Odszkodowanie dla małżonków dzielone na dwie wierzytelności. SN odrzucił skargę kasacyjną

I CSK 150/25

2

Powodowie A.K. i I.K. po ostatecznym sprecyzowaniu powództwa wnieśli

o zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa –Zarządu w B. solidarnie na ich

rzecz kwoty 90 261,15 zł wraz z bliżej opisanymi odsetkami.

Sąd Rejonowy w Łasku zasądził od pozwanego na rzecz powodów kwotę

90 261,15 zł wraz z odsetkami (nie wskazując, by zasądzenie nastąpiło solidarnie),

umorzył postępowanie w pozostałym zakresie, a także orzekł o kosztach

postępowania. W uzasadnieniu tego orzeczenia nie wypowiedziano się

o przyczynach nieuwzględnienia żądania powodów co do solidarnego zasądzenia

na ich rzecz dochodzonej kwoty oraz co do umorzenia postępowania w tym

zakresie. Apelacja pozwanego od orzeczenia Sądu pierwszej instancji została

oddalona przez Sąd Okręgowy w Sieradzu.

Pozwany wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu drugiej instancji,

zaskarżając ten wyrok w całości. Jako wartość przedmiotu zaskarżenia wskazał

kwotę 90 261 zł.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna podlegała odrzuceniu jako niedopuszczalna.

Zgodnie z art. 3982 § 1 zd. 1 k.p.c. skarga kasacyjna jest niedopuszczalna

w sprawach o prawa majątkowe, w których wartość przedmiotu zaskarżenia jest

niższa niż pięćdziesiąt tysięcy złotych, a w sprawach z zakresu prawa pracy

i ubezpieczeń społecznych – niższa niż dziesięć tysięcy złotych. Wprawdzie

podana przez pozwanego wartość przedmiotu zaskarżenia (90 261 zł) przekracza

tę wartość, jednak nie została ona określona prawidłowo. Skarżący pominął

bowiem okoliczność, że po stronie powodowej występowały dwie osoby.

Wstępnie należy przypomnieć, że Sąd Najwyższy nie jest związany

wskazaniem wartości przedmiotu zaskarżenia, dokonanym w postępowaniu przed

sądami powszechnymi. Na etapie postępowania kasacyjnego nie ma zatem

rozstrzygającego znaczenia okoliczność, że wartość przedmiotu zaskarżenia

podana w skardze kasacyjnej odpowiada wartości sprecyzowanej przez powodów

i wskazanej w apelacji. Wprawdzie art. 25 § 2 k.p.c. wyklucza możliwość badania,

bez zarzutu drugiej strony, wartości przedmiotu sporu po doręczeniu pozwu, jednak

zasada ta nie dotyczy etapu kontroli dopuszczalności skargi kasacyjnej. Sąd

I CSK 150/25

3

Najwyższy może więc każdorazowo poddać tę wartość weryfikacji na podstawie

materiału sprawy – z pominięciem reguł określonych w art. 25 i 26 k.p.c.

(zob. postanowienia SN z: 24 maja 2001 r., IV CZ 20/01, 21 listopada 2001 r.,

I CZ 152/01, 22 października 2014 r., II CSK 235/14, 18 marca 2015 r.,

III CSK 419/14, 16 kwietnia 2025 r., I CSK 1048/24).

W ramach takiej weryfikacji Sąd Najwyższy stwierdził w niniejszej sprawie,

że występowało w niej dwoje powodów, na których rzecz Sąd pierwszej instancji

zasądził kwotę 90 261,15 zł. Zasądzenie to nie nastąpiło w sposób solidarny (jak

żądano w pozwie) lub inny, lecz uzasadniający tezę, że w odniesieniu do

zasądzonego świadczenia, mimo jego pieniężnego charakteru, nie nastąpił skutek

wynikający z art. 379 § 1 zd. 1 k.c. W efekcie należało przyjąć, że na podstawie

przywołanego ostatnio przepisu doszło do podziału zasądzonej wierzytelności

pieniężnej na dwie odrębne wierzytelności, a skoro z okoliczności nie wynika nic

innego, to zgodnie z art. 379 § 1 zd. 2 k.c. każdemu z powodów przysługuje

indywidualnie wierzytelność w tej samej wysokości, czyli, po zaokrągleniu do

pełnego złotego, po 45 131 zł.

Odmiennego wniosku nie uzasadnia fakt, że powodowie żądali zasądzenia

całej kwoty solidarnie. Przedmiotem oceny może być bowiem obecnie wyłącznie

zapadłe rozstrzygnięcie o dochodzonym roszczeniu, tymczasem z treści wyroku

wynika, że Sąd Rejonowy nie uwzględnił wspomnianego żądania. Bez względu na

przyczyny i zasadność tego rozstrzygnięcia nie można zatem przyjąć, by kwota

określona jako wartość przedmiotu zaskarżenia nie uległa opisanemu

wyżej podziałowi.

Na marginesie należy zauważyć, że w istocie strona powodowa nie

przedstawiła podstawy prawnej, która miałaby uzasadniać zasądzenie żądanej

kwoty solidarnie na rzecz obojga powodów. Zobowiązanie jest solidarne, jeżeli to

wynika z ustawy lub z czynności prawnej (art. 369 k.c.). W badanym przypadku,

z uwagi na źródło zobowiązania, z którego wynika zasądzona wierzytelność,

w rachubę mogłaby wchodzić wyłącznie solidarność z ustawy. Solidarności

powodów, jako wierzycieli, nie tłumaczy w szczególności sam w sobie fakt

pozostawania w związku małżeńskim, jak i okoliczność, że grunt, z którym

I CSK 150/25

4

związane jest roszczenie odszkodowawcze, wchodzi w skład majątku wspólnego.

Jeśli więc te racje stały za stanowiskiem Sądu o nieuwzględnieniu żądania

w zakresie solidarności, to byłby to pogląd prawidłowy. Nie jest wprawdzie jasne,

dlaczego w tym zakresie (jako „w pozostałym zakresie”) rozstrzygnięto o umorzeniu

postępowania, zamiast o oddaleniu powództwa; kwestia ta nie ma jednak obecnie

znaczenia i nie może roztrząsana w aktualnym stanie sprawy.

Wobec oddalenia apelacji rozstrzygnięcie tożsame, czyli bez orzeczenia

o zasądzeniu solidarnie należności głównej, zostało przedstawione do kontroli

kasacyjnej. W istocie zatem skarżący, w celu poprawnego wskazania wartości

przedmiotu zaskarżenia, winien był podać tę wartość oddzielnie w stosunku do

każdego z powodów. Wobec treści wyroku należało bowiem przyjąć, że zasądzona

wierzytelność uległa z mocy prawa podziałowi, a każdemu z powodów

przysługiwało odrębne roszczenie. Wartość przedmiotu zaskarżenia wynosiła

natomiast – oddzielnie w odniesieniu do powoda i powódki – mniej niż 50 000 zł, co

oznacza, że skarga kasacyjna była prima facie niedopuszczalna (wyjąwszy

szczególne przypadki wskazane w art. art. 39821 w zw. z 368 § 2 zd. 2 k.p.c., na

które nie powołano się w sprawie).

W sprawie ustalono, że powodowie są małżonkami, oraz – pośrednio, dzięki

wskazaniu, iż sporna nieruchomość wchodzi w skład majątku wspólnego – że

pozostają oni w ustroju wspólności ustawowej. W kontekście dostępności kontroli

kasacyjnej trzeba więc zauważyć, że dochodzona przez nich wierzytelność byłaby

traktowana jako całość (nieulegająca podziałowi) w razie zasądzenia jej „do

wspólności ustawowej”, „do niepodzielnej ręki” lub w razie użycia innego

sformułowania niepozostawiającego wątpliwości co do tego, że zasądzenie

uwzględnia wspólny, bezudziałowy charakter tej wierzytelności. W toku

postępowania nie podniesiono jednak twierdzeń, że dochodzone przez powodów

roszczenie wchodziło w skład majątku wspólnego, oraz – przede wszystkim – nie

zgłoszono żądania zasądzenia tej wierzytelności w sposób, który odpowiadałby

takiej kwalifikacji.

Dopiero w razie sformułowania stosownego żądania oraz adekwatnych do

niego twierdzeń sądy orzekające w sprawie badałyby, czy wierzytelność istotnie

I CSK 150/25

5

wchodzi w skład majątku wspólnego powodów, tj. czy jej powstanie z mocy prawa

stanowiło „nabycie” przedmiotu majątkowego w rozumieniu art. 31 § 1 k.r.o. W razie

stwierdzenia podstaw do przyjęcia takiej oceny należałoby uznać, że skoro

wierzytelność weszła do majątku wspólnego, którego cechą jest brak udziałów, to

do zasądzonej kwoty nie stosuje się przywołanego uprzednio art. 379 § 1 k.c. Taki

sam skutek zachodzi w razie wejścia wierzytelności do spadku, co do którego nie

dokonano jeszcze działu spadku; wierzytelność taka jest objęta wspólnością

majątku spadkowego (art. 1035 k.c.) i podlega reżimowi prawnemu traktującemu tę

masę majątkową jako pewną całość, w związku z czym nie ma do niej

zastosowania wynikająca z art. 379 § 1 k.c. zasada podziału świadczenia

podzielnego (zob. postanowienie SN z 13 stycznia 2023 r., I CSK 3343/22, wraz

z przywołanym tam orzecznictwem).

Zgłoszone żądanie zasądzenia solidarnego nie pozostaje przy tym w takiej

relacji z zasądzeniem do niepodzielnej ręki, by w razie braku podstaw do

uwzględnienia pierwszego z nich, dotyczącego solidarności wierzycieli, możliwe

było orzeczenie o zasądzeniu (jako „mniej”, „minus”) całej należnej małżonkom

kwoty „do niepodzielnej ręki” lub „do wspólności ustawowej”. Są to żądania

odmienne co do swej istoty, toteż sąd może orzekać o każdym z nich jedynie

w razie stosownego domagania się przez stronę zasądzenia w określony sposób.

Wobec uznania, że wartość przedmiotu zaskarżenia, ustalona odrębnie

w stosunku do każdego z powodów, wynosiła – w obu wypadkach – mniej niż

50 000 zł, skarga kasacyjna podlegała odrzuceniu przez Sąd Okręgowy na

podstawie art. 3986 § 2 in fine k.p.c. w zw. z art. 3982 § 1 zd. 1 k.p.c. Z uwagi na

nieodrzucenie skargi przez Sąd drugiej instancji, podlegała ona odrzuceniu przez

Sąd Najwyższy na podstawie art. 3986 § 3 k.p.c.

Beata Janiszewska

[J.T.]

[SOP]