Dożywocie po rozdzieleniu lokali w jednym domu. SN odmówił przyjęcia skargi

Wyrokiem z 24 lutego 2025 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu w sprawie

z powództwa O.B. przeciwko K.L. o rozwiązanie umowy dożywocia, ewentualnie o

zamianę dożywocia na rentę i zapłatę, na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu

Okręgowego we Wrocławiu z 22 kwietnia 2022 r. zmienił wyrok Sądu pierwszej

instancji w ten sposób, że w punkcie I rozwiązał umowę o dożywocie zawartą w

dniu 26 marca 2019 r. pomiędzy O.B. a K.L. w formie aktu notarialnego

w Kancelarii Notarialnej we W. przed Notariuszem B.N. pod numerem Repertorium

[…] oraz uchylił wyrok Sądu a quo w pozostałej części, którą oddalono powództwo i

postępowanie w tym zakresie umorzył oraz w punkcie II w ten sposób, że zasądził

od pozwanej na rzecz powoda tytułem zwrotu kosztów postępowania kwotę 11317

zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego od

dnia 4 marca 2025 r. do dnia zapłaty oraz nie obciążył pozwanej kosztami

postępowania na rzecz Skarbu Państwa (pkt 1); a także rozstrzygnął o kosztach

postępowania apelacyjnego (pkt 3).

Pozwana wniosła skargę kasacyjną od wyroku Sądu drugiej instancji,

zaskarżając go w całości oraz wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku

i orzeczenie co do istoty sprawy (nie precyzując dokładnie treści oczekiwanego

orzeczenia co do istoty sprawy); ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji.

Ponadto, pozwana wniosła o zasądzenie od powoda na swoją rzecz kosztów

postępowania za postępowanie przed Sądem drugiej instancji oraz kosztów

postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm

przepisanych.

Uzasadniając wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania,

skarżąca wskazała na potrzebę wykładni art. 913 § 2 k.c. jako przepisu budzącego

poważne wątpliwości oraz na występowanie w sprawie istotnych zagadnień

prawnych, które skarżąca sformułowała w formie pytań:

1) czy przewidziana przepisami art. 913 § 1 i 2 k.c. przesłanka dotycząca

niemożności wymagania od stron, żeby pozostawały nadal ze sobą w

I CSK 2312/25

3

bezpośredniej styczności, dotyczy zamieszkiwania przez strony w jednym lokalu

czy też może dotyczyć zamieszkiwania na terenie tej samej nieruchomości, ale w

dwóch odrębnych lokalach mieszkalnych (powód na parterze a pozwana na

piętrze), niebędących ze sobą bezpośrednio skomunikowanymi a ponadto gdy

strony umowy dożywocia nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego;

2) czy przewidziana przepisami art. 913 § 1 i § 2 k.c. przesłanka dotycząca

niemożności wymagania od stron, żeby pozostawały nadal ze sobą w

bezpośredniej styczności obliguje sąd do rozważenia możliwości zamiany

świadczeń na rentę przy uwzględnieniu treści umowy o dożywocie a dopiero w

dalszej kolejności, gdyby było to niewystarczające, rozważenia czy zachodzi

wypadek wyjątkowy uzasadniający rozwiązanie umowy o dożywocie.

Powód złożył odpowiedź na skargę kasacyjną pozwanej, w której wniósł

o odrzucenie skargi, ewentualnie o odmowę przyjęcia skargi do rozpoznania,

ewentualnie o jej oddalenie oraz o zasądzenie od pozwanej na swoją rzecz

kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym według norm

przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna pozwanej nie kwalifikowała się do przyjęcia celem jej

merytorycznego rozpoznania.

Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, a zarazem

kwalifikowanym pismem procesowym o ściśle określonej przez ustawę treści. Sąd

Najwyższy, rozpoznając ten nadzwyczajny środek zaskarżenia, nie jest kolejną

instancją sądową, lecz działa w interesie publicznym (postanowienie SN

z 27 stycznia 2009 r., V CSK 358/08), na rzecz państwa jako dobra wspólnego

(postanowienie SN z 11 lutego 2009 r., V CSK 388/08), jakkolwiek oczywiście nie

oznacza to braku indywidualnego interesu skarżącego w rozpoznaniu

nadzwyczajnego środka zaskarżenia, a w konsekwencji także weryfikacji tego

interesu (gravamen). Jednak przede wszystkim skarga kasacyjna ma służyć

ochronie prawidłowego wykonywania prawa oraz jego jednolitej wykładni. Interes

prywatny uwzględnia zaś tylko na tyle, na ile może się on stać podłożem

I CSK 2312/25

4

zaspokojenia interesu ogólnego (zob. aktualne uwagi w postanowieniu SN

z 4 lutego 2000 r., II CZ 178/99).

Koniecznej selekcji skarg pod kątem realizacji tego celu służy przewidziana

w art. 3989 k.p.c. instytucja przedsądu, w ramach której dokonuje się wstępnej

oceny skargi kasacyjnej. Ten etap postępowania przed Sądem Najwyższym jest

ograniczony - co należy podkreślić - wyłącznie do zbadania przesłanek

przewidzianych w art. 3989 § 1 pkt 1-4 k.p.c., nie zaś merytorycznej oceny skargi

kasacyjnej (postanowienie SN z 12 marca 2024 r., I CSK 254/23).

Na etapie przedsądu Sąd Najwyższy ocenia wyłącznie wniosek o przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania oraz jego uzasadnienie. Wniosek ten stanowi

element konstrukcyjny skargi odrębny od podstaw skargi i ich uzasadnienia, które

są oceniane dopiero, gdy skarga kasacyjna zostanie przyjęta do rozpoznania.

Dla spełnienia wymagania przewidzianego w art. 3984 § 2 k.p.c. konieczne

jest zawarcie w skardze kasacyjnej odrębnego wniosku o jej przyjęcie do

rozpoznania, zawierającego profesjonalny wywód prawny nawiązujący do

wskazanych w art. 3989 § 1 k.p.c. przesłanek przedsądu ze wskazaniem, które z

nich występują w sprawie i z uzasadnieniem stanowiska skarżącego

(postanowienie SN z 17 czerwca 2021 r., IV CSK 1/21).

Jako pierwszą przyczynę kasacyjną mającą uzasadniać przyjęcie skargi do

rozpoznania pozwana wskazała potrzebę wykładni art. 913 § 2 k.c. jako przepisu

budzącego poważne wątpliwości.

Skarżący, powołujący się na tę przyczynę kasacyjną, powinien każdorazowo

wskazać przepis prawa, którego wykładnia budzi wątpliwości oraz określić zakres

koniecznej wykładni a także wykazać, że wątpliwości interpretacyjne mają poważny

charakter i wymagają zajęcia stanowiska przez Sąd Najwyższy (postanowienie SN

z 28 marca 2024 r., I CSK 999/23).

Mimo wskazania przez skarżącą zakresu oczekiwanej wykładni, której

miałby dokonać Sąd Najwyższy, brak jest podstaw do uznania, że skarżąca

wykazała przyczynę kasacyjną w postaci potrzeby wykładni przepisu budzącego

poważne wątpliwości. W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej skargi

kasacyjnej do rozpoznania podniosła, że Sąd Najwyższy powinien dokonać

I CSK 2312/25

5

wykładni w zakresie tego, czy stan zdrowia dożywotnika, wobec którego

zobowiązany jednorazowo zachował się nieodpowiednio, a nadto wobec braku

innych zachowań świadczących o złej woli, krzywdzeniu dożywotnika, czy

negatywnej postawie wobec niego, pozwala na uznanie takiego zdarzenia za

wypadek wyjątkowy skutkujący uznaniem zachowania pozwanej za przejaw

drastycznego naruszania przez zobowiązaną zasad współżycia społecznego, co w

konsekwencji może doprowadzić do oceny, że w okolicznościach sprawy zaistniał

wypadek wyjątkowy uzasadniający rozwiązanie umowy dożywocia.

Tak zakreślone ramy wykładni mają charakter kazuistyczny i nie pozwalałyby

na sfomułowanie ogólniejszej wypowiedzi, która mogłaby znaleźć zastosowanie na

gruncie innych spraw dotyczących rozwiązania umowy dożywocia. Ponadto, w

orzecznictwie wskazuje się, że wykładnia art. 913 § 2 k.c. ma w przeważającej

mierze sytuacyjny charakter i wymaga odniesienia się do konkretnych okoliczności

faktycznych sprawy (postanowienie SN z 28 czerwca 2021 r., I CSK 738/20).

Jako drugą przyczynę kasacyjną skarżąca wskazała występowanie w

sprawie istotnych zagadnień prawnych.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego, zagadnienie takie

powinno być sformułowane w oparciu o okoliczności mieszczące się w stanie

faktycznym sprawy wynikającym z dokonanych przez sąd ustaleń, a jednocześnie

być przedstawione w sposób ogólny i abstrakcyjny tak, aby umożliwić Sądowi

Najwyższemu udzielenie uniwersalnej odpowiedzi, niesprowadzającej się do samej

subsumpcji i rozstrzygnięcia konkretnego sporu (postanowienie SN z 20 maja

2021 r., II CSK 132/21).

Takie zagadnienie powinno zostać sformułowane wraz z przytoczeniem

argumentów prawnych świadczących o rozbieżnych ocenach prawnych (zob. np.

postanowienia SN: z 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002 r., nr 1, poz. 11;

z 7 czerwca 2005 r., V CKN 3/05; z 16 marca 2007 r., III CSK 34/07). Konieczne

jest też wskazanie argumentów przekonujących o istotności zagadnienia (zob.

postanowienie SN z 24 lipca 2007 r., IV CSK 207/07). Ponadto, ma to być

zagadnienie nowe, nierozwiązane dotąd w orzecznictwie, którego rozstrzygnięcie

może przyczynić się do rozwoju prawa (postanowienia SN:

I CSK 2312/25

6

z 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 11; z 11 stycznia

2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002, nr 12, poz. 151; z 11 lutego 2009 r., V CSK

388/08).

Odnosząc się do pierwszego zagadnienia prawnego, uznać należy, że

zostało ono sztucznie wykreowane na potrzeby niniejszego postępowania.

Niezależnie od powyższego, w odniesieniu do tego zagadnienia skarżąca nie

przedstawiła wywodu prawnego spełniającego wymogi wynikające z utrwalonego

orzecznictwa Sądu Najwyższego.

Drugie z zagadnień, dotyczące relacji pomiędzy roszczeniami, o których

mowa w art. 913 § 1 i § 2 k.c., nie spełnia z kolei kryterium nowości. Problem

wskazany przez skarżącą był już przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego.

W postanowieniu z 22 grudnia 2017 r., II CSK 407/17, SN wskazał: (…)

roszczenia z art. 913 § 1 i art. 913 § 2 KC są roszczeniami wzajemnie się

wykluczającymi i wybór pomiędzy nimi, należy do powoda, niemniej jednak

oddaleniu podlega roszczenie o rozwiązanie umowy, gdy interes dożywotnika

mógłby zostać zaspokojony, gdyby wystąpił z mniej daleko idącym żądaniem (zob.

m.in. wyroki SN: z 18 lutego 1969 r., II CR 94/69, OSNC 1969, nr 12, poz. 225; z 9

kwietnia 1997 r., III CKN 50/97, OSNC 1997, nr 9, poz. 133; z 9 maja 2008 r., III

CSK 359/07; z 15 lipca 2010 r., IV CSK 32/10; z 25 maja 2016 r., V CSK 499/15).

Warto w tym kontekście zauważyć, że sprawie powód jako żądanie główne

sfomułował żądanie rozwiązania umowy dożywocia, a jako żądanie ewentualne

zamianę świadczeń z umowy dożywocia na rentę. Sąd pierwszej instancji oddalił

powództwo a Sąd drugiej instancji zmienił ten wyrok i uwzględnił żądanie główne.

Skoro żądanie główne zostało uznane za zasadne, to Sąd odwoławczy musiał

uznać, że zamiana świadczeń z umowy dożywocia na rentę nie będzie

wystarczająca.

Z przytoczonych względów należało odmówić przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania (art. 3989 § 2 k.p.c.). Z uwagi na okoliczności, które uzasadniały

zwolnienie pozwanej od opłaty od skargi, Sąd Najwyższy postanowił nie obciążać

skarżącej kosztami postępowania kasacyjnego (art. 108 § 1 w zw. z art. 102 w zw.

art. 108 § 1 w zw. art. 391 § 1 w zw. z art. 39821 k.p.c.).

I CSK 2312/25

7

Kamil Zaradkiewicz

[M.O.]

[a.ł]