Kredyt indeksowany do CHF. Bank bez przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania

Wyrokiem z 15 czerwca 2023 r. Sąd Rejonowy dla Warszawy Mokotowa

w Warszawie zasądził od pozwanego Banku spółki akcyjnej w W. na rzecz

powódek M.K. i B.S. kwotę 49 286,73 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od

I CSK 4115/24

2

14 maja 2022 r. do dnia zapłaty; w pozostałym zakresie powództwo oddalił i orzekł

o kosztach procesu.

Sąd Okręgowy w Warszawie wyrokiem z 18 grudnia 2023 r. - orzekając na

skutek apelacji powódek i pozwanego - zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że:

zasądził dodatkowo od pozwanego na rzecz powódek kwotę 6 828,58 zł wraz

z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi za okres od 14 maja 2022 r. do

dnia zapłaty; oddalił apelację pozwanego i orzekł o kosztach procesu za obie

instancje.

Orzeczenie to zostało zaskarżone skargą kasacyjną przez pozwanego.

We wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania pozwany powołał się na

przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. (omyłkowo we wniosku odwołano się także

do przesłanek wymienionych w art. 3989 § 1 pkt 3 i 4 k.p.c., na których jednak nie

oparto wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania).

Zdaniem skarżącego w niniejszej sprawie występują istotne zagadnienia

prawne sprowadzające się do odpowiedzi na pytania:

(1) „Czy w przypadku stwierdzenia przez sąd powszechny, że klauzule

określające kurs walutowy, stosowany do określenia wysokości świadczenia stron

w walucie krajowej, zawarte w umowie kredytu indeksowanego kursem waluty

obcej, zawartej przez przedsiębiorcę z konsumentem, mają charakter

niedozwolonych postanowień umownych (postanowień abuzywnych) w rozumieniu

art. 3851 § 1 k.c., sąd krajowy poprzez zastosowanie przepisów prawa cywilnego

dotyczących wykładni oświadczeń woli oraz treści czynności prawnych powinien

uzupełnić stosunek prawny umowy kredytu treścią wynikającą z przepisów prawa

krajowego o charakterze dyspozytywnym, jeżeli operacja ta zrealizuje cel art. 6 ust.

1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych

warunków w umowach konsumenckich (dalej: „Dyrektywa”) i przywróci faktyczną

równowagę między stronami np. poprzez odwołanie do kursu średniego NBP do

rozliczeń stron na podstawie art. 358 § 2 k.c., bądź art. 69 ust. 3 Pr.Bank.,

ewentualnie art. 24 ustawy o NBP, art. 41 ustawy Prawo wekslowe lub poprzez

wykładnię oświadczeń woli stron na podstawie art. 65 k.c.?”;

I CSK 4115/24

3

(2) „Czy podejmując decyzję w tym przedmiocie sądy powinny brać pod

uwagę konieczność zachowania proporcjonalności pomiędzy wagą naruszenia i jej

potencjalnymi skutkami a konsekwencjami dla obu stron przyjętego przez sąd

rozwiązania, w szczególności w kontekście zasady równości prawa,

proporcjonalności – adekwatności, konsekwencji dla stron do rzeczywistej wagi

stawianych bankowi zarzutów, zgodności z zasadami współżycia społecznego?”;

Zdaniem skarżącego w sprawie istnieje także potrzeba wykładni przepisów

budzących poważne wątpliwości i wywołujących rozbieżności w orzecznictwie

sądów powszechnych, tj.: art. 3851 § 1 w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. przez udzielenie

odpowiedzi na następujące pytania:

(a) „czy przesłankę „rażącego naruszenia interesu konsumenta” należy

utożsamiać wyłącznie z samą nierównowagą praw i obowiązków stron umowy, czy

też należy uwzględniać ekonomiczny wymiar interesu konsumenta,

w szczególności poprzez dokonanie oceny wyraźnej finansowej korzystności

kredytu indeksowanego, w czasie zawierania umowy, w porównaniu do kredytu

złotowego, również dostępnego kredytobiorcom, wyrażającą się perspektywą

spłacania ewidentnie niższych rat kredytu indeksowanego?”;

(b) „czy interpretację pojęcia „postanowienie umowy" należy rozumieć

rozszerzająco i obejmować nim automatycznie całą klauzulę uznaną za abuzywną,

nawet, jeśli faktycznie zarzut abuzywności dotyczy tylko jednego z unormowanych

w danym postanowieniu aspektów, czy też zakres niezwiązania postanowieniem

w rozumieniu art. 3851 § 1 powinien zostać ograniczony wyłącznie do tej części

postanowienia i tego aspektu, który był przedmiotem badania pod względem

abuzywności i niewątpliwie był objęty zgodnym zamiarem i świadomością

konsumenta zawierającego umowę?”

Powódka – M.K. w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o odmowę

przyjęcia jej do rozpoznania i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, którego

rozpoznanie przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej

doniosłości, wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi

I CSK 4115/24

4

swoje źródło w interesie publicznym. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy

przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne

zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi

nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Sąd

Najwyższy w ramach przedsądu bada tylko wskazane w skardze kasacyjnej

okoliczności uzasadniające jej przyjęcie do rozpoznania, a nie podstawy kasacyjne

i ich uzasadnienie. Cel wymagania określonego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być

osiągnięty tylko przez powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze

publicznoprawnym, które będą mogły stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej

pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją

sądową i nie jest jego rolą usuwanie błędów w zakresie wykładni i stosowania

prawa w każdej indywidualnej sprawie.

W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że wskazanie

przyczyny określonej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. nakłada na skarżącego obowiązek

przedstawienia zagadnienia o charakterze abstrakcyjnym wraz z argumentami

prowadzącymi do rozbieżnych ocen prawnych, wykazania, że nie zostało ono

rozstrzygnięte w dotychczasowym orzecznictwie, a wyjaśnienie go ma istotne

znaczenie nie tylko dla rozstrzygnięcia tej konkretnej sprawy, ale także innych

podobnych spraw, przyczyniając się do rozwoju prawa (zob. m.in. postanowienia

Sądu Najwyższego z 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 11

i z 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002, nr 12, poz. 151).

Oparcie natomiast wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na

tym, że istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów wymaga

wykazania, że określony przepis prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, nie

doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane

przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub

podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć. Nie istnieje przy tym

istotne zagadnienie prawne ani potrzeba wykładni przepisów prawa, jeżeli Sąd

Najwyższy zajął już stanowisko w kwestii tego zagadnienia oraz wykładni

przepisów i wyraził swój pogląd we wcześniejszych orzeczeniach, a nie zachodzą

I CSK 4115/24

5

żadne okoliczności uzasadniające zmianę tego poglądu (zob. m. in. postanowienia

Sądu Najwyższego z 17 marca 2015 r., I PK 4/15, niepubl.; z 23 kwietnia 2015 r.,

I CSK 691/14, niepubl.; i z 12 grudnia 2008 r., II PK 220/08, niepubl.).

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie spełnia tych

wymagań, problematyka, na którą wskazuje skarżący, była bowiem wielokrotnie

przedmiotem wypowiedzi w nowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego –

w odniesieniu do zbliżonych treścią umów kredytowych indeksowanych do franka

szwajcarskiego - a pozwany przekonująco nie wykazał, by istniała potrzeba

ponownej wypowiedzi Sądu Najwyższego w tym przedmiocie. Nie wykazał także,

zwłaszcza w kontekście orzecznictwa TSUE i najnowszego orzecznictwa Sądu

Najwyższego, by aktualnie istniały poważne rozbieżności w orzecznictwie Sądu

Najwyższego w kwestiach poruszonych we wniosku. Uzasadnienie wniosku nie

wskazuje na istnienie w sprawie abstrakcyjnych zagadnień o precedensowym

znaczeniu, lecz koncentruje się na prezentowaniu koncepcji prawnych

preferowanych przez pozwanego na bazie wybiórczo cytowanych orzeczeń sądów

powszechnych i Sądu Najwyższego. W takim ujęciu skarżący polemizuje ze

stosowaniem przez Sąd Okręgowy prawa w okolicznościach sprawy przekonując,

że jest ono nietrafne.

Nie uzasadniają przyjęcia skargi do rozpoznania zagadnienia sprowadzające

się kwestii możliwości uzupełnienia luk w umowie, w której wystąpiły klauzule

abuzywne i w konsekwencji utrzymania umowy w mocy.

W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalony jest obecnie pogląd, że

w przypadku, gdy eliminacja niedozwolonego postanowienia umownego

doprowadzi do takiej deformacji umowy, że na podstawie pozostałej jej treści nie da

się odtworzyć praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, że strony są

związane pozostałą częścią umowy. Umowa będzie dotknięta nieważnością, gdy

bez abuzywnych postanowień jej obowiązywanie nie jest możliwe w świetle prawa

krajowego i nie zaszły przesłanki umożliwiające zastosowanie regulacji zastępczej,

a konsument postanowień abuzywnych nie potwierdził, nie udzielając następczo

świadomej i wolnej zgody na te klauzule i tym samym odmawiając przywrócenia im

skuteczności z mocą wsteczną.

Dotyczy to sytuacji, gdy określenie wysokości należności obciążającej

I CSK 4115/24

6

kredytobiorcę w umowie kredytu powiązanej z walutą obcą z odwołaniem do tabel

kursowych ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych

kryteriów oznaczania kursu waluty obcej, jest nietransparentne, pozostawia pole do

arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę

nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron umowy kredytu.

Takie postanowienia są niedopuszczalne, jako kształtujące prawa i obowiązki

konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego

interesy, a ich bezskuteczność – niezależnie od dalszych postanowień umowy,

w tym wyrażających ryzyko walutowe – może prowadzić do upadku umowy

w całości (zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja

2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56 ; wyroki Sądu Najwyższego

z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17;

z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21; z 13

maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.; z 9 września 2022 r., II CSKP 794/22,

niepubl. oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 27 kwietnia 2023 r., I CSK

3629/22, niepubl.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest także pogląd, że

niedopuszczalne jest przekształcenie kredytu powiązanego z walutą obcą w kredyt

złotowy oprocentowany stawką LIBOR lub WIBOR. Wyeliminowanie bowiem ryzyka

kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu powiązanego z walutą obcą,

byłoby równoznaczne z tak daleko idącą modyfikacją umowy, że umowę taką

należałoby uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, co prowadzi do

wniosku, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy

o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe co przemawia za jej

całkowitą nieważnością (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/18, OSNC – ZD 2021, nr 2, poz. 20; z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22,

niepubl.; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, niepubl.; z 13 maja 2022 r., II CSKP

405/22 i II CSKP 293/22, niepubl.; z 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22, niepubl.;

i z 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22, niepubl.).

W ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto także, że nie

jest możliwe – wbrew woli konsumenta - zastąpienie niedozwolonego

postanowienia umownego odsyłającego do kursu waluty wynikającego z tabeli

I CSK 4115/24

7

bankowej odwołaniem do kursu średniego ustalanego przez NBP względnie kursu

rynkowego waluty (zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 23 sierpnia

2022 r., I CSK 1669/22, niepubl.; wyroki Sądu Najwyższego z 24 lutego 2022 r., II

CSKP 45/22; z 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22, II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22,

niepubl.; z 19 maja 2022 r., II CSKP 985/22; i z 20 maja 2022 r., II CSKP 403/22,

niepubl.).

Wykluczono również możliwość wypełnienia luki w umowie po

wyeliminowaniu z niej postanowień abuzywnych przez odwołanie do art. 69 ust. 3

ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz.U. z 2020 r., poz. 1896).

Przyjęto, że wejście w życie ustawy z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo

bankowe oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2011, nr 165, poz. 984 dalej:

„ustawa antyspreadowa”) nie pozwala w pełni wyeliminować z umowy postanowień

zawierających niejasne reguły przeliczania należności kredytowych. Sankcje

będące konsekwencją abuzywności postanowień umownych działają bowiem ze

skutkiem ex tunc, co oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym w stosunku

do daty zawarcia umowy – z wyjątkiem woli konsumenta – pozostają bez znaczenia

dla stwierdzenia abuzywności postanowień umowy. O tym bowiem czy

postanowienie jest niedozwolone decydują okoliczności z chwili zawarcia umowy

(zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca

2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2 oraz orzecznictwo TSUE

przytoczone w jej uzasadnieniu). Ponadto ustawa antyspreadowa nie zawiera

przepisów o charakterze dyspozytywnym, które mogłyby zastąpić nieuczciwe

klauzule zawarte w umowach kredytowych. Nie stwarza też podstawy do

formułowania przez kredytobiorców roszczeń przeciwko bankom o zobowiązanie do

złożenia oświadczenia woli o zmianę postanowień umowy od chwili jej zawarcia,

a umożliwia jedynie dokonanie zmiany postanowień umowy dotyczących sposobu

waloryzacji niespłaconych rat na przyszłość. Nie oznacza to jednak, że nakłada na

nich obowiązek zachowania takiej formy spłaty albo wyłącza możliwość zgłoszenia

roszczeń powstałych na gruncie umów niespełniających wymagań stawianych

umowom kredytowym w stosunkach z konsumentami (zob. m.in. wyroki Sądu

Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 405/22, niepubl. i z 28 lipca 2023 r., I CSK

611/22, niepubl.).

I CSK 4115/24

8

Wykładni art. 6 ust. 1 Dyrektywy należy bowiem dokonywać w ten sposób,

że sąd krajowy jest zobowiązany do stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku

umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, nawet jeśli warunek ten

został zmieniony przez strony w drodze umowy. Takie stwierdzenie pociąga za

sobą przywrócenie sytuacji, w jakiej znajdowałby się konsument w braku warunku,

którego nieuczciwy charakter zostałby stwierdzony, chyba że konsument przez

zmianę nieuczciwego warunku zrezygnował z takiego przywrócenia w drodze

wolnej i świadomej zgody, czego zbadanie należy do sądu krajowego. Jednakże

z przepisu tego nie wynika, że stwierdzenie nieuczciwego charakteru pierwotnego

warunku umownego miałoby co do zasady skutek w postaci unieważnienia umowy,

jeżeli zmiana tego warunku pozwala na przywrócenie równowagi między

obowiązkami i prawami tych stron wynikającymi z umowy i na usunięcie wady

obciążającej ten warunek (zob. wyrok TSUE z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20).

Możliwości usunięcia luki w umowach kredytowych nie stwarza także art.

358 § 2 k.c. wprowadzony do kodeksu cywilnego z dniem 24 stycznia 2009 r.

ustawą z dnia 23 października 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz

ustawy – Prawo dewizowe, Dz.U. z 2008 r., Nr 228, poz. 1506). Niezależnie od

argumentacji wyżej przytoczonej, dotyczy on bowiem zobowiązań wyrażonych

w walucie obcej, a w przypadku kredytu indeksowanego do CHF waluta obca

stanowi jedynie miernik wartości zobowiązania zaciągniętego w walucie polskiej

i świadczeń spełnianych przez kredytobiorców. Spełnienie przez Bank świadczenia

w walucie obcej było od początku wyłączone, a kwota kredytu mogła być

wypłacona wyłącznie w złotych.

Nie można też dokonać wykładni umów kredytowych na podstawie art. 65 §

2 k.c. lub art. 56 k.c., już po usunięciu z nich postanowień abuzywnych, w celu

ustalenia zgodnego celu i zamiaru stron co do sposobu ustalenia kursu CHF.

Sprowadzałoby się to bowiem do zmiany treści klauzuli indeksacyjnej, prowadząc

do zmiany jej rozumienia przez wprowadzenie odesłania do wartości rynkowej

CHF. Dla rozstrzygnięcia o utrzymaniu umowy w mocy nieadekwatne jest

odwoływanie się do hipotetycznej woli stron, groziłoby to bowiem ryzykiem

dalszego pogorszenia sytuacji strony dotkniętej nadużyciem, gdyby strona, która

narzuciła niedozwolone postanowienie umowne wywodziła, że nie zawarłaby

I CSK 4115/24

9

umowy z jego pominięciem.

Zgodnie z orzecznictwem TSUE art. 5 i 6 Dyrektywy należy bowiem

interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy,

który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy dokonał wykładni tego

warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka

wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron. W konsekwencji art. 6 ust. 1

Dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że niezgodny z tym artykułem jest

przepis prawa krajowego dający sądowi możliwość uzupełnienia umowy przez

zmianę treści owego warunku. Możliwość taka istniałaby tylko w przypadku, gdyby

stwierdzenie nieważności nieuczciwego warunku zobowiązywało sąd do

unieważnienia umowy w całości, narażając tym samym konsumenta na szczególnie

niekorzystne konsekwencje (zob. wyroki TSUE z 18 listopada 2021 r. C – 212/20,

M.P., B.P. przeciwko „A” i z 29 kwietnia 2021 r., C – 19/20, Bank BPH).

Nie jest także możliwe zaradzenie lukom wynikającym z usunięcia

nieuczciwego warunku zawartego w umowie kredytowej przez zastosowanie

przepisów prawa krajowego, które mogłyby mieć zastosowanie do umowy tylko

odpowiednio lub przez analogię i które odzwierciedlają regułę obowiązująca

w krajowym prawie zobowiązań (zob. wyrok TSUE z 16 marca 2023 r., C-6/22,

M.B., U.B., M.B. przeciwko X S.A.). Wykluczyć zatem należy możliwość odwołania

się per analogiam do art. 41 Prawa wekslowego. Takie rozwiązanie stałoby

w sprzeczności z celami prewencyjnymi Dyrektywy w postaci zniechęcenia

przedsiębiorców do wykorzystywania w zawieranych umowach nieuczciwych

postanowień umownych (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 24 października

2018 r., II CSK 632/17, niepubl. i z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18;

postanowienia Sądu Najwyższego z 12 września 2023 r., I CSK 5858/22 i I CSK

5941/22, niepubl.; zob. także wyrok TSUE z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21,

C-82/21). W tym ostatnim orzeczeniu Trybunał stwierdził, że z przedłożonych mu

materiałów sprawy nie wynika, by istniały przepisy prawa polskiego o charakterze

dyspozytywnym, mogące zastąpić nieuczciwe warunki umowne, podkreślając

niedopuszczalność sądowej modyfikacji treści postanowienia nieuczciwego

w drodze wykładni sądowej.

Stwierdzenie nieważności umowy mieści się przy tym w zakresie sankcji,

I CSK 4115/24

10

jaką Dyrektywa przewiduje w związku z wykorzystywaniem przez przedsiębiorcę

nieuczciwych postanowień umownych. Uzupełnienie umowy przez sąd i dokonanie

zmiany treści abuzywnego postanowienia mogłoby zagrażać realizacji

długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 Dyrektywy, prowadząc do

wyeliminowania zniechęcającego skutku wywieranego na przedsiębiorców przez

zwykły brak stosowania takich warunków wobec konsumentów. Byliby oni w ten

sposób zachęcani do stosowania nieuczciwych warunków, wiedząc, że nawet

gdyby miały być one uznane za bezskuteczne, to umowa mogłaby zostać

uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy, co pozostałoby bez wpływu

na jej ważność i bez istotnego uszczerbku dla ich interesów (zob. m.in. wyroki

TSUE z 14 czerwca 2012 r., C-618/10 Banco Español de Crédito SA; z 30 kwietnia

2014 r., C 26-13, Árpad Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko OTP

Jelzálogbank Zrt; z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17, Abanca Corporación

Bancaria SA i Bankia SA oraz wyrok Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r.,

II CSK 483/18).

Przyjęcia skargi do rozpoznania nie uzasadniają także sformułowane przez

skarżącego wątpliwości orzecznicze. W orzecznictwie Sądu Najwyższego

stwierdzono bowiem, że oceny czy postanowienie umowne jest niedozwolone ( art.

3851 § 1 k.c.) dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy. Przeciwne

stanowisko nie jest możliwe do zaakceptowania ze względów konstrukcyjnych

oznaczałoby bowiem, że o tym czy postanowienie jest abuzywne można by

dowiedzieć się dopiero po wykonaniu umowy w całości, kiedy znany jest już

ostateczny sposób korzystania z danego postanowienia, co pozostawałoby

w sprzeczności z podstawowymi zasadami dotyczącymi sankcji dotykających

wadliwych czynności prawnych. Dla oceny abuzywności postanowień umownych

nie ma zatem znaczenia przyczyna zawarcia przez kredytobiorcę umowy, sposób

jej wykonywania czy eksponowana przez skarżącego – w kontekście przesłanki

„rażącego naruszenia interesu konsumenta” ekwiwalencja świadczeń spełnianych

przez konsumenta na podstawie klauzuli abuzywnej oraz świadczeń, które

spełniałby na podstawie innej umowy zawartej z tym samym bankiem. Poza

zakresem oceny pozostaje także czy konsument faktycznie poniósł straty w toku

wykonywania umowy oraz czy miał faktyczną alternatywę pozwalającą na zawarcie

I CSK 4115/24

11

umowy bez abuzywnych postanowień ( zob. m.in. uchwały składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15 i z 20 czerwca 2018 r., III

CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2 oraz orzecznictwo TSUE przytoczone w jej

uzasadnieniu). Obowiązkowi przedsiębiorcy, którego naruszenie może prowadzić

do stwierdzenia abuzywności postanowienia umownego nie odpowiada bowiem

obowiązek konsumenta poczynienia wszystkich starań by zapobiec powstaniu

takiego skutku, wypaczałoby to bowiem istotę ochrony konsumenckiej ( zob. m.in.

postanowienie Sądu Najwyższego z 4 lipca 2023 r., I CSK 3526/22 i orzecznictwo

przytoczone w jego uzasadnieniu).

Potrzeba wykładni art. 3851 § 1 i 2 k.c. nie istnieje w sprawie, w której

wniesiono skargę, skoro Sądy meriti stwierdziły w niej abuzywność zarówno

klauzuli kursowej jak i klauzuli ryzyka walutowego w związku z niedopełnieniem

przez pozwanego obowiązków informacyjnych w zakresie ekspozycji powódek na

nieograniczone ryzyko walutowe. Nieadekwatne do okoliczności sprawy jest zatem

rozstrzyganie problemu dotyczącego konsekwencji stwierdzenia abuzywności

jedynie klauzuli kursowej dla całego mechanizmu indeksacji przewidzianego

w umowie.

Ponadto w aktualnym orzecznictwie TSUE rozróżnia się abuzywność

postanowień dotyczących kryteriów przeliczania waluty krajowej na walutę

indeksacji (klauzule kursowe, spreadowe), od klauzul ryzyka walutowego,

dotyczących obciążenia konsumenta negatywnymi następstwami deprecjacji waluty

krajowej, jako kompensata za korzystniejszą stopę procentową (zob. m.in. wyroki

z 20 września 2017 r., C- 186/16, Ruxandra Andruciuc i in. Banca Romaneascu;

z 22 lutego 2018 r., C-119/17; z 20 września 2018 r., C – 51/17, OTP Bank Nyrt.

I in. przeciwko Terez Illyez i in.).

W nowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono natomiast, że

klauzula ryzyka walutowego nie może funkcjonować bez klauzuli kursowej

określającej przeliczenie zobowiązań stron celem ustalenia wysokości ich

świadczenia. Z kolei klauzula spreadowa nie ma racji bytu w umowie, w której nie

zastosowano mechanizmu indeksacji i wynikającej z niego narażenia konsumenta

na ryzyko kursowe. W konsekwencji stwierdzono, że klauzule przeliczeniowe

i klauzule ryzyka walutowego składające się na przyjęty w umowach kredytowych

I CSK 4115/24

12

mechanizm waloryzacji - są ze sobą ściśle powiązane, a ich rozszczepienie jest

zabiegiem sztucznym. Stwierdzenie zatem abuzywności klauzuli przeliczeniowej

prowadzi, w przypadku odmowy potwierdzenia przez konsumenta niedozwolonych

postanowień umowy, do jej upadku (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 27

listopada 2019 r., II CSK 483/18, OSP 2021, z. 2, poz. 7; z 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22,

niepubl.; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.; z 8 listopada 2022 r.,

II CSKP 1153/22, niepubl.; z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, niepubl.; z 20

lutego 2023 r., II CSKP 809/22, niepubl.; i z 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 1511/22,

niepubl.).

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. odmówił

przyjęcia skargi kasacyjnej pozwanego do rozpoznania, nie znajdując też

okoliczności, które w ramach przedsądu jest obowiązany brać pod uwagę z urzędu.

O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie

art. 98 § 3, art. 98 § 11 k.p.c., art. 99 w zw. z art. 391 § 1 i w zw. z art. 39821 k.p.c.,

a także § 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych

(tekst. jedn. Dz.U. z 2023 r., poz. 1935, ze zm.).

Monika Koba

[A.T.]

[SOP]