Zasiedzenie nieruchomości Skarbu Państwa przed 1989 r. SN odmówił przyjęcia skargi

Określone w art. 3984 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. wymaganie uzasadnienia

w skardze kasacyjnej wniosku o przyjęcie jej do rozpoznania zostaje spełnione, jeśli

skarżący wykaże, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Cel wymagania

przewidzianego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być zatem osiągnięty jedynie przez

powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze publicznoprawnym,

I CSK 810/24

2

które – zgodnie z art. 3989 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. – będą mogły stanowić

podstawę oceny skargi kasacyjnej pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Na tych

jedynie przesłankach Sąd Najwyższy może oprzeć rozstrzygnięcie w kwestii

przyjęcia bądź odmowy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

W skardze kasacyjnej wniesionej od postanowienia Sądu Okręgowego w

Warszawie z 19 września 2023 r. (sygn. akt V Ca 2154/22) pełnomocnik

wnioskodawcy P. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w W. oparł wniosek o jej

przyjęcie do rozpoznania na przesłance z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., powołując się

na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem, za zagadnienie prawne w

rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. uznaje się zagadnienie nowe i dotychczas

niewyjaśnione, mające charakter istotny i ściśle jurydyczny, dające się przedstawić

w sposób syntetyczny i oderwany od kontrowersji dotyczących ustaleń faktycznych

lub oceny dowodów (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 22 grudnia 2008 r.,

III CSK 285/08). Chodzi o zagadnienie abstrakcyjne, którego wyjaśnienie przyczyni

się do rozwoju jurysprudencji i będzie miało znaczenie nie tylko dla oceny

konkretnej sprawy, lecz także dla innych podobnych przypadków. Wymóg

przedstawienia zagadnienia w sposób ogólny i abstrakcyjny ma na celu

umożliwienie Sądowi Najwyższemu udzielenia uniwersalnej odpowiedzi,

niesprowadzającej się do samej subsumpcji i rozstrzygnięcia jednostkowego sporu.

Przy czym sformułowanie zagadnienia prawnego, jako przesłanki przyjęcia skargi

kasacyjnej do rozpoznania w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., powinno

cechować się analogiczną wagą jak pytanie prawne kierowane przez sąd drugiej

instancji na podstawie art. 390 § 1 k.p.c., nie tylko w zakresie formy, lecz przede

wszystkim treści, tj. dotyczyć poważnych wątpliwości interpretacyjnych, które nie

dają się rozwikłać przy zastosowaniu powszechnie przyjętych reguł wykładni, a

których rozstrzygnięcie ma znaczenie wykraczające poza ramy konkretnej sprawy

(zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2014 r., I UK 361/13, z 14

września 2012 r., I UK 218/12, z 8 maja 2015 r., III CZP 16/15 oraz z 24

października 2012 r., I PK 129/12). Przede wszystkim chodzi o jurydyczne

I CSK 810/24

3

przedstawienie analizy stanu prawnego, orzecznictwa oraz wynikającego z tego

problemu prawnego o takiej wadze, aby mógł być uznany za istotne zagadnienie

prawne (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 15 listopada 2007 r., II PK

159/07). Podkreśla się konieczność wskazania na występujące rozbieżności

interpretacyjne przy rozstrzyganiu przedstawionego zagadnienia prawnego w

orzecznictwie lub nauce prawa (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z 10 maja

2018 r., I CSK 798/17, z 26 kwietnia 2018 r., IV CSK 585/17 oraz z 8 kwietnia 2018

r., V CSK 577/17).

Podstawowym celem postępowania kasacyjnego – poza sytuacją określoną

w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. – jest ochrona interesu publicznego poprzez

zapewnienie jednolitości wykładni prawa oraz wkład Sądu Najwyższego w rozwój

jurysprudencji (postanowienie Sądu Najwyższego z 4 lutego 2000 r., II CZ 178/99).

Z tego względu przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z powołaniem się na

występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego wymaga wykazania

przez skarżącego – w uzasadnieniu wniosku o jej przyjęcie – wskazanych wyżej

wymagań.

W niniejszej sprawie skarżący nie wykazał istnienia przesłanki przyjęcia

skargi kasacyjnej do rozpoznania określonej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.

Wnioskodawca, powołując się na tą przesłankę, upatruje istnienia istotnego

zagadnienia prawnego w odpowiedzi na pytanie, czy w sprawie o zasiedzenie

nieruchomości stanowiącej własność Skarbu Państwa, która przed dniem 1 lutego

1989 r. i po tej dacie pozostawała we władaniu przedsiębiorstwa państwowego w

ramach zarządu, możliwe jest – w świetle art. 336 k.c. w zw. z art. 128 k.c. –

przypisanie temu przedsiębiorstwu posiadania odpowiadającego posiadaniu

samoistnemu przed dniem 1 lutego 1989 r., czy też władanie to należy taktować

jako odpowiadające treści posiadania zależnego. W istocie skarżący sprowadza

zagadnienie prawne do pytania, czy władanie nieruchomością Skarbu Państwa

przez przedsiębiorstwo państwowe, wykonywane przed dniem 1 lutego 1989 r. w

ramach zarządu, może być kwalifikowane jako posiadanie samoistne w rozumieniu

art. 336 k.c., a w konsekwencji – czy okres tego władania może być zaliczony do

biegu terminu zasiedzenia po zniesieniu zasady jednolitości własności państwowej.

I CSK 810/24

4

Przedstawione przez skarżącego istotne zagadnienie prawne nie spełnia

przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., ponieważ kwestia charakteru władania

nieruchomościami Skarbu Państwa przez przedsiębiorstwa państwowe przed

dniem 1 lutego 1989 r. została jednoznacznie i wielokrotnie rozstrzygnięta w

utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego. Konsekwentnie przyjmuje się, że

przedsiębiorstwo państwowe, któremu powierzono mienie Skarbu Państwa,

wykonywało jedynie tzw. zarząd operatywny, kwalifikowany na gruncie prawa

rzeczowego jako posiadanie zależne lub dzierżenie (art. 338 k.c.), podczas gdy

posiadaczem samoistnym pozostawał Skarb Państwa. Zarząd ten nie kreował po

stronie przedsiębiorstwa państwowego żadnych uprawnień właścicielskich i nie

mógł prowadzić do nabycia przez to przedsiębiorstwo własności przez zasiedzenie.

Stanowisko to zostało potwierdzone w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego – zasadzie prawnej - z 18 czerwca 1991 r., III CZP 38/91 (OSNC

1991, nr 10-12, poz. 118), oraz w licznych późniejszych orzeczeniach. Sądy obu

instancji powołały się na tę utrwaloną linię orzeczniczą oraz liczne postanowienia i

wyroki dotyczące zarządu operatywnego, charakteru posiadania przedsiębiorstw

państwowych i warunków przekształcenia posiadania zależnego w samoistne.

Zmiana art. 128 k.c. dokonana ustawą z dnia 31 stycznia 1989 r. o zmianie

ustawy – Kodeks cywilny (Dz.U. z 1989 r., Nr 3, poz. 11) nie spowodowała

przekształcenia posiadania zależnego czy innej formy władania w posiadanie

samoistne ani nie wywołała skutków uwłaszczeniowych po stronie przedsiębiorstw

państwowych; nowelizacja ta jedynie rozszerzyła zdolność prawną państwowych

osób prawnych, nie zmieniając charakteru władania, które jest stanem faktycznym.

Przekształcenie zarządu w prawo użytkowania wieczystego (co do gruntów) lub

własność (co do budynków) nastąpiło dopiero na podstawie ustawy z 29 września

1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości,

co jednoznacznie potwierdziła uchwała III CZP 38/91. Gdyby przedsiębiorstwa

państwowe były posiadaczami samoistnymi przed 1989 r., ustawodawca musiałby

uwzględnić skutki zasiedzenia w ustawie uwłaszczeniowej, czego nie uczynił.

Jednolitość tej linii orzeczniczej potwierdza również postanowienie Sądu

Najwyższego z 15 grudnia 2015 r., III CSK 307/15, w którym Sąd Najwyższy

stwierdził wprost, że posiadanie nieruchomości przez przedsiębiorstwo państwowe

I CSK 810/24

5

przed dniem 1 lutego 1989 r. nie miało charakteru samoistnego, a ewentualne

zasiedzenie mogło prowadzić wyłącznie do nabycia własności przez Skarb

Państwa. W orzeczeniu tym podkreślono także, że zmiana art. 128 k.c. dokonana

ustawą z dnia 31 stycznia 1989 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz.U. z 1989

r. Nr 3, poz. 11) nie spowodowała przekształcenia posiadania zależnego w

posiadanie samoistne, a przekształcenie zarządu w prawo użytkowania

wieczystego lub własność nastąpiło dopiero na podstawie ustawy z dnia 29

września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu

nieruchomości. W najnowszym orzecznictwie Sąd Najwyższy konsekwentnie

prezentuje jednolite stanowisko, zgodnie z którym w okresie obowiązywania art.

128 k.c. państwowe osoby prawne nie mogły przeciwstawić Skarbowi Państwa

żadnych uprawnień właścicielskich, a wykonywane przez nie władztwo nad

nieruchomościami Skarbu Państwa nie miało charakteru posiadania samoistnego.

Podkreślono również, że czas władania nieruchomością Skarbu Państwa przez

przedsiębiorstwo państwowe nie podlega doliczeniu do okresu posiadania

prowadzącego do zasiedzenia, a uchylenie zasady jednolitej własności państwowej

z dniem 1 lutego 1989 r. nie spowodowało automatycznego przekształcenia

posiadania zależnego w posiadanie samoistne (por. m.in. postanowienia Sądu

Najwyższego: z 11 marca 2022 r., II CSKP 96/22, z 16 listopada 2022 r., II CSKP

767/22, z 11 maja 2023 r., I CSK 3776/22 i z 29 maja 2024 r., I CSK 1884/23).

Orzeczenia, na które powołuje się skarżący, dotyczą odmiennych stanów

faktycznych, w szczególności spraw o zasiedzenie służebności przesyłu,

służebności gruntowych lub roszczeń z art. 231 k.c., i nie odnoszą się do

zasiedzenia nieruchomości Skarbu Państwa przez przedsiębiorstwo państwowe.

Odnoszą się one do stosunków przedsiębiorstwa państwowego z osobami trzecimi,

a nie do stosunków wewnętrznych między przedsiębiorstwem państwowym a

Skarbem Państwa. Z tego względu nie wykazują żadnych rozbieżności w

orzecznictwie, które mogłyby mieć znaczenie dla niniejszej sprawy ani nie

podważają utrwalonej i jednolitej linii orzeczniczej dotyczącej charakteru posiadania

nieruchomości państwowych przed 1 lutego 1989 r.

Skarżący powołuje się na postanowienie Sądu Najwyższego z 17 stycznia

2017 r., IV CSK 139/16 (w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

I CSK 810/24

6

rozpoznania błędnie oznaczone jako IV CSK 139/17), twierdząc, że orzeczenie to

potwierdza możliwość traktowania przedsiębiorstwa państwowego jako posiadacza

samoistnego nieruchomości Skarbu Państwa w okresie obowiązywania art. 128 k.c.

Argumentacja ta jest jednak wynikiem błędnej interpretacji tego orzeczenia i pomija

zarówno jego kontekst, jak i utrwaloną linię orzeczniczą dotyczącą charakteru

posiadania mienia państwowego przed 1 lutego 1989 r. Powołane orzeczenie nie

dotyczyło sytuacji, w której przedsiębiorstwo państwowe władało nieruchomością

Skarbu Państwa w ramach zarządu, ani nie odnosiło się do możliwości doliczania

okresu sprzed 1 lutego 1989 r. do biegu zasiedzenia. Zapadło ono na tle stosunków

przedsiębiorstwa państwowego z osobami trzecimi, a nie relacji z właścicielem

nieruchomości – Skarbem Państwa. Sąd Najwyższy wyraźnie wskazał w tym

orzeczeniu, że przedsiębiorstwo państwowe „nie mogło przeciwstawić własnych

uprawnień Skarbowi Państwa”, a jego pozycja „podobna do właściciela” odnosiła

się wyłącznie do stosunków zewnętrznych, tj. wobec osób trzecich. Skarżący

pomija tę kluczową część uzasadnienia i wywodzi z orzeczenia wnioski sprzeczne z

jego treścią. Nie sposób zatem przyjąć, aby z powołanego orzeczenia wynikało, że

przedsiębiorstwo państwowe mogło być posiadaczem samoistnym nieruchomości

Skarbu Państwa w relacji do tego podmiotu ani że okres władania sprzed 1 lutego

1989 r. może być zaliczony do biegu terminu zasiedzenia. Orzeczenie to nie tworzy

żadnej rozbieżności w orzecznictwie i nie podważa jednolitego stanowiska Sądu

Najwyższego, zgodnie z którym w okresie obowiązywania art. 128 k.c.

posiadaczem samoistnym mienia państwowego był wyłącznie Skarb Państwa, zaś

przedsiębiorstwo państwowe wykonywało jedynie zarząd operatywny,

odpowiadający posiadaniu zależnemu.

W tych okolicznościach przedstawione przez skarżącego zagadnienie nie ma

charakteru nowego ani niewyjaśnionego. Skarżący w istocie zmierza do

zakwestionowania ustaleń faktycznych i oceny charakteru władania, co pozostaje

poza zakresem przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. Podnoszona przez

skarżącego liczba podobnych postępowań ani ich potencjalne znaczenie

ekonomiczne nie tworzą „istotnego zagadnienia prawnego”, a argumentacja

wniosku nie wskazuje na istnienie jakichkolwiek poważnych, nierozstrzygniętych

wątpliwości interpretacyjnych wymagających ingerencji Sądu Najwyższego. Skoro

I CSK 810/24

7

zagadnienie to zostało rozstrzygnięte w orzecznictwie, powołana przesłanka z art.

3989 § 1 pkt 1 k.p.c. nie została wykazana.

W sprawie nie zachodzi również nieważność postępowania, którą Sąd

Najwyższy bierze pod rozwagę – w granicach zaskarżenia – z urzędu (art. 39813 §

1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.).

Z przytoczonych względów należało odmówić przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania (art. 3989 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.).

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 108 § 1

k.p.c. w zw. z art. 391 § 1, art. 39821 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c. z uwzględnieniem

normy zawartej w art. 520 § 3 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1, art. 39821 k.p.c. i art. 13 §

2 k.p.c., obciążając nimi wnioskodawcę, który przegrał sprawę w postępowaniu

kasacyjnym.

Dariusz Dończyk

(A.G.)

[a.ł]