instancji nie

przekroczył granic swobodnej ich oceny. Każdy zarzut skargi kasacyjnej, który ma

na celu polemikę z ustaleniami faktycznymi sądu drugiej instancji, chociażby pod

pozorem błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania określonych przepisów

prawa materialnego, z uwagi na jego sprzeczność z art. 3983 § 3 k.p.c. jest a limine

niedopuszczalny (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego z 12 czerwca 2006 r.,

IV CSK 100/06 i z 10 sierpnia 2006 r., V CSK 211/06).

W świetle przedstawionych kryteriów nie można przyjąć, aby skarżący

wykazał oczywistą zasadność skargi kasacyjnej. Skarżący wywodzi tę przesłankę z

zarzutu naruszenia przepisów prawa materialnego regulujących zawieszenie biegu

zasiedzenia, obejmujących zarówno regulacje obowiązujące przed wejściem w

życie kodeksu cywilnego, jak i art. 121 pkt 4 k.c. w zw. z art. 175 k.c., przez

przyjęcie, że w stosunku do T.U. i jej następców prawnych do dnia 31 grudnia 1989

r. występował stan siły wyższej uniemożliwiający dochodzenie roszczeń. W

szczególności skarżący podniósł, że Sąd drugiej instancji nie dokonał indywidualnej

oceny sytuacji tych osób, ograniczając się do ogólnych odwołań do ich

przynależności etnicznej oraz realiów społeczno-politycznych okresu PRL, jak

również nie ustalił w sposób należyty okresu trwania przeszkody ani konkretnych

okoliczności uniemożliwiających dochodzenie roszczeń. Analiza uzasadnienia

zaskarżonego postanowienie uzasadnia jednak wniosek, że Sąd Okręgowy dokonał

szczegółowej i wieloaspektowej analizy przesłanki z art. 121 pkt 4 k.c., odnosząc

się zarówno do uwarunkowań historycznych, jak i do indywidualnej sytuacji T.U. –

osoby narodowości łemkowskiej wysiedlonej w ramach akcji „[…]”. Ocena ta

została przeprowadzona w oparciu o ustalony stan faktyczny oraz z

I CSK 1099/24

5

uwzględnieniem utrwalonej linii orzeczniczej Sądu Najwyższego, w tym uchwały

pełnego składu Izby Cywilnej z 26 października 2007 r., III CZP 30/07, oraz licznych

postanowień dotyczących sytuacji osób wysiedlonych w ramach akcji „[…]”.

Orzecznictwo to konsekwentnie wskazuje na przeszkody uniemożliwiające

skuteczne dochodzenie roszczeń w okresie PRL, w szczególności wynikające z

przynależności do grup dotkniętych represjami oraz z utrwalonej praktyki organów

państwowych, która obiektywnie wyłączała realną możliwość odzyskania

nieruchomości przejętych przez państwo. Sąd drugiej instancji wskazał, że

przejęcie nieruchomości przez Skarb Państwa nastąpiło bez jakiejkolwiek podstawy

prawnej, a w okresie PRL osoby tej grupy etnicznej nie miały realnych możliwości

skutecznego dochodzenia zwrotu nieruchomości leśnych przejętych przez

administrację państwową. Wskazał również, że T.U. nie była objęta decyzją z 2

grudnia 1954 r., dotyczącą przejęcia nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, co

wyłączało możliwość skorzystania z sądowej kontroli administracyjnej po 1980 r., a

formalna dostępność środków prawnych nie oznaczała realnej możliwości ich

wykorzystania. W kontekście zarzutów skargi kasacyjnej dotyczących art. 121 pkt 4

k.c. należy podkreślić, że skarżący nie wykazał, aby sąd drugiej instancji dopuścił

się oczywistego naruszenia tego przepisu. Przesłanka z art. 121 pkt 4 k.c. ma

charakter złożony i wymaga ustalenia zarówno istnienia obiektywnej przeszkody

uniemożliwiającej dochodzenie roszczeń, jak i czasu jej trwania. Ocena ta ma

charakter faktyczny i zależy od okoliczności konkretnej sprawy. Sąd Okręgowy

odniósł się do obu elementów tej przesłanki, ustalając istnienie obiektywnej

przeszkody wynikającej z praktyki organów państwowych oraz przynależności T.U.

do grupy osób dotkniętych represjami w ramach akcji „[…]”, a także określając czas

trwania tej przeszkody, zgodnie z linią orzeczniczą Sądu Najwyższego wiążącą

moment jej ustania z przemianami ustrojowymi końca 1989 r. Zarzut skarżącego,

jakoby Sąd nie zbadał „całego okresu” lub nie dokonał indywidualnej oceny sytuacji

T.U., stanowi jedynie polemikę z ustaleniami faktycznymi i oceną dowodów, a nie

wskazuje na oczywiste naruszenie prawa. Skarga kasacyjna zmierza w istocie do

zakwestionowania ustaleń faktycznych, co – zgodnie z art. 39813 § 2 k.p.c. –

pozostaje poza zakresem kontroli kasacyjnej. W konsekwencji nie sposób uznać,

I CSK 1099/24

6

aby doszło do oczywistego naruszenia art. 121 pkt 4 k.c. w zw. z art. 175 k.c., a tym

samym, aby została spełniona przesłanka z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.

Takie ujęcie problemu znajduje pełne oparcie w utrwalonej linii orzeczniczej

Sądu Najwyższego. W uchwale pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z

26 października 2007 r., III CZP 30/07 (OSNC 2008, nr 5, poz. 43), wskazano, że

zasiedzenie nie biegnie, jeżeli właściciel nie mógł skutecznie dochodzić wydania

nieruchomości, co stanowi punkt wyjścia dla oceny przesłanki z art. 121 pkt 4 k.c.

W postanowieniu z 30 października 2008 r., II CSK 241/08, podkreślono, że

przeszkoda ta może wynikać z indywidualnej sytuacji właściciela lub jego

przynależności do określonej grupy społecznej, jeżeli obiektywnie nie mógł on

liczyć na skuteczność dochodzenia roszczeń w okresie PRL. W postanowieniu z

12 maja 2017 r., III CSK 60/17, Sąd Najwyższy wyjaśnił, że przeszkody natury

politycznej mogą być zrównane w skutkach z siłą wyższą w rozumieniu art. 121 pkt

4 k.c., jeżeli praktyka stosowania prawa w okresie PRL nie stwarzała realnych

szans uzyskania korzystnego rozstrzygnięcia. Podkreślono również, że istnienie

takiej przeszkody można przyjąć także wtedy, gdy właściciel – ze względu na swoją

indywidualną sytuację lub przynależność do określonej grupy społecznej –

obiektywnie nie mógł liczyć na skuteczność dochodzenia roszczeń. W odniesieniu

do osób narodowości łemkowskiej wysiedlonych w ramach akcji „[…]” Sąd

Najwyższy w postanowieniu z 18 maja 2017 r., III CSK 221/16, wyjaśnił, że o stanie

równym zawieszeniu wymiaru sprawiedliwości można mówić wówczas, gdy warunki

ustrojowe i praktyka stosowania prawa nie stwarzały realnych szans uzyskania

korzystnego rozstrzygnięcia. Jednocześnie wskazał, że moment ustania tych

okoliczności należy wiązać z wyborami z czerwca 1989 r., kiedy dopiero pojawiła

się realna możliwość podjęcia efektywnych działań chroniących własność. W

praktyce oznacza to, że przeszkoda uniemożliwiająca skuteczne dochodzenie

roszczeń przez osoby objęte akcją „[…]” trwała do końca 1989 r.

W najnowszym i utrwalonym orzecznictwie – obejmującym również sprawy,

w których podnoszono zbliżone zarzuty dotyczące oceny przeszkody z art. 121 pkt

4 k.c. w kontekście osób wysiedlonych w ramach akcji „[…]” – Sąd Najwyższy

konsekwentnie wskazuje, że praktyka organów państwowych w okresie PRL realnie

wyłączała możliwość skutecznego dochodzenia roszczeń, co uzasadniało

I CSK 1099/24

7

zawieszenie biegu zasiedzenia aż do przemian ustrojowych. Wskazuje się, że w

odniesieniu do osób dotkniętych represjami powojennymi realna możliwość

dochodzenia roszczeń pojawiła się dopiero po wyborach z czerwca 1989 r. (por.

m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 30 października 2008 r., II CSK 241/08, z

12 maja 2017 r., III CSK 60/17, z 18 maja 2017 r., III CSK 221/16; z 17 stycznia

2019 r., IV CSK 535/17; z 26 października 2021 r., II CSKP 299/21; też

postanowienia Sądu Najwyższego z 31 stycznia 2024 r., I CSK 5408/22, z 7 marca

2024 r., I CSK 6743/22, z 5 września 2024 r., I CSK 2683/23, z 1 października 2024

r., I CSK 2270/23 oraz z 24 października 2024 r., I CSK 3262/23).

W świetle powyższego nie sposób uznać, aby stanowisko Sądu drugiej

instancji pozostawało w oczywistej sprzeczności z prawem. Przeciwnie mieści się

ono w granicach w utrwalonej linii orzeczniczej Sądu Najwyższego dotyczącej

stosowania art. 121 pkt 4 k.c. w sprawach restytucyjnych z okresu PRL. Skarżący

nie wykazał zatem, aby zaskarżone orzeczenie było dotknięte uchybieniem o

charakterze oczywistym, które mogłoby uzasadniać przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania na podstawie art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. Mając na względzie powyższe,

należało ostatecznie stwierdzić, że przesłanka „oczywistej zasadności skargi” nie

została wykazana.

Wskazać należy, że w sprawie nie zachodzi też nieważność postępowania,

którą Sąd Najwyższy bierze pod rozwagę – w granicach zaskarżenia – z urzędu

(art. 39813 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.).

Z przytoczonych względów należało odmówić przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania (art. 3989 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.).

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 108 § 1

k.p.c. w zw. z art. 391 § 1, art. 39821 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c. z uwzględnieniem

normy zawartej w art. 520 § 3 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1, art. 39821 k.p.c. i art. 13 §

2 k.p.c., obciążając nimi wnioskodawcę, który przegrał sprawę w postępowaniu

kasacyjnym.

I CSK 1099/24

8

Dariusz Dończyk

(A.G.)

[a.ł]