Umowa kredytu bez mechanizmu kursu CHF. SN odmówił przyjęcia skargi banku

Wyrokiem z 9 stycznia 2023 r., I C 429/21, Sąd Okręgowy we Wrocławiu

zasądził od pozwanego banku na rzecz powodowego kredytobiorcy 128 674,13 zł

z odsetkami i ustalił nieważność umowy kredytu zawartej przez powoda

z poprzednikiem prawnym pozwanego.

Wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną Sąd Apelacyjny we Wrocławiu

zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że obowiązek zapłaty

wstrzymał do chwili zaofiarowania przez kredytobiorcę zwrotu lub zabezpieczenia

zwrotu na rzecz banku sumy 225 291,18 zł i w pozostałej części oddalił apelację

banku.

Sąd drugiej instancji ustalił, że 18 sierpnia 2008 r. poprzednik prawny

pozwanego banku zawarł z powodem umowę o kredyt hipoteczny dla osób

I CSK 2926/24

2

fizycznych waloryzowany kursem franka szwajcarskiego (CHF). Wysokość kredytu

została ustalona na 225 291,18 zł. Na koniec 7 sierpnia 2008 r. według kursu kupna

CHF suma kredytu wynosiła 116 273,31 CHF. Okres kredytowania wynosił 360

miesięcy, do 10 września 2038 r. Bank udzielił kredytobiorcy kredytu hipotecznego

waloryzowanego kursem kupna CHF według tabeli kursowej banku.

Sąd drugiej instancji uznał za niedozwolone w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c.

postanowienia umowy określające zasady przeliczenia udzielonego kredytu

i spłacanych rat na CHF, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty

obcej. Przy tym postanowienia te określają główne świadczenia stron, lecz nie

zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, ponieważ umowa nie zawierała

mechanizmu kształtowania kursu CHF przez bank. Ze względu na brak kursu

koniecznego do stosowania indeksacji, wszystkie postanowienia umowy dotyczące

indeksacji są nieważne. Umowa nie może nadal obowiązywać bez

kwestionowanych warunków z tego powodu, że ich usunięcie spowodowałoby

zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy.

Pozwany bank wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania ze

względu na:

1) występowanie w sprawie istotnych zagadnień prawnych:

a) czy w przypadku gdy postanowienia waloryzacyjne umowy kredytu

indeksowanego (waloryzowanego), określające wysokość kwoty kredytu i wysokość

rat kapitałowo-odsetkowych wyrażoną w walucie obcej poprzez odesłanie do

kursów publikowanych w tabelach kursowych banku-kredytodawcy, zostają uznane

za bezskuteczne, jako postanowienie niedozwolone w rozumieniu art. 3851 § 1 i 2

k.c. (abuzywne) lub nieważne, a jednocześnie sąd stwierdzi, że nie jest możliwe

utrzymanie indeksowanego (waloryzowanego) charakteru umowy, to czy skutkiem

ich eliminacji z umowy jest (1) stwierdzenie, że sporna umowa upada w całości, czy

też (2) eliminacja mechanizmu waloryzacji z umowy i przekształcenie jej z mocą

wsteczną w kredyt złotowy;

b) jakie oprocentowanie należy przyjąć dla wyliczenia odsetek od

hipotetycznego kredytu złotowego w przypadku stwierdzenia, że skutkiem

abuzywności lub nieważności postanowień waloryzacyjnych zawartych w umowie

I CSK 2926/24

3

kredytu indeksowanego (waloryzowanego) jest eliminacja mechanizmu waloryzacji

z umowy i przekształcenie jej z mocą wsteczną w kredyt złotowy, w szczególności

czy powinno być to (1) zmienne oprocentowanie oparte na stawce bazowej WIBOR

3M; (2) stałe oprocentowanie w wysokości ustalonej przez strony w dniu zawarcia

umowy kredytu indeksowanego (waloryzowanego), wpisane do tej umowy; czy też

(3) zmienne oprocentowanie oparte na stawce bazowej właściwej dla waluty

waloryzacji, czyli np. LIBOR 3M dla CHF (w przypadku umowy zawierającej

odniesienie do kursu franka szwajcarskiego);

c) czy żądanie „ustalenia nieważności umowy" stanowi roszczenie

dopuszczalne na gruncie przepisów k.p.c., czy może być uwzględnione przez sąd

rozpatrujący sprawę, a jeżeli takie sformułowanie roszczenia jest wadliwe, to jaki

powinien być skutek zgłoszenia takiego powództwa przez stronę powodową;

d) jeżeli stronie powodowej przysługuje dalej idące roszczenie o zapłatę,

wynikające ze stosunku prawnego w postaci rzekomo nieważnej umowy kredytu

indeksowanego (waloryzowanego) kursem waluty obcej, w szczególności

wynikające z możliwości żądania zwrotu dokonanych świadczeń na podstawie

przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu, to czy strona powodowa posiada

interes prawny w żądaniu ustalenia nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z

umowy;

e) czy w świetle celów art. 3851 k.c. oraz dyrektywy 93/13 dopuszczalne jest

stwierdzenie upadku umowy kredytu, w oparciu o stwierdzenie niedozwolonego

charakteru w rozumieniu art. 3851 k.c. (abuzywność) części jej postanowień,

dotyczących indeksacji (waloryzacji) kredytu do waluty obcej, bez uprzedniego

poinformowania osób występujących po stronie powodowej, przez Sąd, o skutkach

upadku takiej umowy;

2) potrzebę wykładni przepisów prawnych w zakresie będącym podstawą

przytoczonych wyżej zagadnień prawnych;

3) nieważność postępowania na podstawie art. 379 pkt 5 k.p.c., ponieważ

strona pozwana została pozbawiona możności obrony swych praw, gdyż Sąd nie

odniósł się do wniosku dowodowego strony pozwanej zawartego w odpowiedzi na

I CSK 2926/24

4

pozew o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego na tezy wskazane w

odpowiedzi na pozew.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP

25/22, do rangi zasady prawnej podniesiono tezy, iż:

1) w razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub

denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi

niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie

prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób

określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów;

2) w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej

w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w

pozostałym zakresie.

Powyższe tezy, wiążąc w niniejszej sprawie (art. 88 u.s.n.), uniemożliwiają

przyjęcie skargi kasacyjnej, gdyż wykluczają trwanie stosunku prawnego po

usunięciu z treści umowy źródła kursu walutowego. W celu uwzględnienia wniosku

o przyjęcie skargi do rozpoznania skarżący musiałby zakwestionować tezę Sądu

drugiej instancji o nieuczciwym charakterze przeliczników walutowych

ustanowionych w umowie lub zakwalifikowaniu umowy jako umowy kredytu

indeksowanego do waluty obcej.

W orzecznictwie jest utrwalona teza o niedopuszczalności stosowania

kursów walutowych ogłaszanych jednostronnie przez bank. Kurs walut obcych

ogłaszany przez bank na podstawie art. 111 ust. 1 pkt 4 pr.bank. wiąże klientów

banku przy dokonywaniu z bankiem czynności prawnych w okresie od ogłoszenia

kursu do ogłoszenia nowego kursu. Istotne jest tu jednak to, iż nie można umową

związać konsumenta kursami, które dopiero zostaną ogłoszone, a orzecznictwo

jednolicie uznaje takie związanie przyszłym kursem za niedozwolone.

Postanowienie o odesłaniu do tabeli kursowej banku, jako współokreślające

wysokość pozostałego do spłaty zadłużenia, czyli główne świadczenie

I CSK 2926/24

5

kredytobiorcy, co do zasady nie podlega ocenie w świetle art. 3851 § 1 k.c., lecz

tylko pod warunkiem, że postanowienie to zostało sformułowane w sposób

jednoznaczny. Utrwalona jest rozszerzająca wykładnia tego warunku jako

obejmującego nie tylko tekst warunku (jest jasne, co znaczy stosowanie kursu

ogłoszonego przez bank), lecz także mechanizm działania tego warunku. Aby

odesłanie było dozwolone, w umowie musiałyby zostać zawarte szczegółowe

zasady ustalania kursu tak, aby kredytobiorca sam mógł obliczyć ten kurs w danej

chwili. Ustalenie kursu tylko do wypłaty kredytu i usiłowanie związania

kredytobiorcy przyszłymi, jednostronnie ustalanymi kursami nie mogło być

skuteczne.

Należy przy tym zaznaczyć, że na podstawie art. 3852 k.c. dla stosowania

art. 3851 k.c. istotna jest chwila zawarcia umowy (uchwały w składzie 7 sędziów SN

z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2, z 7 maja 2021 r., III

CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56), a nie ewentualne, późniejsze zmiany

nieważnej umowy lub stanu prawnego (jak wejście w życie art. 69 ust. 3 pr.bank.),

chyba że przepisy przejściowe stanowiłyby o sanowaniu nieważnych umów.

Wykładni nie wymaga art. 189 k.p.c. co do tego, czy w sytuacji, gdy

kredytobiorcy przysługuje roszczenie o zapłatę, ma on interes prawny do

wytoczenia powództwa wyłącznie o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego.

Wprawdzie art. 189 k.p.c. nie może być podstawą ustalenia nieważności umowy,

gdyż nieważność umowy jest jedynie przesłanką rozstrzygnięcia o innych

żądaniach, w tym o żądaniu ustalenia istnienia lub nieistnienia stosunku kredytu.

Jednak w praktyce orzeczniczej przyjęło się orzekanie o ważności umowy

rozumianej jako skrótowe określenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego

mającego powstać na mocy spornej umowy. Przy tym dopóki nieważna umowa nie

zostanie wykonana w całości lub z innych przyczyn nie przestanie wiązać, strona

umowy ma interes prawny w ustaleniu nieistnienia stosunku kredytu, tj. nieważności

umowy kreującej ten stosunek, niezależnie od roszczeń powstałych w związku z

wykonaną częścią umowy.

Zarzut nieważności postepowania podniesiony przez skarżącego jest

niezasadny. Pominięcie dowodu nie prowadzi do nieważności postępowania, lecz

I CSK 2926/24

6

może być naruszeniem przepisów postępowania mającym wpływ na wynik sprawy.

Natomiast niewyjaśnienie przyczyn pominięcia dowodu stanowi naruszenie art. 387

§ 21 k.p.c., nieprowadzące do nieważności postępowania. Ewentualne pominięcie

w uzasadnieniu przyczyn pominięcia dowodu nie stanowi dla skarżącego

przeszkody do wykazywania potrzeby przeprowadzenia tego dowodu i braku

podstaw do jego pominięci przez sądy meriti, a tym samym nie pozbawiło

skarżącego możności obrony swych praw w postępowaniu apelacyjnym.

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 k.p.c.

odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Dariusz Pawłyszcze

(G.G.)

[SOP]