Bank w kredycie frankowym zgłosił ewentualne potrącenie. SN odmówił przyjęcia skargi

Wyrokiem z 17 listopada 2022 r. Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił, że

umowa kredytu na cele mieszkaniowe […] z 11 czerwca 2007 r. jest nieważna w

całości oraz zasądził od pozwanego Bank spółki akcyjnej w W. na rzecz powodów

Ł.K. i M.K. 157 899,91 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 28 maja 2021

I CSK 3766/24

2

r. do 30 marca 2022 r., zastrzegając przy tym, że spełnienie świadczenia powinno

nastąpić za jednoczesnym zaoferowaniem przez powodów pozwanemu kwoty 180

796,25 zł tytułem spłaty kapitału albo zabezpieczeniem roszczenia o zapłatę tej

kwoty; w pozostałym zakresie powództwo oddalił i orzekł o kosztach procesu.

Wyrokiem z 21 maja 2024 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie - orzekając na

skutek apelacji pozwanego - oddalił apelację i orzekł o kosztach postępowania

apelacyjnego.

Orzeczenie to zostało zaskarżone skargą kasacyjną przez pozwanego.

Skarżący we wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania powołał się na przesłankę

z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.

Zdaniem skarżącego w sprawie występują istotne zagadnienia prawne:

1. „oparte o dyspozycję art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 3851 § 1 i 2 k.c.,

polegające na konieczności rozstrzygnięcia, czy Sąd orzekający może

zastąpić postanowienie abuzywne, kursem rynkowym (obiektywnym kursem

średnim NBP) lub zastosować przepis dyspozytywny z art. 358 § 2 k.c.,

z uwagi na fakt, iż przepis ten stanowi normę prawną, która może znaleźć

zastosowanie w sprawie, a Sąd winien podjąć wszelkie działania

prowadzące do przywrócenia równowagi kontraktowej stron”;

2. „oparte o dyspozycję art. 498 k.c. oraz art. 499 k.c. w zw. z art. 2031 k.p.c.

i w zw. z art. 455 k.c. w zw. z art. 91 k.p.c. polegające na konieczności

ustalenia, czy dopuszczalne i skuteczne jest podniesienie przez pozwanego

nieuznającego powództwa w zakresie roszczenia o ustalenie nieistnienia

umowy kredytu indeksowanego - w ramach kaskadowej linii obrony - zarzutu

potrącenia swojej wierzytelności na wypadek ustalenia nieistnienia stosunku

prawnego z powodu nieważności całej umowy kredytu przez sąd badający

sprawę, w tym w szczególności przy uwzględnieniu zagadnienia czy

zgłoszony w toku sprawy procesowy zarzut potrącenia - oparty o dyspozycję

art. 2031 k.p.c. - wywiera jednocześnie skutki o charakterze

materialnoprawnym i procesowym bez konieczności składania

jakiegokolwiek dodatkowego oświadczenia o potrąceniu o charakterze

materialnoprawnym, a także zagadnienia odnoszącego się do momentu

I CSK 3766/24

3

postawienia w stan wymagalności roszczenia restytucyjnego pozwanego

banku (o zwrot wypłaconego kapitału) istniejącego względem powoda,

stanowiącego podstawę zgłaszanego zarzutu potrącenia, wynikającego

z ustalenia nieistnienia stosunku prawnego z powodu nieważności całej

umowy kredytu, przy uwzględnieniu tzw. teorii bezskuteczności zawieszonej,

o której mowa w uchwale 7 sędziów SN z dnia 7 maja 2021, sygn. akt.

III CZP 6/21”.

Powodowie w odpowiedzi na skargę kasacyjną wnieśli o odmowę przyjęcia

jej do rozpoznania i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, którego

rozpoznanie przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej

doniosłości, wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi

swoje źródło w interesie publicznym. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy

przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne

zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi

nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Sąd

Najwyższy w ramach przedsądu bada tylko wskazane w skardze kasacyjnej

okoliczności uzasadniające jej przyjęcie do rozpoznania, a nie podstawy kasacyjne

i ich uzasadnienie. Cel wymagania określonego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być

osiągnięty tylko przez powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze

publicznoprawnym, które będą mogły stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej

pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją

sądową i nie jest jego rolą usuwanie błędów w zakresie wykładni i stosowania

prawa w każdej indywidualnej sprawie.

W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że wskazanie

przyczyny określonej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. nakłada na skarżącego obowiązek

przedstawienia zagadnienia o charakterze abstrakcyjnym wraz z argumentami

I CSK 3766/24

4

prowadzącymi do rozbieżnych ocen prawnych, wykazania, że nie zostało ono

rozstrzygnięte w dotychczasowym orzecznictwie, a wyjaśnienie go ma istotne

znaczenie nie tylko dla rozstrzygnięcia tej konkretnej sprawy, ale także innych

podobnych spraw, przyczyniając się do rozwoju prawa. Nie może mieć charakteru

kazuistycznego i służyć uzyskaniu przez skarżącego odpowiedzi odnośnie do

kwalifikacji prawnej szczegółowych elementów podstawy faktycznej zaskarżonego

orzeczenia (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 10 maja 2001 r., II CZ

35/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 11 i z 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC

2002, nr 12, poz. 151). Nie istnieje przy tym istotne zagadnienie prawne ani

potrzeba wykładni przepisów prawa, jeżeli Sąd Najwyższy zajął już stanowisko w

kwestii tego zagadnienia oraz wykładni przepisów i wyraził swój pogląd we

wcześniejszych orzeczeniach, a nie zachodzą żadne okoliczności uzasadniające

zmianę tego poglądu (zob. m. in. postanowienia Sądu Najwyższego z 17 marca

2015 r., I PK 4/15, niepubl.; z 23 kwietnia 2015 r., I CSK 691/14, niepubl.; i z 12

grudnia 2008 r., II PK 220/08, niepubl.).

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie spełnia tych

wymagań, problematyka, na którą wskazuje skarżący, była bowiem wielokrotnie

przedmiotem wypowiedzi w nowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego – w

odniesieniu do zbliżonych treścią umów kredytowych indeksowanych do franka

szwajcarskiego - a pozwany przekonująco nie wykazał, by istniała potrzeba

ponownej wypowiedzi Sądu Najwyższego w tym przedmiocie. Nie wykazał także,

zwłaszcza w kontekście orzecznictwa TSUE i najnowszego orzecznictwa Sądu

Najwyższego, by aktualnie istniały poważne rozbieżności w orzecznictwie Sądu

Najwyższego w kwestiach poruszonych we wniosku. Uzasadnienie wniosku nie

wskazuje na istnienie w sprawie abstrakcyjnych zagadnień o precedensowym

znaczeniu, lecz koncentruje się na prezentowaniu koncepcji prawnych

preferowanych przez pozwanego na bazie wybiórczo cytowanych orzeczeń sądów

powszechnych i Sądu Najwyższego. W takim ujęciu skarżący polemizuje ze

stosowaniem przez Sąd Apelacyjny prawa w okolicznościach sprawy przekonując,

że jest ono nietrafne.

Pierwsze zagadnienie koncentrujące się na możliwości utrzymania umowy

kredytowej w mocy po wyeliminowaniu z niej klauzul abuzywnych nie uzasadnia

I CSK 3766/24

5

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. Pozwany prezentując w uzasadnieniu

wniosku stanowisko przeciwne przytacza judykaty, które nie znalazły ostatecznie

poparcia w orzecznictwie Sądu Najwyższego.

W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalony jest obecnie pogląd, że

w przypadku, gdy eliminacja niedozwolonego postanowienia umownego

doprowadzi do takiej deformacji umowy, że na podstawie pozostałej jej treści nie da

się odtworzyć praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, że strony są

związane pozostałą częścią umowy. Umowa będzie dotknięta nieważnością, gdy

bez abuzywnych postanowień jej obowiązywanie nie jest możliwe w świetle prawa

krajowego i nie zaszły przesłanki umożliwiające zastosowanie regulacji zastępczej,

a konsument postanowień abuzywnych nie potwierdził, nie udzielając następczo

świadomej i wolnej zgody na te klauzule i tym samym odmawiając przywrócenia im

skuteczności z mocą wsteczną.

Dotyczy to sytuacji, gdy określenie wysokości należności obciążającej

kredytobiorcę w umowie kredytu powiązanej z walutą obcą z odwołaniem do tabel

kursowych ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych

kryteriów oznaczania kursu waluty obcej, jest nietransparentne, pozostawia pole do

arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę

nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron umowy kredytu.

Takie postanowienia są niedopuszczalne, jako kształtujące prawa i obowiązki

konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego

interesy, a ich bezskuteczność – niezależnie od dalszych postanowień umowy,

w tym wyrażających ryzyko walutowe – może prowadzić do upadku umowy

w całości (zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja

2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56 ; wyroki Sądu Najwyższego z 1

marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z 11

grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21; z 13 maja

2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.; z 9 września 2022 r., II CSKP 794/22, niepubl.

oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 27 kwietnia 2023 r., I CSK 3629/22,

niepubl.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest także pogląd, że

I CSK 3766/24

6

niedopuszczalne jest przekształcenie kredytu powiązanego z walutą obcą w kredyt

złotowy oprocentowany stawką LIBOR lub WIBOR. Wyeliminowanie bowiem ryzyka

kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu powiązanego z walutą obcą,

byłoby równoznaczne z tak daleko idącą modyfikacją umowy, że umowę taką

należałoby uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, co prowadzi do

wniosku, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy

o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe co przemawia za jej

całkowitą nieważnością ( zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/18, OSNC – ZD 2021, nr 2, poz. 20; z 24 lutego 2022 r., II CSKP

45/22, niepubl.; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, niepubl.; z 13 maja 2022 r.,

II CSKP 405/22 i II CSKP 293/22, niepubl.; z 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22,

niepubl.; i z 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22, niepubl.).

W ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto także, że nie

jest możliwe – wbrew woli konsumenta - zastąpienie niedozwolonego

postanowienia umownego odsyłającego do kursu waluty wynikającego z tabeli

bankowej odwołaniem do kursu średniego ustalanego przez NBP względnie

kursu rynkowego waluty ( zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 23

sierpnia 2022 r., I CSK 1669/22, niepubl.; wyroki Sądu Najwyższego z 24 lutego

2022 r., II CSKP 45/22; z 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22, II CSKP 285/22

i II CSKP 382/22, niepubl.; z 19 maja 2022 r., II CSKP 985/22; i z 20 maja 2022 r.,

II CSKP 403/22, niepubl. ).

Wykluczono również możliwość wypełnienia luki w umowie po

wyeliminowaniu z niej postanowień abuzywnych przez odwołanie do art. 69 ust. 3

Prawa Bankowego. Przyjęto, że wejście w życie ustawy z 29 lipca 2011 r. o zmianie

ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2011, nr 165, poz.

984 dalej: „ustawa antyspreadowa”) nie pozwala w pełni wyeliminować z umowy

postanowień zawierających niejasne reguły przeliczania należności kredytowych.

Sankcje będące konsekwencją abuzywności postanowień umownych działają

bowiem ze skutkiem ex tunc, co oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym

w stosunku do daty zawarcia umowy – z wyjątkiem woli konsumenta – pozostają

bez znaczenia dla stwierdzenia abuzywności postanowień umowy. O tym bowiem

czy postanowienie jest niedozwolone decydują okoliczności z chwili zawarcia

I CSK 3766/24

7

umowy (zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20

czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2 oraz orzecznictwo TSUE

przytoczone w jej uzasadnieniu). Ponadto ustawa antyspreadowa nie zawiera

przepisów o charakterze dyspozytywnym, które mogłyby zastąpić nieuczciwe

klauzule zawarte w umowach kredytowych. Nie stwarza też podstawy do

formułowania przez kredytobiorców roszczeń przeciwko bankom o zobowiązanie do

złożenia oświadczenia woli o zmianę postanowień umowy od chwili jej zawarcia,

a umożliwia jedynie dokonanie zmiany postanowień umowy dotyczących sposobu

waloryzacji niespłaconych rat na przyszłość. Nie oznacza to jednak, że nakłada na

nich obowiązek zachowania takiej formy spłaty albo wyłącza możliwość zgłoszenia

roszczeń powstałych na gruncie umów niespełniających wymagań stawianych

umowom kredytowym w stosunkach z konsumentami (zob. m.in. wyroki Sądu

Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 405/22, niepubl. i z 28 lipca 2023 r., I CSK

611/22, niepubl.).

Możliwości usunięcia luki w umowach kredytowych nie stwarza także art.

358 § 2 k.c. wprowadzony do kodeksu cywilnego z dniem 24 stycznia 2009 r.

ustawą z dnia 23 października 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz

ustawy – Prawo dewizowe, Dz.U. z 2008 r., Nr 228, poz. 1506). Niezależnie od

argumentacji wyżej przytoczonej, spełnienie przez Bank świadczenia w walucie

obcej było od początku wyłączone, a kwota kredytu mogła być wypłacona

wyłącznie w złotych.

Nie można też dokonać wykładni umów kredytowych na podstawie art. 65 §

2 k.c. lub art. 56 k.c., już po usunięciu z nich postanowień abuzywnych, w celu

ustalenia zgodnego celu i zamiaru stron co do sposobu ustalenia kursu CHF.

Sprowadzałoby się to bowiem do zmiany treści klauzuli indeksacyjnej, prowadząc

do zmiany jej rozumienia przez wprowadzenie odesłania do wartości rynkowej

CHF. Dla rozstrzygnięcia o utrzymaniu umowy w mocy nieadekwatne jest

odwoływanie się do hipotetycznej woli stron, groziłoby to bowiem ryzykiem

dalszego pogorszenia sytuacji strony dotkniętej nadużyciem, gdyby strona, która

narzuciła niedozwolone postanowienie umowne wywodziła, że nie zawarłaby

umowy z jego pominięciem.

I CSK 3766/24

8

Zgodnie z orzecznictwem TSUE art. 5 i 6 Dyrektywy należy bowiem

interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy,

który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy dokonał wykładni tego

warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka

wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron. W konsekwencji art. 6 ust. 1

Dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że niezgodny z tym artykułem jest

przepis prawa krajowego dający sądowi możliwość uzupełnienia umowy przez

zmianę treści owego warunku. Możliwość taka istniałaby tylko w przypadku, gdyby

stwierdzenie nieważności nieuczciwego warunku zobowiązywało sąd do

unieważnienia umowy w całości, narażając tym samym konsumenta na szczególnie

niekorzystne konsekwencje (zob. wyroki TSUE z 18 listopada 2021 r. C – 212/20,

M.P., B.P. przeciwko „A” i z 29 kwietnia 2021 r., C – 19/20, Bank BPH).

Nie jest także możliwe zaradzenie lukom wynikającym z usunięcia

nieuczciwego warunku zawartego w umowie kredytowej przez zastosowanie

przepisów prawa krajowego, które mogłyby mieć zastosowanie do umowy tylko

odpowiednio lub przez analogię i które odzwierciedlają regułę obowiązująca

w krajowym prawie zobowiązań (zob. wyrok TSUE z 16 marca 2023 r., C-6/22,

M.B., U.B., M.B. przeciwko X S.A.). Takie rozwiązanie stałoby w sprzeczności z

celami prewencyjnymi Dyrektywy w postaci zniechęcenia przedsiębiorców do

wykorzystywania w zawieranych umowach nieuczciwych postanowień umownych

(zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 24 października 2018 r., II CSK 632/17,

niepubl. i z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18; postanowienia Sądu Najwyższego

z 12 września 2023 r., I CSK 5858/22 i I CSK 5941/22, niepubl.; zob. także wyrok

TSUE z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21, C-82/21). W tym ostatnim

orzeczeniu Trybunał stwierdził, że z przedłożonych mu materiałów sprawy nie

wynika, by istniały przepisy prawa polskiego o charakterze dyspozytywnym,

mogące zastąpić nieuczciwe warunki umowne, podkreślając niedopuszczalność

sądowej modyfikacji treści postanowienia nieuczciwego w drodze wykładni

sądowej.

Stwierdzenie nieważności umowy mieści się przy tym w zakresie sankcji,

jaką Dyrektywa przewiduje w związku z wykorzystywaniem przez przedsiębiorcę

nieuczciwych postanowień umownych. Uzupełnienie umowy przez sąd i dokonanie

I CSK 3766/24

9

zmiany treści abuzywnego postanowienia mogłoby zagrażać realizacji

długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 Dyrektywy, prowadząc do

wyeliminowania zniechęcającego skutku wywieranego na przedsiębiorców przez

zwykły brak stosowania takich warunków wobec konsumentów. Byliby oni w ten

sposób zachęcani do stosowania nieuczciwych warunków, wiedząc, że nawet

gdyby miały być one uznane za bezskuteczne, to umowa mogłaby zostać

uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy, co pozostałoby bez wpływu

na jej ważność i bez istotnego uszczerbku dla ich interesów (zob. m.in. wyroki

TSUE z 14 czerwca 2012 r., C-618/10 Banco Español de Crédito SA; z 30 kwietnia

2014 r., C 26-13, Árpad Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko OTP

Jelzálogbank Zrt; z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17, Abanca Corporación

Bancaria SA i Bankia SA oraz wyrok Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r.,

II CSK 483/18).

Skarżący nie wykazał także potrzeby przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania w zakresie zagadnienia drugiego. Przede wszystkim formułowane

w tym zakresie przez skarżącego problemy nie pozostają w związku z przyczynami

nie uwzględnienia przez Sądy meriti zarzutu potrącenia, a nie jest rzeczą Sądu

Najwyższego rozstrzyganie w postępowaniu kasacyjnym zagadnień teoretycznych.

Sądy meriti nie negowały możliwości zgłoszenia przez pozwanego zarzutu

potrącenia w formie ewentualnej a jedyną przyczyną nie uwzględnienia tego

zarzutu przez Sąd pierwszej instancji było niewykazanie przez skarżącego, że

wierzytelność objęta tym zarzutem jest wymagalna ( k. 320), które to stanowisko

podzielił Sąd drugiej instancji ( strona 14 uzasadnienia). Skarżący nie wykazał

bowiem by wzywał powodów do spełnienia świadczenia objętego zarzutem

potrącenia o zwrot kapitału. Bezprzedmiotowe jest zatem rozstrzyganie, czy

pozwany mógł zarzut potrącenia zgłosić w formie ewentualnej w ramach

kaskadowej linii obrony.

Niezależnie od powyższego Sąd Najwyższy wypowiadał się w kwestii

dopuszczalności zgłoszenia zarzutu potrącenia w formie ewentualnej nie znajdując

podstaw do zanegowania takiej możliwości ( zob. m.in. orzeczenia Sądu

Najwyższego z 22 listopada 1968 r., I CR 538/68, OSNC 1969, nr 11, poz. 204

I CSK 3766/24

10

i z 1 grudnia 1961 r., 4 CR 212/61, OSP 1962, nr 11, poz. 293 oraz wyroki Sądu

Najwyższego z 14 listopada 2008 r., V CSK 169/08, niepubl.; z 9 listopada 2011 r.,

II CSK 70/11, niepubl.; i z 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1183/22, niepubl.).

Sądy meriti nie kwestionowały również dopuszczalności zgłoszenia przez

pozwanego zarzutu potrącenia z perspektywy regulacji art. 2031 k.p.c. Brak zatem

podstaw do rozważania zagadnienia, czy przepis ten stał na przeszkodzie

skutecznemu zgłoszeniu przez pozwanego tego zarzutu. Przyczyną

nieuwzględnienia zarzutu potrącenia nie była także kwestia umocowania

pełnomocnika pozwanego do jego złożenia lub pełnomocnika powoda do jego

przyjęcia. Nie znajduje zatem uzasadnienia w okolicznościach sprawy rozważanie

zagadnienia umocowania pełnomocnika do złożenia i przyjęcia oświadczenia

o potrąceniu.

Niezależnie od powyższego problematyka zarzutu potrącenia wielokrotnie

była przedmiotem orzecznictwa Sądu Najwyższego a sprawy dotyczące kredytów

frankowych nie zawierają, w kontekście wskazywanym przez skarżącego,

odrębności odbiegających od zasad ogólnych ( zob. m.in. postanowienie Sądu

Najwyższego z 29 czerwca 2023 r., I CSK 5/23, niepubl.). Potrącenie jest

czynnością materialnoprawną, dokonuje się przez oświadczenie złożone drugiej

stronie i wywołuje skutek w postaci wzajemnego umorzenia się wierzytelności do

wysokości wierzytelności niższej (art. 498 § 2 k.c. i 499 k.c.). Oświadczenie

o potrąceniu wywołuje skutki określone w przepisach prawa materialnego tylko

wówczas, gdy obie potrącane wierzytelności, w dacie złożenia oświadczenia

o potrąceniu, rzeczywiście przysługują osobom będącym wobec siebie

jednocześnie dłużnikami i wierzycielami.

Oświadczenie o potrąceniu może być składane poza postępowaniem

toczącym się z powództwa wierzyciela wzajemnego i podlega ogólnym przepisom

co do sposobu i chwili złożenia (art. 60 i 61 k.c.). Jeżeli zostanie złożone

skutecznie, ze względu na skutek umarzający, tworzy nową treść stosunku

prawnego między stronami. W razie dojścia do procesu o roszczenie wierzyciela

wzajemnego, obrona pozwanego nie może polegać na podniesieniu zarzutu

potrącenia, lecz zarzutu nieistnienia roszczenia powoda ze względu na umorzenie

I CSK 3766/24

11

wierzytelności przed wszczęciem procesu. W trakcie postępowania sądowego

uprawniony może natomiast połączyć w jednym oświadczeniu obie czynności:

złożenie oświadczenia woli o potrąceniu i zgłoszenie zarzutu potrącenia. Konieczne

jest przy tym odróżnienie zarzutu potrącenia jako czynności materialnoprawnej,

której celem jest lub było doprowadzenie do wygaśnięcia zobowiązania od

procesowego zarzutu potrącenia mającego na celu doprowadzenie do oddalenia

powództwa w całości lub w części. W trakcie postępowania sądowego uprawniony

może połączyć w jednym oświadczeniu obie czynności : złożenie oświadczenia o

potrąceniu i zgłoszenie zarzutu potrącenia. Nieskuteczne będzie natomiast

powołanie się na procesowy zarzut potrącenia bez złożenia materialnoprawnego

zarzutu potrącenia (zob. m.in. uchwały Sądu Najwyższego z 19 października 2007

r., III CZP 58/07, OSNC 2008, nr 5, poz. 44 i z 13 października 2005 r., III CZP

56/05, OSNC 2006, nr 7-8, poz. 119 oraz wyrok Sądu Najwyższego z 10 sierpnia

2010r, I PK 56/ 10, OSNP 2011, nr 23 – 24, poz. 295).

Artykuł 2031 k.p.c. dotyczący ograniczeń przedmiotowych, temporalnych

i formalnych podniesienia procesowego zarzutu potrącenia nie zmienia tych reguł.

Przedstawienie wierzytelności do potrącenia nie zawiera bowiem w sobie

jednocześnie elementu wezwania dłużnika do zapłaty. Wierzytelność z tytułu

nienależnego świadczenia jest natomiast wymagalna w terminie o którym mowa w

art. 455 k.c. ( zob. m.in. uchwała Sądu Najwyższego z 5 listopada 2014 r., III CZP

76/14, OSNC 2015, nr 7-8, poz. 86 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 5 marca

2019 r., II CSK 41/18, niepubl. i z 6 grudnia 2019 r., V CSK 458/18, OSNC-ZD

2021, nr 3, poz. 27).

Nie stanowi również istotnego zagadnienia prawnego problematyka

postawienia w stan wymagalności roszczenia restytucyjnego banku o zwrot

wypłaconego kapitału; nie istnieją bowiem w tym zakresie istotne odrębności

w stosunku do innych roszczeń bezterminowych (zob. postanowienie Sądu

Najwyższego z 20 września 2023 r., I CSK 5/23). Oceny tej nie zmienia

przywoływane przez skarżącego stanowisko Sądu Najwyższego przedstawione

w uchwale składu siedmiu sędziów z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 ( OSNC 2021, nr

9, poz. 56). Uległo ono bowiem częściowej dezaktualizacji po wydaniu przez TSUE

wyroków z 7 grudnia 2023 r., C-140/22, S.M i K.M. przeciwko mBank S.A. oraz

I CSK 3766/24

12

z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, T.L. i W.E. przeciwko syndykowi masy upadłości

Getin Noble Bank ( zob. wyroki Sądu Najwyższego z 19 grudnia 2023 r., II CSKP

1933/22 i z 8 marca 2024 r., II CSKP 1956/22).

Kwestia natomiast, czy Sądy meriti trafnie przyjęły, że pozwany – w

okolicznościach sprawy - nie wykazał, by skutecznie wezwał powodów do zwrotu

kwoty objętej zarzutem potrącenia jest kwestią stosowania prawa, a nie

zagadnieniem prawnym pociągającym za sobą poważne wątpliwości

i wymagającym zaangażowania Sądu Najwyższego.

Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy odmówił

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, nie znajdując też okoliczności, które

w ramach przedsądu jest obowiązany brać pod uwagę z urzędu.

O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie

art. 98 § 1 i 3 oraz art. 98 § 11 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 398²¹ k.p.c. i §

10 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22

października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015, poz.

1800, ze zm.).

Monika Koba

[A.T.]

[SOP]