Opłaty rezerwacyjne w podwójnej wysokości. SN nie przyjął skargi kasacyjnej spółki

Wyrokiem z 10 maja 2023 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu oddalił

powództwo M.S. skierowane przeciwko W. spółce z ograniczoną

I CSK 4006/24

2

odpowiedzialnością we W. o zapłatę kwoty 640 000 zł z ustawowymi odsetkami

tytułem zwrotu nieuiszczonych opłat rezerwacyjnych w podwójnej wysokości.

Wyrokiem z 6 marca 2024 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu zmienił

zaskarżony wyrok i zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 320 000 zł

z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 12 lutego 2022 r. do dnia zapłaty;

a w pozostałej części oddalił powództwo i apelację oraz orzekł o kosztach procesu

za obie instancje.

Orzeczenie to zostało zaskarżone skargą kasacyjną przez pozwaną.

Skarżąca we wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania powołała się na

przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 3 i 4 k.p.c.

Jego zdaniem w sprawie doszło do nieważności postępowania, o której

mowa w art. 379 pkt 5 k.p.c., w związku z oparciem orzeczenia przez Sąd

Apelacyjny na dowodzie nie przeprowadzonym w postępowaniu przed Sądami obu

instancji lub przeprowadzonym z naruszeniem art. 233, art. 235, art. 148, art. 149 §

2 i art. 150 k.p.c., poprzez brak zawiadomienia pozwanej o przeprowadzeniu

dowodu z przesłuchania świadka P.J., uniemożliwienie pozwanej wzięcia udziału w

czynnościach procesowych słuchania świadka, co skutkuje nieważnością

postępowania przez pozbawienie pozwanej możności obrony jej praw.

W ocenie skarżącej, skarga kasacyjna jest także oczywiście uzasadniona

z uwagi na naruszenie art. 387 § 21 pkt 1 i 2, art. 151 § 5, art. 233 k.p.c., które

miały istotny wpływ na wynik sprawy oraz art. 389 § 1, art. 390 § 3 k.c., art. 118

i art. 65 k.c., zasady formalizmu i zasady równości stron poprzez ich błędną

wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Oczywista zasadność skargi dotyczy

w szczególności wydania orzeczenia wbrew jednolitemu orzecznictwu w sprawie

kwalifikacji prawnej umów rezerwacyjnych będących w istocie umowami

przedwstępnymi i wpłaconego na ich podstawie zadatku.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną powód wniósł o odmowę przyjęcia jej do

rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I CSK 4006/24

3

Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, którego

rozpoznanie przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej

doniosłości, wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi

swoje źródło w interesie publicznym. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy

przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne

zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi

nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Sąd

Najwyższy w ramach przedsądu bada tylko wskazane w skardze kasacyjnej

okoliczności uzasadniające jej przyjęcie do rozpoznania, a nie podstawy kasacyjne

i ich uzasadnienie. Cel wymagania określonego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być

osiągnięty tylko przez powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze

publicznoprawnym, które będą mogły stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej

pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją

sądową i nie jest jego rolą usuwanie błędów w zakresie wykładni i stosowania

prawa w każdej indywidualnej sprawie.

W orzecznictwie, na gruncie art. 379 pkt 5 k.p.c., zostało już wyjaśnione, że

pozbawienie możliwości obrony swych praw zachodzi, jeżeli z powodu wadliwości

procesowych sądu lub strony przeciwnej, będących skutkiem naruszenia

konkretnych przepisów kodeksu postępowania cywilnego, których nie można było

usunąć przed wydaniem orzeczenia w danej instancji, strona nie mogła - wbrew

swej woli - brać i nie brała udziału w postępowaniu lub jego istotnej części (zob.

m.in. wyroki Sądu Najwyższego: z 10 maja 1974 r., II CR 155/74, OSPiKA 1975 z.

3, poz. 66; z 6 marca 1998 r., III CKN 34/98, Prok. i Pr. 1999 nr 5, poz. 41 –

dodatek; z 28 listopada 2002 r., II CKN 399/01; z 22 maja 2014 r., IV CSK 545/13;

i z 20 lutego 2020 r., I PK 249/18, niepubl.).

Lektura uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia a także analiza akt sprawy

nie potwierdza stanowiska skarżącej, by uniemożliwiono jej wzięcie udziału

w czynnościach procesowych dotyczących przeprowadzenia dowodu z zeznań

świadka P.J. Otóż, nic takiego nie miało miejsca w sprawie ani przed Sądem I ani II

instancji, w szczególności nigdy nie był przesłuchiwany świadek P.J. Na rozprawie

w dniu 10 maja 2023 r. przed Sądem Okręgowym we Wrocławiu był natomiast

I CSK 4006/24

4

przeprowadzony dowód z zeznań stron (k. 83 – 85). Sama skarżąca wskazuje, że

podanie danych tego świadka pojawiło się jedynie w ustnych motywach

rozstrzygnięcia i było oczywistą omyłką.

Rozbieżności między ustnie wygłoszonymi motywami rozstrzygnięcia

a pisemnym uzasadnieniem wyroku nie świadczą natomiast o nieważności

postępowania ani nie stanowią co do zasady istotnego uchybienia procesowego,

które miałoby wpływ na wynik sprawy. Ustne motywy rozstrzygnięcia są szczególną

formą uzasadnienia stosowaną po ogłoszeniu wyroku, jeżeli przewodniczący nie

zarządził wygłoszenia uzasadnienia. Jeżeli strona - jak to miało miejsce

w rozpoznawanym przypadku – zażądała sporządzenia uzasadnienia na piśmie lub

sporządzono je z urzędu, jedyny walor jurysdykcyjny ma uzasadnienie pisemne

i ono jest podłożem do zarzutów odwoławczych. Ustne zasadnicze motywy

rozstrzygnięcia mają jedynie znaczenie archiwalne jako niewiążąca czynność

procesowa dokonana przez sąd po ogłoszeniu orzeczenia. Nie muszą one

obejmować wszystkich elementów przewidzianych dla uzasadnienia

sporządzanego w formie pisemnej oraz uzasadnienia wygłaszanego

(transkrybowanego). Z reguły więc mają one charakter ogólnikowy, mogą zawierać

luki i uproszczenia; nie ma to jednak co do zasady istotnego znaczenia gdyż nie są

one odniesieniem do kontroli zaskarżanego orzeczenia ( zob. m.in. postanowienie

Sądu Najwyższego z 18 września 1974 r., II PZ 43/73, OSPiKA 1975, nr 6, poz.

141 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 17 kwietnia 2009 r., I UK 333/08, OSNP

2020, nr 23-24, poz. 292 i z 5 czerwca 2014 r., I PK 311/13, niepubl.).

W konsekwencji argumenty skarżącej przytoczone w uzasadnieniu wniosku

o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie pozwalają na stwierdzenie, że

w sprawie zachodzi nieważność postępowania, zarówno z przyczyn wskazanych

w skardze jak też z innych względów, które Sąd Najwyższy bierze pod rozwagę –

w granicach zaskarżenia - z urzędu (art. 39813 § 1 k.p.c.).

Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego przez oczywistą

zasadność skargi kasacyjnej (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.) należy rozumieć sytuację,

w której skarga jest uzasadniona w sposób ewidentny, wskazując na rażące

i poważne uchybienia zaskarżonego orzeczenia, które są możliwe do stwierdzenia

I CSK 4006/24

5

bez konieczności prowadzenia bardziej złożonych rozumowań. Jedynie w takim

wypadku możliwa jest kontrola prawomocnego orzeczenia sądu drugiej instancji

w postępowaniu kasacyjnym. Obciążenie go oczywistą i istotną wadą wskazuje, że

usunięcie tego orzeczenia z obrotu leży w interesie publicznym – a tym samym, że

może dojść do realizacji celu skargi kasacyjnej, jako nadzwyczajnego środka

zaskarżenia (zob. m.in. Sąd Najwyższy w postanowieniach z 10 kwietnia 2013 r., III

CSK 67/13, niepubl. i z 29 września 2017 r., V CSK 162/17, niepubl.). Przesłanką

przyjęcia skargi kasacyjnej nie jest oczywiste naruszenie konkretnego przepisu

prawa materialnego lub procesowego, lecz sytuacja, w której naruszenie to

spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia (zob. m.in.

postanowienie Sądu Najwyższego z 8 października 2015 r., IV CSK 189/15,

niepubl. i przywołane tam orzecznictwo).

Bliższa analiza uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania nie pozwala przyjąć, by skarga była – w powyższym rozumieniu –

oczywiście uzasadniona. Skarżąca odniosła tę przyczynę kasacyjną do zarzutów

naruszenia prawa materialnego i procesowego ujętych w ramach podstaw skargi

kasacyjnej, ale w uzasadnieniu wniosku brak jest takich argumentów, które

wskazywałyby na kwalifikowane naruszenie prawa w ustalonym przez Sąd drugiej

instancji i wiążącym Sąd Najwyższy stanie faktycznym. Sposób sformułowania

wniosku wskazuje, że skarżąca traktuje skargę kasacyjną nie jako nadzwyczajny

środek zaskarżenia, a jako instrument pozwalający jej na kwestionowanie

niesatysfakcjonującego ją rozstrzygnięcia w trzeciej instancji, któremu to celowi

postępowanie kasacyjne nie służy. Skonfrontowanie zaskarżonego orzeczenia

z uzasadnieniem wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie pozwala

natomiast na stwierdzenie, by spełniona została przesłanka oczywistej zasadności

skargi, o której mowa wyżej.

Skarżąca w lakonicznym uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi do

rozpoznania ograniczyła się do stwierdzenia, że zaskarżone orzeczenie zapadło

z ewidentnym naruszeniem przepisów prawa materialnego i procesowego,

odwołując się do podstaw skargi. Nie spełnia to przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 4

k.p.c., skarżąca nie może bowiem jedynie ogólnikowo powołać się na okoliczność,

że skarga jest oczywiście uzasadniona, ale jest zobligowana podać przekonujące

I CSK 4006/24

6

argumenty wykazujące, iż rzeczywiście skarga kasacyjna jest oczywiście

uzasadniona i w czym – w jej ocenie - wyraża się ta „ oczywistość”. Skarga

kasacyjna powinna być przy tym tak zredagowana i skonstruowana, by Sąd

Najwyższy nie musiał poszukiwać w jej podstawach lub ich uzasadnieniu

pozostałych elementów kreatywnych skargi. Na etapie analizy wniosku o przyjęcie

skargi do rozpoznania Sąd Najwyższy nie bada bowiem podstaw skargi i ich

uzasadnienia. Ograniczenie się tylko do stwierdzenia, że skarga kasacyjna jest

oczywiście uzasadniona z odwołaniem do podstaw skargi i ich uzasadnienia, nie

spełnia wymagania uzasadnienia wniosku o przyjęcie jej do rozpoznania.

Jedynym wyszczególnionym lakonicznie w uzasadnieniu wniosku zarzutem

mającym świadczyć o rażącym naruszeniu przez Sąd Apelacyjny prawa

materialnego jest teza, że Sąd ten wydał orzeczenie wbrew jednolitemu

orzecznictwu w sprawie kwalifikacji umów rezerwacyjnych będących w ocenie

skarżącej umowami przedwstępnymi i wpłaconego na ich podstawie zadatku.

W zakresie kwalifikacji i wykładni umów rezerwacyjnych łączących strony działające

w obrocie obustronnie profesjonalnym, Sąd Apelacyjny podał szereg argumentów

dla których przyjął, że – w okolicznościach sprawy - nie stanowią one umów

przedwstępnych ale umowy rezerwacyjne, do których nie znajduje zastosowania

w zakresie terminu przedawnienia art. 390 § 3 k.c. lecz na zasadach ogólnych

termin trzech lat z uwzględnieniem, że dochodzone roszczenie dotyczy działalności

gospodarczej ( art. 118 k.c.).

Wbrew stanowisku skarżącej nie można stwierdzić, by dokonana przez Sąd

Apelacyjny wykładnia umów łączących strony była oczywiście sprzeczna

z przyjętymi w orzecznictwie Sądu Najwyższego kryteriami wykładni tego typu

umów. Rozważania Sądu dotyczące podniesienia przez pozwaną zarzutu

przedawnienia w warunkach nadużycia prawa podmiotowego ( art. 5 k.c.) zostały

natomiast poczynione wyłącznie na wypadek przyjęcia, że do umów łączących

strony należy stosować przepisy o umowach przedwstępnych.

Ponadto w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się konsekwentnie,

że naruszenie art. 387 § 21 pkt 2 k.p.c. może być zarzucane w skardze kasacyjnej

tylko wyjątkowo, gdy wady uzasadnienia uniemożliwiają dokonanie kontroli

I CSK 4006/24

7

kasacyjnej, z uwagi na jego sporządzenie w sposób nie pozwalający na

zorientowanie się w przyczynach natury faktycznej i prawnej, które legły u podstaw

rozstrzygnięcia (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 11 maja 2000 r., I CKN

272/00, niepubl.; z 14 listopada 2000 r., V CKN 1211/00, niepubl.; z 19 lutego 2002

r., IV CKN 718/00, niepubl.; z 20 lutego 2003 r., I CKN 65/01, niepubl.; z 18 lutego

2005 r., V CK 469/04, MoP 2009, nr 9, s. 501 oraz postanowienie Sądu

Najwyższego z 22 maja 2013 r.., III CSK 293/12, OSNC 2012, nr 12, poz. 148).

Uzasadnienie zaskarżonego rozstrzygnięcia nie potwierdza tezy o rażącej

wadliwości jego konstrukcji z perspektywy regulacji art. 387 § 21 pkt 2 k.p.c. Sąd ten

podzielił bowiem ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy, dokonał

jednak odmiennej oceny dowodu z zeznań stron i oceny prawnej dochodzonego

przez powoda żądania do czego jako Sąd meriti był uprawniony i czego przyczyny

– wbrew stanowisku skarżącej - przedstawił w uzasadnieniu zaskarżonego

orzeczenia.

Skarżąca twierdząc, że Sąd Apelacyjny w sposób wadliwy skonstruował

podstawę faktyczną rozstrzygnięcia i błędnie ocenił zgromadzony w sprawie

materiał dowodowy wyprowadzając następnie błędne wnioski na gruncie prawa

materialnego – pominęła także, że skarga kasacyjna jest instrumentem

prawidłowości stosowania prawa przez sądy, a nie instrumentem kontroli ustaleń

faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego orzeczenia. Nie można zatem

przenosić do postępowania kasacyjnego sporów dotyczących stanu faktycznego,

gdyż jego ustalenie należy do sądów meriti, a Sąd Najwyższy nie ma w tym

zakresie żadnych, ustrojowych ani procesowych kompetencji (zob. m.in. wyrok

Sądu Najwyższego z 14 stycznia 2000 r., I CKN 1169/99, OSNC 1169/99, OSNC

2000, nr 7-8, poz. 139 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 18 lipca 2014 r.,

IV CSK 671/13, niepubl.).

Skarżąca zasad tych nie respektuje zarzucając w podstawie skargi

naruszenie art. 233 k.p.c., mimo że zgłaszanie tego rodzaju zarzutów

w postępowaniu kasacyjnym jest niedopuszczalne ( art. 3983 § 3 i 39813 § 2 k.p.c.).

O oczywistej zasadności skargi nie może zatem świadczyć dokonanie przez Sąd

Apelacyjny oceny zgromadzonych w sprawie dowodów w sposób, który skarżąca

I CSK 4006/24

8

uznaje za wadliwy, są to bowiem zagadnienia usuwające się spod kontroli Sądu

Najwyższego w postępowaniu kasacyjnym.

W konsekwencji wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania, w konfrontacji

z motywami zaskarżonego orzeczenia, nie wykazuje tezy, że przy jego ferowaniu

popełniono uchybienia w zakresie stosowania i wykładni prawa, które miały

charakter kwalifikowany i nie podlegały różnym ocenom.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.

odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, nie znajdując też okoliczności,

które w ramach przedsądu jest obowiązany brać pod uwagę z urzędu.

O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie

art. 98 § 3, art. 98 § 11 k.p.c., art. 99 w zw. z art. 391 § 1 i w zw. z art. 39821 k.p.c.,

a także § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych

(tekst. jedn. Dz.U. z 2023 r., poz. 1935, ze zm.).

Monika Koba

[A.T.]

[a.ł]