Pożytki od administratora po zniesieniu współwłasności. SN nie przyjął skargi kasacyjnej

Określone w art. 3984 § 2 k.p.c. wymaganie uzasadnienia w skardze

kasacyjnej wniosku o przyjęcie jej do rozpoznania zostaje spełnione, jeśli skarżący

wykaże, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Cel wymagania przewidzianego w

art. 3984 § 2 k.p.c. może być zatem osiągnięty jedynie przez powołanie i

I CSK 752/24

2

uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze publicznoprawnym, które –

zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. – będą mogły stanowić podstawę oceny skargi

kasacyjnej pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Na tych jedynie przesłankach

Sąd Najwyższy może oprzeć rozstrzygnięcie w kwestii przyjęcia bądź odmowy

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

W skardze kasacyjnej wniesionej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie

z 6 października 2023 r. (sygn. akt I ACa 525/22) pełnomocnik interwenienta

ubocznego J.O., opierając skargę na podstawie z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. i

zarzucie naruszenia art. 618 § 1 i art. 618 § 3 k.p.c., wniósł o jej przyjęcie do

rozpoznania, powołując się na przesłankę określoną w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., to

jest ze względu na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego.

Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem, za zagadnienie prawne w

rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. uznaje się zagadnienie nowe i dotychczas

niewyjaśnione, mające charakter istotny i ściśle jurydyczny, dające się przedstawić

w sposób syntetyczny i oderwany od kontrowersji dotyczących ustaleń faktycznych

lub oceny dowodów (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 22 grudnia 2008 r.,

III CSK 285/08). Chodzi o zagadnienie abstrakcyjne, którego wyjaśnienie przyczyni

się do rozwoju jurysprudencji i będzie miało znaczenie nie tylko dla oceny

konkretnej sprawy, lecz także dla innych podobnych przypadków. Wymóg

przedstawienia zagadnienia w sposób ogólny i abstrakcyjny ma na celu

umożliwienie Sądowi Najwyższemu udzielenia uniwersalnej odpowiedzi,

niesprowadzającej się do samej subsumpcji i rozstrzygnięcia jednostkowego sporu.

Przy czym sformułowanie zagadnienia prawnego, jako przesłanki przyjęcia skargi

kasacyjnej do rozpoznania w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., powinno

cechować się analogiczną wagą jak pytanie prawne kierowane przez sąd drugiej

instancji na podstawie art. 390 § 1 k.p.c., nie tylko w zakresie formy, lecz przede

wszystkim treści, tj. dotyczyć poważnych wątpliwości interpretacyjnych, które nie

dają się rozwikłać przy zastosowaniu powszechnie przyjętych reguł wykładni, a

których rozstrzygnięcie ma znaczenie wykraczające poza ramy konkretnej sprawy

(zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2014 r., I UK 361/13, z 14

września 2012 r., I UK 218/12, z 8 maja 2015 r., III CZP 16/15 oraz z 24

października 2012 r., I PK 129/12). Przede wszystkim chodzi o jurydyczne

I CSK 752/24

3

przedstawienie analizy stanu prawnego, orzecznictwa oraz wynikającego z tego

problemu prawnego o takiej wadze, aby mógł być uznany za istotne zagadnienie

prawne (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 15 listopada 2007 r., II PK

159/07). Podkreśla się konieczność wskazania na występujące rozbieżności

interpretacyjne przy rozstrzyganiu przedstawionego zagadnienia prawnego w

orzecznictwie lub nauce prawa (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego z 10

maja 2018 r., I CSK 798/17, z 26 kwietnia 2018 r., IV CSK 585/17 oraz z 8 kwietnia

2018 r., V CSK 577/17).

Podstawowym celem postępowania kasacyjnego – poza sytuacją określoną

w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. – jest ochrona interesu publicznego poprzez

zapewnienie jednolitości wykładni prawa oraz wkład Sądu Najwyższego w rozwój

jurysprudencji (postanowienie Sądu Najwyższego z 4 lutego 2000 r., II CZ 178/99).

Z tego względu przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z powołaniem się na

występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego wymaga wykazania

przez skarżącego – w uzasadnieniu wniosku o jej przyjęcie – wskazanych wyżej

wymagań.

Na etapie przedsądu brak jest podstaw do poszukiwania tych przesłanek

wyłącznie w treści zarzutów kasacyjnych czy też w uzasadnieniu podstaw skargi

kasacyjnej – obowiązek ich wykazania spoczywa na stronie skarżącej i nie może

być przedmiotem rekonstrukcji dokonywanej przez Sąd Najwyższy (zob.

postanowienie Sądu Najwyższego z 4 lutego 2000 r., II CZ 178/99, OSNC 2000, nr

7-8, poz. 147). W konsekwencji, ocena spełnienia powołanych przesłanek przyjęcia

skargi kasacyjnej do rozpoznania dokonywana jest wyłącznie w oparciu o

argumentację przedstawioną w uzasadnieniu wniosku. Zagadnienie prawne

sformułowane w skardze kasacyjnej może uzasadniać przyjęcie skargi kasacyjnej

do rozpoznania tylko wtedy, gdy ma znaczenie dla rozstrzygnięcia o zasadności

skargi kasacyjnej przy uwzględnieniu stanu faktycznego stanowiącego podstawę

rozstrzygnięcia zaskarżonego skargą kasacyjną przy uwzględnieniu stanowiska

prawnego zajętego przez Sąd drugiej instancji.

W niniejszej sprawie skarżący nie wykazał istnienia przesłanki przyjęcia

skargi kasacyjnej do rozpoznania określonej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.

I CSK 752/24

4

Już sam sposób ujęcia wskazanego „zagadnienia prawnego” budzi

zastrzeżenia konstrukcyjne. Nie zostało ono przedstawione w formie

wyodrębnionego, jednoznacznego i abstrakcyjnego pytania prawnego dotyczącego

wykładni lub stosowania prawa, zgodnie z utrwaloną w orzecznictwie Sądu

Najwyższego wykładnią tego przepisu. Standard formułowania istotnego

zagadnienia prawnego jest zbliżony do modelu z art. 390 § 1 k.p.c., a więc wymaga

pytania prawnego oderwanego od konkretnego stanu faktycznego i możliwego do

udzielenia odpowiedzi o charakterze uniwersalnym. Skarżący nie sformułował

zagadnienia prawnego w sposób syntetyczny ani w części wstępnej skargi

kasacyjnej, ani w początkowej części uzasadnienia wniosku o jej przyjęcie do

rozpoznania. W tych fragmentach ograniczył się jedynie do opisowego

przedstawienia – z własnej perspektywy – istoty sporu oraz do powtórzenia

zarzutów naruszenia art. 618 § 1 i § 3 k.p.c. Dopiero w dalszej części uzasadnienia

wniosku, w akapicie poprzedzonym stwierdzeniem o braku orzecznictwa Sądu

Najwyższego, pojawiło się treściowo ujęte „zagadnienie”, które można odczytać

jedynie z kontekstu narracji skarżącego, a nie jako wyodrębnione, abstrakcyjne

pytanie prawne. Skarżący sprowadził je do pytania, czy były współwłaściciel

nieruchomości może – po prawomocnym zakończeniu postępowania o zniesienie

współwłasności – ponownie dochodzić pożytków z rzeczy wspólnej, kierując

roszczenie do podmiotu, który w ramach administrowania nieruchomością jedynie

przechowywał środki pieniężne należne współwłaścicielom. W kolejnym akapicie,

rozpoczynającym się od słów „mówiąc innymi słowy”, skarżący jedynie

sparafrazował tę samą treść, ujmując ją w formie rozbudowanego opisu stanu

faktycznego. W tym miejscu doprecyzował, że żądanie pożytków było wcześniej

zgłoszone w postępowaniu o zniesienie współwłasności, oraz wskazał wprost na

zakaz ponownego dochodzenia roszczeń wynikający z art. 618 § 3 k.p.c.

Jednocześnie skarżący wprowadził dodatkowy element dotyczący podmiotu

trzeciego – administratora nieruchomości – który miałby podlegać reżimowi

prekluzji działowej. A dalej jego argumentacja sprowadziła się do polemiki z oceną

prawną sądu drugiej instancji oraz twierdzeń o naruszeniu art. 618 § 3 k.p.c. i

zasady ne bis in idem. Tak przedstawiony „wywód” skarżącego nie prowadzi do

wyodrębnienia jednego, abstrakcyjnego pytania prawnego, lecz w istocie dotyczy

I CSK 752/24

5

dwóch odrębnych kwestii: (1) zakresu prekluzji działowej wynikającej z art. 618 § 3

k.p.c. w odniesieniu do roszczeń o pożytki zgłoszonych w postępowaniu o

zniesienie współwłasności, oraz (2) dopuszczalności kierowania takich roszczeń po

prawomocnym zakończeniu tego postępowania przeciwko podmiotowi trzeciemu

wykonującemu czynności administracyjne na rzecz współwłaścicieli.

Zagadnienie przedstawione przez skarżącego ma zatem charakter opisowy,

jest osadzone w indywidualnym stanie faktycznym i nie przybrało postaci

abstrakcyjnego pytania dotyczącego wykładni prawa. Nie wskazuje również

żadnych poważnych wątpliwości interpretacyjnych ani rozbieżności orzeczniczych,

a tym samym nie realizuje funkcji publicznoprawnej, jakiej wymaga przesłanka z

art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.

Przedstawione przez skarżącego zagadnienie prawne ma przy tym charakter

pozorny i nie spełnia przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. Skarżący formułuje je

bowiem w części w oderwaniu od ustaleń faktycznych dokonanych przez Sądy

meriti, które wiążą Sąd Najwyższy na etapie przedsądu (art. 39813 § 2 k.p.c.).

Abstrahuje od tych ustaleń i opiera swoje wywody na błędnym utożsamieniu

roszczenia o wydanie korzyści pobranych przez zarządcę z roszczeniem

współwłaścicielskim objętym prekluzją z art. 618 § 3 k.p.c. Tymczasem Sądy obu

instancji jednoznacznie ustaliły, że powódka była współwłaścicielką nieruchomości

przy ul. […] w K. jedynie do 11 lipca 2017 r., a pozwany – Z. w K. wykonywał

zarząd nad tą nieruchomością na podstawie umowy zawartej z większością

pozostałych współwłaścicieli. Powódki nie łączyła z pozwanym żadna umowa o

zarząd, a Z. w K. nie było ani współwłaścicielem nieruchomości, ani uczestnikiem

postępowania o jej zniesienie. Pozwany pobierał pożytki jako administrator

nieruchomości, a nie jako współwłaściciel, przechowując je na rzecz

współwłaścicieli. Wypłacał je wyłącznie pozostałym współwłaścicielom, natomiast

część należna powódce została przez niego zatrzymana i środki te nadal znajdują

się w jego dyspozycji. Ustalono również, że obowiązki pozwanego wobec powódki

wynikały z przepisów o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia (art. 752-753 k.c.)

oraz z art. 460 k.c., a niezależnie od tego – jak wskazał Sąd Apelacyjny – spełnione

zostały także przesłanki art. 405 k.c. W postępowaniu o zniesienie współwłasności

(II Ca 514/16) Sąd Okręgowy wprost stwierdził, że rozliczenia zarządu nie należą

I CSK 752/24

6

do kategorii spraw rozpoznawanych na podstawie art. 618 k.p.c. i podlegają

odrębnemu postępowaniu.

W świetle tych ustaleń nie budzi wątpliwości, że sprawa nie toczy się

pomiędzy współwłaścicielami, lecz pomiędzy współwłaścicielem a administratorem

nieruchomości, wobec czego art. 618 k.p.c. nie ma zastosowania. Zagadnienie

przedstawione przez skarżącego nie prowadzi zatem do ujawnienia żadnej

rzeczywistej wątpliwości interpretacyjnej, lecz zmierza jedynie do

zakwestionowania ustaleń faktycznych i oceny prawnej sądu drugiej instancji, co

nie może stanowić podstawy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Należy przy tym podkreślić, że twierdzenie skarżącego o „tożsamości”

roszczeń jest całkowicie nieuprawnione. Roszczenie dochodzone w niniejszej

sprawie nie wynika ze stosunku współwłasności, lecz z bezpodstawnego

zatrzymania środków pieniężnych przez administratora nieruchomości, który nie był

współwłaścicielem ani uczestnikiem postępowania działowego. Nie zachodzi zatem

ani tożsamość podmiotowa, ani tożsamość podstawy faktycznej, ani tożsamość

podstawy prawnej roszczeń, co wykluczało możliwość zastosowania art. 618 § 3

k.p.c. Skarżący pomija tę zasadniczą różnicę i opiera swoje wywody na założeniu

sprzecznym z ustaleniami faktycznymi oraz z samą konstrukcją prekluzji działowej,

która dotyczy wyłącznie roszczeń pomiędzy współwłaścicielami.

Twierdzenie skarżącego o braku orzecznictwa Sądu Najwyższego w

zakresie objętym przedstawionym pytaniem również nie znajduje potwierdzenia. W

judykaturze Sądu Najwyższego wyjaśniono zarówno zakres zastosowania art. 618

k.p.c., jak i granice prekluzji wynikającej z art. 618 § 3 k.p.c. Przyjmuje się

konsekwentnie, że tzw. prekluzja działowa obejmuje wyłącznie roszczenia

pomiędzy współwłaścicielami, które mogły być przedmiotem rozstrzygnięcia w

postępowaniu o zniesienie współwłasności, a więc pomiędzy uczestnikami tego

postępowania, i nie rozciąga się na podmioty trzecie. Art. 618 k.p.c. jako

zawierający przepis o charakterze wyjątkowym nie może być interpretowany

rozszerzająco i nie obejmuje roszczeń, których źródłem jest inny stosunek prawny

niż współwłasność, w szczególności roszczeń kierowanych przeciwko podmiotom

trzecim wykonującym czynności administracyjne na rzecz współwłaścicieli. Należy

I CSK 752/24

7

również podkreślić, że przepis ten nie wywołuje skutków erga omnes, lecz odnosi

się wyłącznie do relacji pomiędzy uczestnikami postępowania o zniesienie

współwłasności, co wyklucza możliwość rozciągania prekluzji działowej na

podmioty trzecie. Ugruntowany jest pogląd, że prekluzja przewidziana w art. 618 §

3 k.p.c. obejmuje jedynie żądania akcesoryjne pomiędzy współwłaścicielami

będącymi uczestnikami postępowania o zniesienie współwłasności i nie znajduje

zastosowania do roszczeń kierowanych przeciwko osobom trzecim. Przykładowo w

postanowieniu z 26 czerwca 2015 r., I CSK 675/14, Sąd Najwyższy jednoznacznie

wskazał, że spory wymienione w art. 618 § 1 k.p.c. rozpoznawane są wyłącznie

pomiędzy współwłaścicielami, natomiast roszczenia wobec osób trzecich muszą

być dochodzone w odrębnych postępowaniach. Podobny kierunek wykładni

przyjęto w uchwale Sądu Najwyższego z 30 maja 1975 r., III CZP 27/75 (OSNCP

1976, nr 4, poz. 71), dotyczącej prekluzji w postępowaniu o dział spadku.

Wskazano w niej, że skutek prekluzyjny dotyczy wyłącznie uczestników

postępowania działowego i nie może być rozciągany na osoby trzecie. Niezależnie

od tego, że uchwała zapadła na tle działu spadku, jej teza potwierdza, że prekluzja

przewidziana w art. 618 § 3 k.p.c. ma charakter wyjątkowy i ograniczony wyłącznie

do uczestników postępowania. Pogląd ten znajduje potwierdzenie w doktrynie.

Mając na uwadze, że zakres prekluzji z art. 618 § 3 k.p.c. został w

orzecznictwie jednoznacznie określony, przedstawione przez skarżącego

zagadnienie nie dotyczy problemu nowego ani budzącego poważne wątpliwości

interpretacyjne. Skarżący nie wykazał tego również w warstwie argumentacyjnej –

nie powołał żadnych rozstrzygnięć ani poglądów doktryny, które wskazywałyby na

istnienie rozbieżności interpretacyjnych lub potrzebę rozstrzygnięcia

przedstawionego zagadnienia z uwzględnieniem publicznoprawnego charakteru

skargi kasacyjnej oraz jej funkcji wykraczającej poza ochronę interesu

indywidualnego. Niezależnie od wadliwości konstrukcyjnej samego pytania, nie

spełnia ono zatem przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.

Wskazać należy również, że nie zachodzi nieważność postępowania, którą

Sąd Najwyższy bierze pod rozwagę – w granicach zaskarżenia – z urzędu (art.

39813 § 1 k.p.c.).

I CSK 752/24

8

Z przytoczonych względów należało odmówić przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania (art. 3989 § 2 k.p.c.).

O kosztach postępowania kasacyjnego – na stosowany wniosek zawarty w

odpowiedzi na skargę kasacyjną powódki – orzeczono na podstawie art. 108 § 1

k.p.c., obciążając nimi na podstawie art. 98 § 1, art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.

interwenienta ubocznego J.O., który przegrał sprawę w postępowaniu kasacyjnym.

Dariusz Dończyk

(A.G.)

[SOP]