Kredyt indeksowany do franka. SN nie przyjął kasacji banku, koszty dla kredytobiorców

Wyrokiem z dnia 12 grudnia 2023 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku oddalił

apelację pozwanego Banku od wyroku Sądu Okręgowego w Bydgoszczy z dnia 22

lutego 2022 r., ustalającego nieistnienie stosunku prawnego kredytu wynikającego

z bliżej oznaczonej umowy kredytu hipotecznego z dnia 11 lipca 2008 r. zawartej

przez powodów oraz poprzednika prawnego pozwanego Banku oraz

zasądzającego od pozwanego na rzecz jednego z powodów kwotę 17.859,68 zł

oraz kwotę 57.342,35 CHF wraz z bliżej oznaczonymi odsetkami ustawowymi za

opóźnienie.

W skardze kasacyjnej, w uzasadnieniu wniosku o jej przyjęcie do

rozpoznania, pozwany wskazał przyczyny kasacyjne określone w art. 3989 § 1 pkt 1

i 2 k.p.c. Jego zdaniem w sprawie istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych

budzących poważne wątpliwości i wywołujących rozbieżności w orzecznictwie, tj.

art. 4 ust. 2 i art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, art. 65 k.c., art. 354 k.c., art. 358 § 2 k.c.,

art. 3851 § 1 i 2 k.c., art. 3852 k.c., art. 69 ust. 3 Prawa bankowego i art. 189 k.p.c.

W ocenie skarżącego w sprawie wystąpiły również istotne zagadnienia

prawne, wyrażające się w następujących pytaniach:

1) czy w przypadku uznania w wyniku kontroli incydentalnej obecnych w

umowie o kredyt indeksowany kursem waluty obcej klauzul spreadowych

nieokreślających głównego przedmiotu umowy, za niedozwolone (nieuczciwe)

warunki umowne, prawidłowym jest przyjęcie nieważności całej umowy, skoro

klauzule ryzyka walutowego, określające - zgodnie z jednolitym orzecznictwem

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej - główny przedmiot tej umowy, nie

stanowią niedozwolonych (nieuczciwych) warunków umownych?;

2) czy w przypadku uznania w wyniku kontroli incydentalnej obecnych w

umowie o kredyt indeksowany do waluty obcej klauzul odnoszących się do

indeksacji kredytu kursem waluty obcej za niedozwolone (nieuczciwe) warunki

umowne i w konsekwencji przyjęcia upadku umowy jako konsekwencji

wyeliminowania z niej mechanizmu indeksacji, kierując się zasadą utrzymania

umowy w mocy oraz mając na uwadze postulat przywrócenia sytuacji prawnej i

faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on w przypadku braku

I CSK 162/25

3

nieuczciwych warunków umownych, prawidłowe jest odwołanie się, jako do

podstawy dla określenia oprocentowania zobowiązań kredytowych wyrażonych w

walucie polskiej, do stawki referencyjnej WIBOR, skoro w umowie wiążącej strony

stawka ta występuje i jest ona definiowana jako odnosząca się do kredytów

nieindeksowanych, wyrażonych w walucie polskiej?;

3) czy wobec umożliwienia kredytobiorcom posiadającym kredyty

denominowane lub indeksowane do waluty innej niż waluta polska dokonywania

spłaty rat kapitałowo-odsetkowych oraz dokonania przedterminowej spłaty pełnej

lub częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w tej walucie na podstawie wyżej

powołanego art. 69 ust. 3 Prawa bankowego, wziąwszy pod uwagę aksjomat

racjonalności krajowego ustawodawcy, uzasadnione jest przyjęcie, że kredyty

denominowane lub indeksowane do waluty innej niż waluta polska są kredytami

udzielonymi w złotych polskich, skoro dokonanie przez kredytobiorcę spłaty raty

kapitałowo- odsetkowej albo dokonanie przedterminowej spłaty pełnej lub

częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w walucie, do której denominowany lub

indeksowany jest kredyt, prowadzi do skutecznego spełnienia świadczenia

wynikającego ze stosunku zobowiązaniowego w postaci umowy kredytu oraz

zaspokojenia wierzyciela w osobie kredytodawcy, bez konieczności dokonywania

jakichkolwiek przeliczeń bądź innych operacji walutowych wpłacanych przez

kredytobiorcę środków w walucie innej, niż waluta krajowa?

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z art. 3981 § 1 k.p.c. wynika, że skarga kasacyjna przysługuje co do zasady

od prawomocnych orzeczeń sądów drugiej instancji, a więc orzeczeń wieńczących

dwuinstancyjne postępowanie sądowe, w którym sądy obu instancji dysponują

pełną kognicją w zakresie faktów i dowodów. Jednakże zgodnie z art. 3989 § 1

k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania tylko wtedy, gdy

w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni

przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. W zamyśle ustawodawcy skarga

kasacyjna stanowi zatem nadzwyczajny środek zaskarżenia, którego rozpoznanie

I CSK 162/25

4

przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej doniosłości,

wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi swoje źródło w

interesie publicznym, w szczególności przez zapewnienie jednolitej wykładni i

stosowania prawa. Wyłączną podstawą oceny pod kątem przyjęcia skargi

kasacyjnej do rozpoznania są wskazane w niej przyczyny kasacyjne wraz z

uzasadnieniem (art. 3984 § 2 k.p.c.).

Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego, skarżący, który

jako uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazał

przyczynę określoną w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., powinien odpowiednio

sformułować zagadnienie prawne, wskazać przepisy prawa, na których tle

zagadnienie się wyłoniło oraz przedstawić argumentację jurydyczną uzasadniającą

możliwość rozbieżnych ocen prawnych oraz świadczącą o istotności tego

zagadnienia (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego: z 10 maja 2001 r., II CZ

35/01, OSNC 2002, Nr 1, poz. 11; z 2 grudnia 2014 r., II CSK 376/14, niepubl.; z 9

kwietnia 2015 r., V CSK 547/14, niepubl.). Zagadnienie jest istotne, jeżeli jego

rozstrzygnięcie ma znaczenie dla ukierunkowania praktyki sądowej i rozstrzygnięcia

sprawy, w której zagadnienie powstało (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego

z 18 września 2012 r., II CSK 180/12, niepubl. oraz z 2 grudnia 2014 r., II CSK

376/14, niepubl.), wywołuje poważne wątpliwości, a zarazem nie było dotychczas

rozstrzygnięte w judykaturze albo dotychczasowe orzecznictwo wymaga zmiany

(zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 24 sierpnia 2016 r., II CSK 94/16,

niepubl.).

Powołanie się zaś na przyczynę kasacyjną przewidzianą w art. 3989 § 1 pkt

2 k.p.c. wymaga wykazania przez stronę skarżącą, że chodzi o wykładnię

przepisów prawa, których treść i znaczenie nie zostały dostatecznie wyjaśnione

w dotychczasowym orzecznictwie lub, że istnieje potrzeba zmiany ich

dotychczasowej wykładni, podania, w drodze stosownego jurydycznego wywodu,

na czym owe wątpliwości polegają, a także że mają one poważny oraz rzeczywisty

charakter i ich rozstrzygnięcie wiąże się z rozpatrywaną sprawą i jest istotne z

punktu widzenia wyniku postępowania oraz publicznoprawnych funkcji skargi

kasacyjnej. Jeżeli podstawą wniosku w tym zakresie jest twierdzenie o

występujących w orzecznictwie sądowym rozbieżnościach wynikających z

I CSK 162/25

5

dokonywania przez sądy różnej wykładni przepisu, konieczne jest wskazanie

rozbieżnych orzeczeń, dokonanie ich analizy i wykazanie, że rozbieżność wynika z

różnej wykładni przepisu (por.m.in. postanowienia z 15 października 2002 r., II CZ

102/02, niepubl.; z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07, niepubl.; z 8 lipca 2008 r. I CSK

111/08, niepubl.; z 20 listopada 2015 r., III CSK 269/15, niepubl.; z 20 maja 2016 r.,

V CSK 692/15, niepubl.; z 3 sierpnia 2017 r., IV CSK 85/17, niepubl.; z 7 grudnia

2017 r., I CSK 499/17, niepubl.; z 26 kwietnia 2018 r., IV CSK 571/17, niepubl.).

Zagadnienia i wątpliwości interpretacyjne sformułowane przez pozwanego

nie czynią zadość wskazanym wymaganiom.

Jego wątpliwości dotyczące wykładni art. 4 ust. 2 i art. 6 ust. 1 Dyrektywy

93/13, art. 65, art. 354, art. 358 § 2, art. 3851 k.c., art. 3852 k.c., oraz art. 69 ust. 3

Prawa bankowego sprowadzają się do odpowiedzi na pytanie, czy wobec

wyodrębnienia w konstrukcji umowy kredytu hipotecznego odniesionego do waluty

obcej klauzul ryzyka walutowego oraz klauzul spreadowych oraz ustalenia, że

klauzule ryzyka walutowego określają główny przedmiot umowy kredytu, wchodzą

w zakres stosowania art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13 (oraz art. 3851 § 1 zdanie drugie

k.c.) i nie są poddawane ocenie przez pryzmat nieuczciwego (niedozwolonego)

charakteru, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, w razie

jednoczesnego ustalenia, że obecne w umowie klauzule spreadowe stanowią

nieuczciwe (niedozwolone) warunki umowne, sąd: (i) władny jest wyeliminować z

łączącej strony umowy o kredyt zarówno klauzule ryzyka walutowego, jak i klauzule

spreadowe, orzekając o upadku całej umowy, zaś w przypadku odpowiedzi

negatywnej, (ii) władny jest odwołać się - w ramach procesu stosowania prawa - w

miejsce uznanych za nieuczciwe postanowień umownych do: (a) bezwzględnie

obowiązującej i bezpośrednio stosowanej normy prawa krajowego w postaci art. 69

ust. 3 Prawa bankowego, albo (b) wykładni oświadczeń woli stron stosunku

umownego w myśl art. 65 k.c., albo (c) przepisu prawa krajowego o charakterze

dyspozytywnym w postaci art. 358 § 2 k.c., mając na względzie realizację celu

dyrektywy 93/13, w szczególności jej art. 6 ust. 1, jakim jest przywrócenie

równowagi między stronami umowy, co do zasady przy jednoczesnym utrzymaniu

w mocy umowy jako całości, jak również przy uwzględnieniu domniemania

uczciwości wynikającego z motywu trzynastego dyrektywy 93/13, zgodnie z którym

I CSK 162/25

6

zakłada się, że obowiązujące w Państwach Członkowskich przepisy ustawowe i

wykonawcze, które bezpośrednio lub pośrednio ustalają warunki umów

konsumenckich, nie zawierają nieuczciwych warunków.

Jednakże wątpliwość ta – podobnie jak zagadnienia prawne sformułowane

przez skarżącego - pomija, że w nowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego nie

budzi już wątpliwości, iż określenie wysokości należności obciążającej konsumenta

z odwołaniem do tabel kursów ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania

obiektywnych kryteriów, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego

działania banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem

oraz narusza równorzędność stron, w związku z czym jest niedopuszczalne (por.

wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, Nr

11, poz. 134, z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16, niepubl., z 19 września 2018 r., I

CNP 39/17, niepubl., z 24 października 2018 r., II CSK 632/17, niepubl., z 13

grudnia 2018 r., V CSK 559/17, niepubl., z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, niepubl.,

z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115, z 9 maja 2019 r., I

CSK 242/18, niepubl., z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, niepubl., z 11

grudnia 2019 r., V CSK 382/18, Glosa 2020, nr 4, s. 67 i n., z 30 września 2020 r., I

CSK 556/18, niepubl., z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22, niepubl., z 13 maja 2022

r., II CSKP 464/22, niepubl., z 27 maja 2022 r., II CSKP 314/22, niepubl., z dnia 8

listopada 2022 r., II CSKP 674/22, niepubl., z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP

1487/22, niepubl., z dnia 25 października 2023 r., II CKSP 820/23, niepubl., z dnia

29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22, niepubl., z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP

874/22, niepubl., z dnia 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22, niepubl. i z dnia 6

września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.).

Zapatrywanie to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej, dotyczącym postanowień dyrektywy 93/13, a w

szczególności w wyroku z dnia 18 listopada 2021 r., C-212/20, A. S.A., dotyczącym

postanowienia zastrzeżonego w umowie kredytu indeksowanego do franka

szwajcarskiego przewidującego, że raty kredytu są wyrażone w walucie obcej i w

dniu wymagalności pobierane są z rachunku bankowego kredytobiorcy, według

kursu sprzedaży zgodnie z tabelą obowiązującą w banku na koniec dnia roboczego

poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu (pkt 19). Przypominając,

I CSK 162/25

7

że przewidziane w art. 5 dyrektywy 93/13 wymaganie przejrzystości postanowień

umownych musi podlegać wykładni rozszerzającej i nie może zostać zawężone do

ich prostego i zrozumiałego charakteru pod względem formalnym i gramatycznym

(pkt 41), Trybunał zwrócił tam uwagę, iż w przypadku spornej klauzuli indeksacyjnej

problem dotyczy nie tyle jej jednoznaczności, ile niewskazania sposobów ustalania

kursu wymiany stosowanego do obliczenia rat spłaty, gdyż nie precyzuje ona

wszystkich czynników uwzględnianych przez bank w celu ustalenia kursu wymiany

stosowanego przy obliczaniu rat spłaty kredytu hipotecznego (pkt 47-48). We

wcześniejszym swym orzecznictwie zaś wyjaśnił, że dla poszanowania wymogu

przejrzystości zasadnicze znaczenie ma kwestia, czy umowa kredytu przedstawia

w sposób przejrzysty powód i szczególne cechy mechanizmu zamiany waluty

obcej, a także stosunek pomiędzy tym mechanizmem a mechanizmem

przewidzianym w innych warunkach umowy, tak aby konsument był w stanie

zrozumieć, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego

z tej umowy konsekwencje ekonomiczne (pkt 49). Istotne jest zatem to, czy w

świetle całokształtu istotnych okoliczności faktycznych, w tym reklamy i informacji

dostarczonych przez kredytodawcę w ramach negocjacji danej umowy kredytu,

właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i racjonalny przeciętny

konsument może nie tylko dowiedzieć się o istnieniu wahań kursów wymiany

ogólnie obserwowanych na rynku walutowym, ale również oszacować - potencjalnie

istotne - konsekwencje ekonomiczne, jakie ma dla niego zastosowanie kursu

sprzedaży przy obliczaniu rat kredytu, którymi zostanie ostatecznie obciążony, a w

rezultacie także całkowity koszt zaciągniętego przez siebie kredytu (pkt 50).

Wprawdzie Trybunał dostrzegł, że kurs wymiany zmienia się w długim okresie i w

przypadku umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej na okres 40 lat

kredytodawca nie może przewidzieć zmiany obciążenia finansowego, jakie może

pociągnąć za sobą mechanizm indeksacji przewidziany w umowie (pkt 51),

jednakże stwierdził, iż okoliczność ta nie może uzasadniać niewskazania w

postanowieniach umowy oraz w ramach informacji dostarczonych przez

przedsiębiorcę w trakcie negocjacji umowy kryteriów stosowanych przez bank w

celu ustalenia kursu wymiany mającego zastosowanie do obliczania rat spłaty, co

umożliwiłoby konsumentowi określenie w każdej chwili tego kursu wymiany (pkt

I CSK 162/25

8

53). Konsument bowiem musi móc zrozumieć, do czego się zobowiązuje,

zwłaszcza co do sposobu obliczenia rat spłaty kredytu, który zaciąga (pkt 54). W

rezultacie Trybunał stwierdził, że art. 5 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten

sposób, iż treść klauzuli umowy kredytu zawartej między przedsiębiorcą a

konsumentem ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej, do której kredyt

jest indeksowany, powinna, na podstawie jasnych i zrozumiałych kryteriów,

umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu i

racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty

obcej stosowanego w celu obliczenia kwoty rat kredytu, w taki sposób, aby

konsument miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany

stosowany przez przedsiębiorcę (pkt 55, teza). Przypominając również, że

przestrzeganie wymagania transparentności postanowienia stanowi jeden z

czynników, które sąd krajowy powinien wziąć pod uwagę przy dokonywaniu oceny

abuzywności tego postanowienia na podstawie art. 3 ust. 1 tej dyrektywy 93/13 (pkt

58), Trybunał zasugerował, iż przedmiotowe postanowienie dotyczące indeksacji,

niepozwalające konsumentowi na samodzielne określenie w każdej chwili kursu

wymiany stosowanego przez przedsiębiorcę, ma abuzywny charakter (pkt 64).

Zastrzegł przy tym, że badanie, czy istnieje znaczna nierównowaga wynikających z

umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta, nie może ograniczać

się do ekonomicznej oceny o charakterze ilościowym, dokonywanej w oparciu o

porównanie z jednej strony całkowitej kwoty transakcji będącej przedmiotem

umowy, a z drugiej strony kosztów, które zgodnie z tym warunkiem obciążają

konsumenta. Znacząca nierównowaga może bowiem wynikać z samego faktu

wystarczająco poważnego naruszenia sytuacji prawnej, w której konsument, jako

strona danej umowy, znajduje się na mocy właściwych przepisów krajowych, w

postaci czy to ograniczenia treści praw, które zgodnie z rzeczonymi przepisami

przysługują mu na podstawie tej umowy, czy to przeszkody w ich wykonywaniu, czy

też nałożenia na niego dodatkowego obowiązku, którego nie przewidują normy

krajowe” (pkt 65-66; por. też np. wyroki Trybunału z dnia 27 stycznia 2021 r., C-

229/19 i C-289/19, Dexia Nederland, pkt 49, z dnia 13 października 2022 r., C-

405/21, Nova Kreditna Banka Maribor, pkt 22, z dnia 21 września 2023 r., C-

139/22, mBank (Polski rejestr klauzul niedozwolonych), pkt 54 oraz postanowienie

I CSK 162/25

9

Trybunału z dnia 30 maja 2024 r., C-325/23, Deutsche Bank Polska, pkt 58-59, 69-

71). W ujęciu Trybunału abuzywność postanowienia sugeruje to, że konsumenci nie

zostali uprzedzeni o dodatkowej korzyści Banku wynikającej z przeliczeń, jak

również to że korzyść ta nie ma żadnego ekwiwalentu (por. postanowienie

Trybunału z dnia 18 października 2023 r., C-117/23, Eurobank Bulgaria, pkt 48-50,

teza).

Sąd Najwyższy wypowiadał się także wiele razy co do tego, czy bez

dotkniętych abuzywnością tzw. klauzul przeliczeniowych umowa kredytu

indeksowanego do waluty obcej może nadal obowiązywać, wskazując, że

wyeliminowanie tych klauzul prowadzi także do upadku klauzuli ryzyka walutowego,

charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i

uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, co jest

równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż należy ją uznać za

umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez strony, choćby

nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu. Rzecz bowiem w

tym, że bez postanowień określających sposób wyznaczenia kursu miarodajnego

dla przeliczenia złotówki na franki szwajcarskie i na odwrót (bez uzupełnienia

związanej z tym luki), klauzule przewidujące indeksację (ucieleśniające też ryzyko

walutowe), w ogóle nie mogą wywrzeć skutku (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22).

Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy o

charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe (por. np. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz.

20, z dnia 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, niepubl., z dnia 10 maja 2022 r., II

CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, niepubl., z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22,

niepubl, z dnia 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2022

r., II CSKP 1153/22, niepubl., z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, niepubl.,

z dnia 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22, niepubl., z dnia 20 lutego 2023 r., II

CSKP 809/22, niepubl., z dnia 10 marca 2023 r., II CSKP 1017/22, niepubl., z dnia

27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1016/22, niepubl., z dnia 25 maja 2023 r., II CSKP

1311/22, niepubl., z dnia 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1159/22, niepubl., z dnia 25

lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, niepubl., z dnia 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22,

I CSK 162/25

10

niepubl., z dnia 8 listopada 2023 r., II CSKP 1530/22, niepubl., z dnia 21 listopada

2023 r., II CSKP 1675/22 i II CSKP 701/23, niepubl., z dnia 29 listopada 2023 r., II

CSKP 1460/22, niepubl. i II CSKP 1753/22, z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP

874/22, niepubl., z dnia 24 stycznia 2024 r., II CSKP 1496/22, niepubl. oraz z dnia 6

września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.). Właśnie dlatego w orzecznictwie

Sądu Najwyższego zwraca się uwagę na ścisłe powiązanie klauzuli ryzyka

walutowego i klauzuli spreadowej (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27

listopada 2019 r., II CSK 483/18, OSP 2021, z. 2, poz. 7, z dnia 10 maja 2022 r., II

CSKP 285/22, z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z dnia 13 maja 2022 r., II

CSKP 464/22, niepubl., z dnia 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22, niepubl., z dnia

28 października 2022 r., II CSKP 902/22 i II CSKP 910/22, niepubl., z dnia 8

listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, z

dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z dnia 8 marca 2023 r., II CSKP 1095/22, z

dnia 12 kwietnia 2023 r., II CSKP 1531/22, z dnia 18 kwietnia 2023 r., II CSKP

1511/22, z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, z dnia 29 listopada 2023 r., II

CSKP 1460/22 i II CSKP 1753/22 oraz z dnia 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22,

niepubl.). Jeżeli zaś bez niedozwolonych postanowień umownych umowa nie może

obowiązywać, a nie są spełnione przesłanki uzupełnienia luki przez regulację

zastępczą i konsument nie wyraził świadomie i swobodnie woli sanowania

postanowienia, umowa jest trwale bezskuteczna (nieważna), a podstawą tej

nieważności jest art. 58 k.c. (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 16 września

2021 r., I CSKP 166/21, niepubl., z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, niepubl.,

z dnia 25 października 2023 r., II CSKP 820/23, z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP

874/22, niepubl. oraz z dnia 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.).

Sąd Najwyższy wypowiadał się już również co do niedopuszczalności

zastąpienia niedozwolonych postanowień kursowych przez sięgnięcie do art. 69

ust. 3 Prawa bankowego, wykładni oświadczeń woli (art. 65 k.c.) albo art. 358 § 2

k.c. (por. w szczególności wyroki Sądu Najwyższego z dnia 8 listopada 2022 r., II

CSKP 1153/22 i z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22 i tam przywoływane

orzecznictwo). Odrzucił też możliwość – sugerowaną w ramach drugiego z

zagadnień prawnych sformułowanych w skardze kasacyjnej – odwołania się w celu

określenia oprocentowania kredytu utrzymanego jako złotowy do stawki

I CSK 162/25

11

referencyjnej WIBOR (por. zwłaszcza wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 listopada

2022 r., II CSKP 1153/22 i postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia

2023 r., I CSK 2707/22 i I CSK 3629/22, niepubl., z dnia 2 czerwca 2023 r., I CSK

4115/22 i I CSK 4355/22, niepubl. oraz z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP

1753/22, niepubl.; por. też wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 27 kwietnia

2023 r., C-705/21, AxFina Hungary, pkt 41 i 50, gdzie wskazano, że art. 6 ust. 1 i

art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż stoją one na

przeszkodzie temu, by - w sytuacji gdy warunek umowny obciążający konsumenta

ryzykiem kursowym powoduje ze względu na swój nieuczciwy charakter

nieważność umowy kredytu denominowanego w walucie obcej, lecz spłacanego w

walucie krajowej, w której jest ten warunek zawarty - umowa ta zostaje uznana za

ważną, a treść zobowiązań konsumenta wynikających z tego warunku umownego

została dostosowana poprzez zmianę waluty tej umowy i ustalonej w niej stopy

procentowej lub poprzez ustalenie górnej granicy kursu wymiany tej waluty; por. też

postanowienie Trybunału z dnia 18 października 2023 r., C-117/23, Eurobank

Bulgaria, pkt 72-73, teza).

W orzecznictwie wyjaśniano też już wielokrotnie, że jeżeli bez

niedozwolonych postanowień umowa nie może obowiązywać – o czym decyduje

ocena obiektywna - sąd może podjąć środki zaradcze zmierzające do utrzymania

umowy tylko pod warunkiem (jest to jeden z warunków), iż całkowity upadek umowy

naraża konsumenta na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”, w świetle

okoliczności istniejących w czasie sporu lub możliwych wówczas do przewidzenia

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2023 r., II CSKP 617/22, niepubl.;

por. też wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 3 października

2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 51, z dnia 8 września 2022 r., C-80/21, C-

81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 67, z dnia 27 kwietnia 2023 r., C-705/21, AxFina

Hungary, pkt 41 oraz z dnia 23 listopada 2023 r., C-321/22, Provident Polska, pkt

87), z uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących interesów konsumenta i z

zastrzeżeniem, że „do celów tej oceny decydująca jest wola wyrażona przez

konsumenta w tym względzie” w tym sensie, że jeżeli sąd poinformował

konsumenta w sposób obiektywny i wyczerpujący o skutkach prawnych oraz

szczególnie szkodliwych skutkach ekonomicznych, jakie może mieć dla niego

I CSK 162/25

12

unieważnienie umowy, sąd ten nie może, po uwzględnieniu jego woli stwierdzenia

nieważności umowy, sprzeciwić się zrzeczeniu się przez niego ochrony przyznanej

im przez dyrektywę 93/13 (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

z dnia 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 78 w związku z

pkt 74-75, z dnia 16 marca 2023 r., C-6/22, M.B.,U.B.,M.B. przeciwko X S.A. (M.B. i

in.), pkt 43-45 i teza oraz z dnia 12 października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank,

pkt 29; postanowienie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 18

października 2023 r., C-117/23, Eurobank Bulgaria, pkt 66), a z drugiej strony sąd

nie może chronić konsumenta przed upadkiem umowy, jeżeli ocenia, że nie naraża

on go na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”, choćby konsument domagał się

tej ochrony (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 12

października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank, pkt 38, 40-41).

Argumenty przytoczone przez pozwanego nie przekonują do potrzeby

formułowania dodatkowych wypowiedzi w tym względzie. Ponadto opierają się

częściowo na założeniu, że in casu klauzule ryzyka walutowego, określające

główny przedmiot tej umowy, nie stanowią niedozwolonych (nieuczciwych)

warunków umownych. Jest to założenie czysto hipotetyczne, zważywszy, że Sąd

odwoławczy negatywnie ocenił nie tylko klauzule spreadowe, ale również klauzule

ryzyka walutowego, wskazując, iż były one nietransparentne - Bank nie zrealizował

należycie obowiązku informacyjnego względem powodów dotyczącego pouczenia o

ryzyku kursowym/walutowym – i nakładały na powodów nieograniczone ryzyko

walutowego, co prowadziło do naruszenia równorzędności stron umowy i w sposób

oczywisty było sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszało interesy

konsumentów. Ponadto klauzule spreadowe zgodnie z dominującym poglądem

Sądu Najwyższego – stanowiąc część szerszego mechanizmu indeksacji,

decydującego ostatecznie o wysokości spłat kredytobiorcy w złotówkach (i

ucieleśniającego ryzyko walutowe), a tym samym o wysokości podstawowego

świadczenia konsumenta (bez tych klauzul nie da się dokonać niezbędnych

przeliczeń indeksacyjnych) – współokreślają główne świadczenia stron w

rozumieniu art. 3851 § 1 zd. 2 k.c. (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27

listopada 2019 r., II CSK 483/18, OSP 2021, z. 2, poz. 7, z dnia 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/18, z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, z dnia 13 maja 2022 r., II

I CSK 162/25

13

CSKP 293/22, z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl., z dnia 24 czerwca

2022 r., II CSKP 10/22, niepubl., z dnia 28 października 2022 r., II CSKP 902/22 i II

CSKP 910/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z dnia 26

stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z dnia 8

marca 2023 r., II CSKP 1095/22, z dnia 12 kwietnia 2023 r., II CSKP 1531/22, z

dnia 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 1511/22, z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP

1487/22, z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22 i II CSKP 1753/22 oraz z

dnia 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.; por. też wyroki Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 20 września 2018 r., C-51/17, OTP Bank i

OTP Faktoring, pkt 39, 50, 68, z dnia 14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai, pkt 48, 52

oraz z dnia 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782/19, BNP Paribas Personal

Finance, pkt 56; por. jednak postanowienie Trybunału z dnia 18 października 2023

r., C-117/23, Eurobank Bulgaria, pkt 45).

Skarżący nie wykazał również konieczności ponownego rozważenia

kryteriów zastosowania art. 189 k.p.c. w sprawach tzw. kredytów frankowych, co

było niezbędne zważywszy, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego powszechnie

dopuszcza się wystąpienie z żądaniem ustalenia nieistnienia stosunku kredytu ze

względu na nieważność umowy kredytu (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

10 maja 2022 r., II CSKP 163/22, niepubl., z dnia 20 czerwca 2022 r., II CSKP

701/22, niepubl, z dnia 20 marca 2024 r., II CSKP 401/23, niepubl. i z dnia 6

września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.; por. też wyrok Trybunału

Sprawiedliwości z dnia 23 listopada 2023 r., C-321/22, Provident Polska, pkt 77,

gdzie wskazano, że art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z zasadą skuteczności

stoi on na przeszkodzie przepisom krajowym, zgodnie z ich wykładnią dokonaną w

orzecznictwie, które w celu uwzględnienia wytoczonego przez konsumenta

powództwa zmierzającego do stwierdzenia bezskuteczności nieuczciwego warunku

w umowie zawartej z przedsiębiorcą wymagają dowodu na istnienie interesu

prawnego, w sytuacji gdy uznaje się, że taki interes nie istnieje, jeżeli

konsumentowi przysługuje powództwo o zwrot nienależnego świadczenia, lub gdy

może on powołać się na tę bezskuteczność w ramach obrony przed powództwem

wzajemnym w przedmiocie wyegzekwowania wykonania zobowiązania

I CSK 162/25

14

wytoczonym przeciwko niemu przez tego przedsiębiorcę na podstawie tego

warunku).

Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy

postanowił, jak w sentencji.

[a.ł]

Roman Trzaskowski

(K.L.)