Bank z 633 tys. zł do zapłaty za kredyt frankowy. SN nie przyjął jego skargi kasacyjnej

Wyrokiem z 31 lipca 2024 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie, w sprawie

z powództwa R.W. przeciwko Bankowi S.A. w W. o zapłatę, ewentualnie o zapłatę,

ewentualnie o ustalenie, na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego

w Warszawie z 7 października 2022 r., XXV C 1713/20, zmienił wyrok Sądu

pierwszej instancji w całości w ten sposób, że: zasądził od pozwanej na rzecz

powoda 633 091,94 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 25 lutego 2022 r.

I CSK 261/26

2

do dnia zapłaty, a w pozostałym zakresie powództwo główne oddalił (pkt I.1);

zasądził od pozwanej na rzecz powoda 11 817 zł z ustawowymi odsetkami za

opóźnienie od dnia 8 sierpnia 2024 r. do dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów

postępowania (pkt I.2); oddalił apelację w pozostałym zakresie (pkt II); zasądził od

pozwanej na rzecz powoda tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego

9100 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie za czas od uprawomocnienia

się orzeczenia w zakresie rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego

do dnia zapłaty (pkt III).

Pozwana wniosła skargę kasacyjną od wyroku Sądu drugiej instancji,

zaskarżając ten wyrok w części, tj. w punkcie I.1 w części, w jakiej Sąd zasądził od

pozwanej na rzecz powoda 633 091,94 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie

od 25 lutego 2022 r. do dnia zapłaty, w punkcie I.2 w całości oraz w punkcie III w

całości.

Uzasadniając wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

skarżąca wskazała, że w sprawie występuje:

1) potrzeba wykładni art. 3851 § 1 i 2 k.c. wywołujących rozbieżności

w orzecznictwie Sądu Najwyższego, dotyczące tego, które postanowienia

charakterystyczne dla umów kredytu indeksowanego do franka szwajcarskiego są

abuzywne, w przypadku stwierdzenia przez sąd, że uprawnienie banku do ustalania

kursu franka szwajcarskiego narusza rażąco interesy konsumenta i jest niezgodne

z dobrymi obyczajami: czy abuzywna jest wówczas wyłącznie klauzula kursowa

określająca sposób ustalenia wartości franka szwajcarskiego, czy też wszystkie

postanowienia dotyczące indeksacji kredytu, tj. klauzula kursowa i klauzula ryzyka

walutowego stanowiąca, że wysokość zobowiązań z umowy kredytu zależna jest od

zmiennej na przestrzeni obowiązywania umowy wartości waluty obcej?;

2) istotne zagadnienie prawne, które pozwana sformułowała w formie

następującego pytania: czy na etapie oceny możliwości obowiązywania umowy po

usunięciu postanowienia abuzywnego, tj. na etapie poprzedzającym etap

zastępowania postanowienia abuzywnego przepisem dyspozytywnym,

dopuszczalne jest ustalenie treści umowy (stosunku prawnego) w zakresie, który

był regulowany przez abuzywną normę, na podstawie art. 65 § 1 i 2 k.c. lub art. 56

I CSK 261/26

3

k.c. w zw. z art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe (tekst

jedn.: Dz.U. z 2022 r., poz. 282; dalej: „pr. weksl.”) lub art. 56 k.c. w zw. z art. 358 §

2 k.c. lub art. 56 k.c. w zw. ze wskazanymi przez pozwaną kilkudziesięcioma

przepisami, z których na zasadzie analogii iuris lub analogii legis wynika, że w

polskim prawie obowiązuje generalna norma, zgodnie z którą wartość waluty obcej

określa się według kursu średniego NBP?;

3) istotne zagadnienie prawne, które pozwana sformułowała w formie

następującego pytania: czy oceniając możliwość obowiązywania umowy kredytu

indeksowanego do franka szwajcarskiego, po usunięciu postanowienia

abuzywnego zgodnie z prawem krajowym, należy brać pod uwagę stan prawny: z

(i) dnia zawarcia umowy, (ii) dnia powstania sporu czy (iii) dnia orzekania?;

4) istotne zagadnienie prawne, które pozwana sformułowała w formie

następującego pytania: czy jeżeli bez abuzywnego postanowienia umowa kredytu

indeksowanego do franka szwajcarskiego nie może obowiązywać, to dochodzi do

automatycznej jego substytucji normą dyspozytywną, o ile tylko zastosowanie

środków krajowych zapewnia doprowadzenie do sytuacji, jaka miałaby miejsce,

gdyby umowa nie zawierała tego abuzywnego postanowienia?;

5) istotne zagadnienie prawne, które pozwana sformułowała w formie

następującego pytania: czy art. 358 § 2 k.c. stanowi szczegółowy przepis

dyspozytywny, który znajduje zastosowanie z mocy prawa (automatycznie)

w miejsce abuzywnej klauzuli kursowej określającej sposób ustalenia kursu franka

szwajcarskiego, na potrzeby operacji związanych z indeksowaniem przy wypłacie

i przy spłacie kredytu?;

6) istotne zagadnienie prawne, które pozwana sformułowała w formie

następującego pytania: czy rozważając unieważnienie umowy o kredyt

indeksowany do waluty obcej na skutek uznania, że postanowienia odsyłające do

tabeli kursów (klauzula kursowa) mają charakter niedozwolony należy mieć na

względzie wyłącznie oświadczenie kredytobiorcy, czy badać również, czy określone

rozstrzygnięcie prowadzi do zrealizowania celu dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia

5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich

(Dz.U. 1993, L 95, s. 29; dalej: „dyrektywa 93/13”)?;

I CSK 261/26

4

7) istotne zagadnienie prawne, które pozwana sformułowała w formie

następującego pytania: czy w przypadku orzeczenia bezskuteczności umowy

kredytu indeksowanego do waluty obcej w oparciu o przepisy o postanowieniach

abuzywnych (art. 3851 k.c. i n.) bank pozostaje w opóźnieniu wobec kredytobiorcy

co do zwrotu kwot uiszczonych w wykonaniu umowy w okresie przed złożeniem

przez kredytobiorcę, po pouczeniu przez sąd, oświadczenia w przedmiocie woli

utrzymania w mocy umowy wobec abuzywności postanowień umownych a w

konsekwencji czy dopuszczalne jest naliczanie odsetek za opóźnienie (art. 481 § 1

k.c.) za okres do chwili złożenia przez prawidłowo poinformowanego o skutkach

bezskuteczności umowy kredytobiorcę oświadczenia w przedmiocie woli

utrzymania umowy w mocy?

Powód złożył odpowiedź na skargę kasacyjną, w której wniósł o odmowę

przyjęcia skargi do rozpoznania, ewentualnie o jej oddalenie oraz o zasądzenie od

pozwanej na swoją rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa

procesowego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna wniesiona przez pozwaną nie kwalifikowała się do

przyjęcia celem jej merytorycznego rozpoznania.

Uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

koncentruje się wokół problematyki skutków uznania za abuzywne postanowień

umowy kredytu indeksowanego kursem waluty obcej dotyczących zasad ustalania

tego kursu na potrzeby wykonania umowy.

Zgodnie bowiem z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego za

abuzywne należy uznać postanowienia przyznające bankowi uprawnienie do

jednostronnego ustalania tego kursu (zob. wyroki SN: z 30 września 2020 r., I CSK

556/18; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22; z 8 listopada 2022 r., II CSKP 674/22;

z 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22).

Tymczasem, źródłem abuzywności tego rodzaju postanowień jest również,

a może przede wszystkim, nierównomierne rozłożenie pomiędzy stronami umowy

ryzyka ekonomicznego związanego z ewentualną zmianą kursu waluty obcej. Z

I CSK 261/26

5

tego rodzaju nierównomiernym rozłożeniem ryzyka pomiędzy bankiem a

konsumentem mamy do czynienia w niniejszym postępowaniu.

Ryzyko instytucji kredytowej (banku) jest bowiem bardzo ograniczone – to,

że może ona uzyskać mniejszy zysk niż ustalony według kursu obowiązującego w

dniu zawarcia umowy, jest w znacznej mierze przewidywalne i tylko nadzwyczajne

sytuacje związane ze stanem gospodarki (kryzysy walutowe, krach giełdowy, wojna

itp.) mogą doprowadzić do nadzwyczajnej zmiany na jego niekorzyść. Natomiast

ryzyko konsumenta jest zasadniczo nieograniczone a wpływ na stopień tego ryzyka

mają nie tylko zdarzenia o charakterze nadzwyczajnym, ale również zdarzenia

o bardziej przewidywalnym charakterze. Sytuacja konsumenta zależy każdorazowo

od wahań „w górę” kursu waluty indeksacji, przy czym umowa kredytu zawarta

przez strony nie przewiduje żadnej górnej granicy tego kursu, po której osiągnięciu

dalszy jego wzrost nie wpływa już na wysokość świadczeń spełnianych przez

konsumenta na rzecz banku. Poprzez wyznaczenie takiej granicy strony umowy

dzieliłyby między siebie ryzyko związane ze wzrostem kursu waluty indeksacji. Jest

to tym istotniejsze, że umowa kredytu generuje długoterminowy stosunek prawny,

w związku z czym znaczny wzrost kursu waluty obcej względem kursu z dnia

zawarcia umowy kredytu powoduje, że zostają zaburzone proporcje pomiędzy

łączną wysokością rat kapitałowo-odsetkowych spłaconych przez konsumenta a

wysokością udostępnionego mu kapitału.

W ten sposób dochodzi do nierównomierności ryzyka, które z uwagi na

przewidziany w umowie kredytu mechanizm dla przedsiębiorcy jest istotnie

ograniczone, zaś dla konsumenta nieograniczone. Innymi słowy, każdy kurs „w

górę” według istniejącego w umowie mechanizmu, a zatem zmiana niekorzystna

ekonomicznie dla słabszej strony umowy, jest dla konsumenta wiążący (ad

infinitum) bez względu na jego wysokość czy okoliczności zmiany i to w

nieograniczonym zakresie, na co konsument w żadnym razie nie ma wpływu.

Natomiast analogicznego ryzyka ad infinitum bank na siebie wobec konsumenta nie

przyjmuje. Taka sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie i to właśnie przesądza o

abuzywnym charakterze zawartych w umowie postanowień dotyczących indeksacji

(zob. wyrok SN z 16 maja 2024 r., II CSKP 1305/22).

I CSK 261/26

6

Ponadto, w orzecznictwie TSUE przyjmuje się, że celem dyrektywy 93/13

jest ochrona konsumenta i przywrócenie równowagi pomiędzy stronami poprzez

wyłączenie zastosowania warunków uznanych za nieuczciwe przy jednoczesnym

zachowaniu, co do zasady, ważności pozostałych warunków umowy (wyroki TSUE:

z 23 listopada 2023 r., C-321/22, ECLI:EU:C:2023:911, pkt 91; z 29 kwietnia 2021

r., C-19/20, ECLI:EU:C:2021:341, pkt 72 i przywołane tam orzecznictwo). Chodzi

przy tym o zastąpienie formalnej równowagi praw i obowiązków stron, ustanowionej

w umowie, równowagą rzeczywistą, która przywraca równość stron (wyrok TSUE

z 15 marca 2012 r., C-453/10, ECLI:EU:C:2012:144, pkt 28 i przywołane tam

orzecznictwo).

Zastąpienie wyeliminowanych z umowy postanowień abuzywnych

dotyczących zasad ustalania kursu waluty obcej innym sposobem ustalania tego

kursu, np. kursem średnim Narodowego Banku Polskiego, co jest postulowane

w wielu skargach kasacyjnych wnoszonych przez banki, w tym w skardze

wniesionej w niniejszej sprawie, nie doprowadziłoby do wprowadzenia rzeczywistej

równowagi pomiędzy bankiem a konsumentem, ponieważ konsument dalej

ponosiłby nieograniczone ryzyko związane ze wzrostem kursu waluty obcej. W

umowie kredytu w dalszym ciągu nie byłoby bowiem postanowienia limitującego

ryzyko ekonomiczne po stronie konsumenta. Zmieniłby się bowiem wyłącznie

sposób ustalania kursu waluty obcej, co jest niewystarczające do uznania, że

pozycja banku i konsumenta stała się równorzędna.

Odnosząc się do pozostałych kwestii podniesionych przez skarżącą w

uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, należy

podkreślić, że były one dotychczas przedmiotem licznych wypowiedzi Sądu

Najwyższego. Istotne znaczenie ma w szczególności uchwała pełnego składu Izby

Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, która z chwilą jej

podjęcia uzyskała moc zasady prawnej zgodnie z art. 87 § 1 zd. 1 ustawy z dnia 8

grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn.: Dz.U. z 2024 r., poz. 622), i jako

taka wiąże inne składy Sądu Najwyższego.

Zgodnie z uchwałą:

I CSK 261/26

7

1. w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub

denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej

stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące,

w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego

postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej

wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.

2. w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej

w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże

także w pozostałym zakresie.

3. jeżeli w wykonaniu umowy kredytu, która nie wiąże z powodu

niedozwolonego charakteru jej postanowień, bank wypłacił kredytobiorcy

całość lub część kwoty kredytu, a kredytobiorca dokonywał spłat kredytu,

powstają samodzielne roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia na

rzecz każdej ze stron.

4. jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej

postanowień, bieg przedawnienia roszczenia banku o zwrot kwot

wypłaconych z tytułu kredytu rozpoczyna się co do zasady od dnia

następującego po dniu, w którym kredytobiorca zakwestionował względem

banku związanie postanowieniami umowy.

5. jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej

postanowień, nie ma podstawy prawnej do żądania przez którąkolwiek ze

stron odsetek lub innego wynagrodzenia z tytułu korzystania z jej środków

pieniężnych w okresie od spełnienia nienależnego świadczenia do chwili

popadnięcia w opóźnienie co do zwrotu tego świadczenia.

Odpowiedzi sformułowane w punktach pierwszym i drugim uchwały

determinują ocenę wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

w szczególności w zakresie, w jakim pozwana powołuje się na rozbieżności

w orzecznictwie Sądu Najwyższego na tle wykładni art. 3851 § 1 i 2 k.c. oraz

w zakresie istotnych zagadnień prawnych pod pkt. 2), 4), 5).

Niezależnie od treści uchwały z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, Sąd

Najwyższy wskazuje, że:

I CSK 261/26

8

- co do kwestii powiązania tzw. klauzuli kursowej i tzw. klauzuli ryzyka walutowego

Sąd Najwyższy wypowiedział się m.in. w wyrokach: z 10 maja 2022 r., II CSKP

285/22; z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22; z 29 listopada 2023 r., II CSKP

1460/22;

- co do możliwości zastąpienia niedozwolonych postanowień kursowych poprzez

sięgnięcie do wykładni oświadczeń woli (art. 65 k.c.), art. 41 pr. weksl. albo art. 358

§ 2 k.c. Sąd Najwyższy wypowiedział się m.in. w wyrokach z: 27 maja 2022 r.,

II CSKP 395/22; z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22; z 27 kwietnia 2023 r.,

II CSKP 1027/22);

- co do kwestii momentu, według którego ocenia się, czy dane postanowienie ma

charakter postanowienia niedozwolonego Sąd Najwyższy wypowiedział się w

uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP

29/17;

- co do kwestii znaczenia woli konsumenta, który wnosi o ustalenie nieistnienia

stosunku prawnego Sąd Najwyższy wypowiedział się m.in. w wyroku z 18 maja

2022 r., II CSKP 1316/22. Zagadnienie to było również przedmiotem wypowiedzi

TSUE m.in. w wyroku z 3 października 2019 r., C-260/18 (pkt 56);

- co do kwestii naliczania odsetek za opóźnienie w przypadku dochodzenia przez

konsumenta zwrotu kwot uiszczonych na rzecz banku w wykonaniu umowy kredytu

oraz braku powiązania pomiędzy momentem początkowym naliczania tych odsetek

a złożeniem przez konsumenta oświadczenia o woli (bądź jej braku) utrzymania

w mocy umowy kredytu Sąd Najwyższy wypowiedział się m.in. w wyrokach: z 30

lipca 2024 r., II CSKP 296/24; z 5 czerwca 2024 r., II CSKP 560/23.

Z przytoczonych względów należało odmówić przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania (art. 3989 § 2 k.p.c.). O kosztach postępowania kasacyjnego

orzeczono na podstawie art. 98 § 1, § 11 i 3 w zw. z art. 108 § 1, art. 391 § 1 i art.

39821 k.p.c. w zw. z § 2 pkt 7 i § 10 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 20 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za

czynności adwokackie (tekst jedn.: Dz.U. z 2026 r., poz. 215).

I CSK 261/26

9

Kamil Zaradkiewicz

[M.O.]

[SOP]