Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi uczestnika o nierówne udziały w majątku

Sąd Okręgowy w Gdańsku postanowieniem z 25 września 2024 r. oddalił

apelację uczestnika M.M. od postanowienia wstępnego Sądu Rejonowego w Gdyni

z 9 lutego 2023 r., którym oddalono jego wniosek o ustalenie nierównych udziałów w

majątku wspólnym w sprawie z wniosku A.T. o podział majątku wspólnego.

Uczestnik postępowania M.M. żądał początkowo ustalenia swojego udziału na

poziomie co najmniej 70%, następnie wnosił o ustalenie udziałów w proporcji 95%

do 5%, a w apelacji domagał się przyjęcia, że jego udział wynosi 70%, zaś

wnioskodawczyni 30%. Uzasadniał żądanie przede wszystkim uzyskiwaniem przez

siebie dochodów przeznaczanych na utrzymanie rodziny i zgromadzenie majątku

oraz przeznaczeniem na ten cel środków pochodzących z rozliczeń spadkowych po

ojcu. Wnioskodawczyni zarzucał niepodejmowanie pracy, zaniedbywanie domu i

dzieci, nadużywanie alkoholu oraz trwonienie i niszczenie wspólnego majątku.

Sąd drugiej instancji przyjął za własne ustalenia Sądu Rejonowego, zgodnie z

którymi uczestnicy zawarli małżeństwo 14 stycznia 1994 r., a ich związek został

rozwiązany przez rozwód wyrokiem z 5 czerwca 2012 r., prawomocnym od 27

czerwca 2012 r. Nie zawierali umów majątkowych małżeńskich. Od początku

małżeństwa przyjęli podział obowiązków, według którego wnioskodawczyni

zajmowała się domem i wychowywaniem trojga dzieci, a uczestnik zdobywał

wykształcenie, następnie pracował zawodowo, w szczególności jako marynarz,

osiągając wysokie dochody. Jego kontrakty wiązały się z wielomiesięczną

nieobecnością w domu. Uczestnik sprzeciwiał się podejmowaniu przez

wnioskodawczynię zatrudnienia. Podczas jego nieobecności wnioskodawczyni

zajmowała się również sprawami budowy wspólnego domu.

Nie ustalono, aby wnioskodawczyni zaniedbywała obowiązki rodzinne,

nadużywała alkoholu albo trwoniła majątek. Ustalono ponadto, że wnioskodawczyni

przeznaczyła 73 000 zł, uzyskane ze sprzedaży należącego do jej majątku

osobistego mieszkania, na pokrycie części ceny działki. Uczestnik otrzymał od brata,

J.M., łącznie 120 000 zł w ramach rozliczeń spadkowych po ojcu, przy czym w chwili

zakupu działki dysponował z tego tytułu kwotą 50 000 zł. Ustalenie ostatecznego

składu majątku oraz rozliczenie nakładów z majątków osobistych pozostawiono do

dalszego postępowania.

I CSK 3253/25

3

Sąd Okręgowy podzielił ocenę, że nie zostały wykazane ważne powody

uzasadniające odstąpienie od zasady równych udziałów. Uwzględnił zarówno

zarobkowanie uczestnika, jak i osobistą pracę wnioskodawczyni przy wychowywaniu

dzieci i prowadzeniu gospodarstwa domowego. Odniósł się do zarzutów dotyczących

zeznań Z.M. oraz przekazania uczestnikowi środków przez J.M. Wskazał ponadto na

okoliczności dotyczące zachowania uczestnika, w tym jego skazanie za znęcanie się

i przypisanie mu winy rozkładu pożycia w wyroku rozwodowym.

Uczestnik postępowania wniósł skargę kasacyjną na postanowienie sądu

drugiej instancji, zaskarżające je w całości. Wniósł o jego uchylenie i przekazanie

sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania w innym składzie oraz o

zasądzenie od wnioskodawczyni kosztów postępowania kasacyjnego.

Pełnomocnik uczestnika wniosła ponadto o przyznanie od Skarbu Państwa

kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, powiększonych o

podatek od towarów i usług, oświadczając, że koszty te nie zostały zapłacone w

całości ani w części.

Skargę oparto na podstawach naruszenia prawa materialnego i przepisów

postępowania. Zarzucono naruszenie art. 43 k.r.o. oraz art. 232, art. 233 i art. 245

k.p.c., art. 6 k.c., art. 233 § 1 w związku z art. 382 i art. 385 k.p.c., a także art. 378 §

1 w związku z art. 327¹ § 1 pkt 1 i art. 391 § 1 k.p.c.

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący oparł na

przesłankach przewidzianych w art. 398⁹ § 1 pkt 2 i 4 k.p.c. Potrzebę wykładni odniósł

do art. 567 § 1 i 2 k.p.c. w związku z art. 43 § 2 k.r.o., wskazując na rozbieżności

dotyczące rozumienia ważnych powodów uzasadniających ustalenie nierównych

udziałów. Oczekiwał określenia wytycznych pozwalających wyeliminować dowolność

oceny tej przesłanki. Oczywistą zasadność skargi wywodził z wadliwej wykładni i

zastosowania art. 43 § 2 k.r.o. oraz z nierozpoznania zarzutów apelacyjnych

dotyczących oceny dowodów. Szczególne znaczenie przypisywał zeznaniom Z.M. i

oświadczeniu J.M. o przekazaniu mu 200 000 zł.

Wnioskodawczyni w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o odmowę

przyjęcia jej do rozpoznania, ewentualnie o jej oddalenie. Zawnioskowała również o

przyznanie od Skarbu Państwa lub uczestnika kosztów pomocy prawnej według

norm przepisanych, powiększonych o podatek od towarów i usług, oświadczając, że

nie zostały one opłacone w całości ani w części.

I CSK 3253/25

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie kwalifikuje się do przyjęcia do rozpoznania.

Stosownie do art. 398⁹ § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania albo

skarga jest oczywiście uzasadniona. Postępowanie na tym etapie służy ocenie

przyczyn przyjęcia skargi wskazanych i uzasadnionych przez skarżącego, z

uwzględnieniem nieważności branej pod rozwagę z urzędu. Nie jest kolejną kontrolą

instancyjną ani rozpoznaniem podstaw kasacyjnych (postanowienia Sądu

Najwyższego z 13 czerwca 2018 r., II CSK 71/18, LEX nr 2508085 oraz z 23 grudnia

2024 r., I CSK 3246/23, LEX nr 3794224). Nie jest możliwe jednoczesne

wykazywanie, że w sprawie istnieje potrzeba wykładni przepisów prawa budzących

rozbieżności w orzecznictwie i że skarga oparta na naruszeniu tych przepisów jest

oczywiście uzasadniona. Albo jest tak, że wykładnia danych przepisów jest prosta i

w związku z tym ich naruszenie jest oczywiste, albo tak, że wykładnia ta rodzi

wątpliwości interpretacyjnego, wobec czego naruszenie przepisów nie może być

oczywiste.

Powołanie przesłanki z art. 398⁹ § 1 pkt 2 k.p.c. wymaga wskazania

konkretnego problemu wykładni, wyjaśnienia jego znaczenia dla rozstrzygnięcia oraz

przedstawienia poważnych wątpliwości albo rzeczywistych rozbieżności

orzeczniczych. Nie wystarcza ogólne twierdzenie o niejednolitości stosowania

przepisu. Konieczne jest przedstawienie konkurencyjnych sposobów jego

rozumienia oraz argumentów przemawiających za nimi. Potrzeba ponownej

wypowiedzi Sądu Najwyższego nie powstaje przez samo niezadowolenie z

zastosowania znanej reguły do okoliczności konkretnej sprawy (zob.m.in.

postanowienia SN: z 8 marca 2007 r., II CSK 84/07, LEX nr 315351; z 13 czerwca

2008 r., III CSK 104/08, LEX nr 424365; z 13 października 2023 r. I CSK 2890/23,

LEX nr 3620789; z 30 listopada 2023 r., I CSK 5560/22, LEX nr 3637048, z 21 grudnia

2023 r., I CSK 3439/23, LEX nr 3650010; z 8 lipca 2009 r., I CSK 111/09, LEX nr

570112; z 9 listopada 2023 r., I CSK 6588/22, LEX nr 3626232).

Uzasadnienie wniosku nie odpowiada tym wymaganiom. Skarżący przywołał

wypowiedzi piśmiennictwa oraz orzecznictwo dotyczące ważnych powodów i

I CSK 3253/25

5

wyjątkowego charakteru ustalania nierównych udziałów, lecz nie zestawił orzeczeń

przyjmujących sprzeczne reguły wykładni, których wybór decydowałby o wyniku tej

sprawy. Nie wyjaśniono ponadto znaczenia tej kwestii w sprawie, w której skarżący

ostatecznie domagał się w apelacji ustalenia udziałów w proporcji 70% do 30%.

Samo powołanie art. 567 § 1 i 2 k.p.c. nie zostało połączone z przedstawieniem

odrębnej wątpliwości dotyczącej trybu rozpoznania żądania lub dopuszczalności

wydania postanowienia wstępnego.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że zastosowanie art. 43 § 2

k.r.o. wymaga odróżnienia ważnych powodów od różnego stopnia przyczynienia się

małżonków do powstania majątku wspólnego. Samo wykazanie większego wkładu

jednego z małżonków nie zastępuje pierwszej przesłanki. Przy ocenie ważnych

powodów uwzględnia się całokształt wykonywania obowiązków wobec rodziny w

okresie wspólności majątkowej (postanowienia Sądu Najwyższego z 19 grudnia

2012 r., II CSK 259/12, OSNC 2013, Nr 7-8, poz. 92 oraz z 15 lutego 2024 r., I CSK

243/23, LEX nr 3672404). Z kolei ocena przyczynienia się do powstania majątku

obejmuje również pracę przy wychowaniu dzieci i prowadzeniu domu; nie sprowadza

się do porównania zarobków (postanowienie Sądu Najwyższego z 25 maja 2020 r.,

IV CSK 714/19, LEX nr 3125936).

Przytoczone reguły nie tworzą zamkniętego katalogu zachowań. Posłużenie

się przez ustawodawcę zwrotem ocennym wymaga odniesienia go do całokształtu

ustalonych okoliczności. Odmienność rozstrzygnięć wydawanych na tle różnych

stosunków rodzinnych i majątkowych nie stanowi sama przez się rozbieżności w

wykładni. Żądanie sformułowania wytycznych, które pozwalałyby automatycznie

kwalifikować każde zachowanie małżonka, nie wykazuje potrzeby wykładni w

rozumieniu art. 398⁹ § 1 pkt 2 k.p.c.

Nie można przy tym ograniczać ważnych powodów wyłącznie do okoliczności

majątkowych. W postanowieniu z 16 listopada 2023 r., II CSKP 1401/22 (LEX nr

3630736) Sąd Najwyższy zaakcentował odrębność oceny ważnych powodów i

następującego po niej ustalenia wielkości udziałów, a także możliwość uwzględnienia

okoliczności ze sfery stosunków niemajątkowych.

Nie została także wykazana oczywista zasadność skargi. Przyczyna

określona w art. 398⁹ § 1 pkt 4 k.p.c. zachodzi w razie kwalifikowanej wadliwości

rozstrzygnięcia, dostrzegalnej bez pogłębionych dociekań. Skarżący powinien

I CSK 3253/25

6

wykazać nie tylko naruszenie przepisu, ale także oczywistą nieprawidłowość

orzeczenia będącą jego następstwem. Argumenty za oczywistą zasadnością skargi

nie mogą prowadzić do zastąpienia ustaleń sądu drugiej instancji własną wersją

zdarzeń. Sprzeciwiają się temu art. 398³ § 3 i art. 398¹³ § 2 k.p.c. (postanowienie

Sądu Najwyższego z 25 maja 2020 r., IV CSK 714/19, LEX nr 3125936).

Wywód skarżącego w znacznej części opiera się właśnie na twierdzeniu, że

prawidłowa ocena zeznań i dokumentów powinna doprowadzić do odmiennych

ustaleń. Skarżący przedstawia jako wykazane nadużywanie alkoholu,

zaniedbywanie dzieci, trwonienie majątku i nieusprawiedliwione niepodejmowanie

zatrudnienia przez wnioskodawczynię. Tymczasem Sąd Okręgowy przyjął ustalenia

przeciwne.

W postanowieniu z 20 września 2024 r. I CSK 2524/23 (LEX nr 3758261), Sąd

Najwyższy odróżnił bierność zawodową usprawiedliwioną obiektywnymi

okolicznościami, w szczególności opieką nad dziećmi, od bierności rozmyślnej,

nieuzasadnionej i nieaprobowanej przez współmałżonka. Uczestnik nie wykazał, aby

uwzględnienie pracy domowej i wychowawczej wnioskodawczyni, w warunkach

wielomiesięcznych jego nieobecności, prowadziło do oczywiście wadliwego

zastosowania art. 43 k.r.o. Wysokie dochody uczestnika nie uzasadniają same przez

się pomniejszenia udziału drugiego małżonka.

Poza tym nie można pominąć, że twierdzenia o oczywistej zasadności skargi

koncentrują się na niedopatrzeniu się przez Sąd Okręgowy wystąpienia w sprawie

ważnych powodów, o których mowa w art. 43 § 2 k.r.o. Ponownie zaś należy

przypomnieć, że samo wystąpienie ważnych powodów nie jest równoznaczne z

koniecznością ustalenia nierównych udziałów. Konieczne jest bowiem wystąpienie

również drugiej przesłanki w postaci różnego stopnia przyczynienia się małżonków

do powstania tego majątku. Tymczasem Sąd Okręgowy ustalił, że strony w równym

stopniu przyczyniły się do powstania majątku wspólnego. Wziął w tym zakresie pod

uwagę w szczególności art. 43 § 3 k.r.o. W skardze kasacyjnej aspekt ten pominięto,

nie stawiając też zarzutu naruszenia art. 43 § 3 k.r.o., nie mówiąc już o odniesieniu

się do tej kwestii w kontekście wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej z uwagi na jej

oczywista zasadności. Tymczasem nawet gdyby w sprawie wystąpiły ważne powody,

to przy braku zaistnienia różnego stopnia przyczynienia się małżonków do powstania

majątku, ustalenie na podstawie art. 43 § 2 k.r.o. nierównych udziałów nie jest

I CSK 3253/25

7

możliwe. W ocenie Sądu Najwyższego również ta okoliczność nie pozwala na

przyjęcie rzekomej oczywistej zasadności skargi.

Nie zachodzi również oczywista zasadność skargi w związku z zarzutem

nierozpoznania apelacji. Należy przypomnieć, że z ustanowionego w art. 378 § 1

k.p.c. obowiązku rozpoznania sprawy w granicach apelacji nie wynika konieczność

osobnego omówienia przez sąd w uzasadnieniu wyroku każdego argumentu

podniesionego w apelacji. Za wystarczające należy uznać odniesienie się do

sformułowanych w apelacji zarzutów i wniosków w sposób wskazujący na to, że

zostały one przez sąd drugiej instancji w całości rozważone przed wydaniem

orzeczenia (zob.m.in. wyrok z 4 września 2014 r. II CSK 478/13, OSNC-ZD 2015, Nr

4, poz. 64, wyrok z 4 września 2014 r., I PK 25/14, OSNP 2016, Nr 1, poz. 6).

Uzasadnienie orzeczenia Sądu drugiej instancji w sposób wystarczający wyjaśnia

motywy rozstrzygnięcia. Uchybienie przepisowi art. 387 § 21 k.p.c. (dawniej: art. 328

§ 2 k.p.c.) tylko wyjątkowo może stanowić usprawiedliwioną podstawę kasacyjną

wtedy, gdy wskutek uchybienia wymaganiom stawianym uzasadnieniu zaskarżone

orzeczenie nie poddaje się kontroli kasacyjnej. W rozpoznawanej sprawie nie

zachodzi taki przypadek.

W rezultacie skarżący nie wykazał przyczyn przyjęcia skargi określonych w

art. 3989 § 1 pkt 2 i 4 k.p.c. Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 3989

§ 2 k.p.c. w związku z art. 3989 § 1 pkt 2 i 4 k.p.c. odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej

do rozpoznania.

Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego między uczestnikami

należało pozostawić do orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie.

Przedmiotem zaskarżenia było bowiem postanowienie oddalające apelację od

postanowienia wstępnego. Odmowa przyjęcia skargi nie kończy postępowania o

podział majątku.

[SOP]