Darowizna między braćmi przed upadłością dłużnika. SN nie przyjął skargi kasacyjnej pozwanego

Określone w art. 3984 § 2 k.p.c. wymaganie uzasadnienia w skardze

kasacyjnej wniosku o przyjęcie jej do rozpoznania zostaje spełnione, jeśli skarżący

wykaże, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Cel wymagania przewidzianego w

art. 3984 § 2 k.p.c. może być zatem osiągnięty jedynie przez powołanie i

uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze publicznoprawnym, które –

zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. – będą mogły stanowić podstawę oceny skargi

kasacyjnej pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Na tych jedynie przesłankach

I CSK 825/24

2

Sąd Najwyższy może oprzeć rozstrzygnięcie w kwestii przyjęcia bądź odmowy

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

W skardze kasacyjnej wniesionej od wyroku Sądu Apelacyjnego w

Białymstoku z 22 września 2023 r. (sygn. akt I ACa 370/23) pełnomocnik

pozwanego, w ramach podstaw skargi zarzucając naruszenie przepisów prawa

materialnego i procesowego, wniósł o przyjęcie skargi do rozpoznania, powołując

się na przesłankę z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. tj. z tej przyczyny, że skarga kasacyjna

jest oczywiście uzasadniona.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przesłanka przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, o której stanowi art.

3989 § 1 pkt 4 k.p.c., zachodzi jedynie wtedy, gdy zasadność zarzutów

podniesionych w skardze wynika prima facie, bez potrzeby pogłębionej analizy

prawnej. Dotyczy to więc uchybień – przepisom prawa materialnego albo

procesowego, zarzucanym sądowi drugiej instancji w skardze kasacyjnej – o

charakterze elementarnym, polegających w szczególności na oparciu

rozstrzygnięcia na wykładni przepisu oczywiście sprzecznej z jednolitą i

ugruntowaną jego wykładnią przyjmowaną w orzecznictwie i nauce prawa, na

zastosowaniu przepisu, który już nie obowiązywał, względnie na oczywiście

błędnym zastosowaniu określonego przepisu w ustalonym stanie faktycznym. Do

wykazania oczywistej zasadności skargi powinno wystarczyć jedno konkretne

twierdzenie, jedna stanowcza, przekonująca od razu teza, wskazująca racje

podważające rozstrzygnięcie poddane krytyce i zaskarżeniu. Na tym właśnie

polega „oczywista” zasadność środka zaskarżenia w rozumieniu przyjętym w art.

3989 § 1 pkt 4 k.p.c. (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 17 grudnia 2019 r.,

IV CSK 307/19). Należy mieć przy tym na względzie, że Sąd Najwyższy,

rozpoznając skargę kasacyjną, jest związany ustaleniami faktycznymi przyjętymi za

podstawę zaskarżonego orzeczenia (art. 39813 § 2 k.p.c.). Związanie to wyklucza

zarówno przeprowadzanie dowodów, jak i badanie czy sąd drugiej instancji nie

przekroczył granic swobodnej oceny dowodów. Każdy zarzut, który zmierza do

podważenia ustaleń faktycznych sądu odwoławczego, choćby został ujęty pod

I CSK 825/24

3

pozorem naruszenia prawa materialnego, jest z mocy art. 3983 § 3 k.p.c.

niedopuszczalny.

Uwzględniając powyższe kryteria, nie sposób uznać, aby skarżący wykazał

oczywistą zasadność skargi kasacyjnej. Uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi

kasacyjnej koncentruje się na polemice z ustaleniami faktycznymi oraz oceną

dowodów dokonaną przez Sądy obu instancji. Jak to już wyżej wskazano, Sąd

Najwyższy jest związany ustaleniami faktycznymi przyjętymi za podstawę

zaskarżonego orzeczenia (art. 39813 § 2 k.p.c.) i nie może ich weryfikować ani

zastępować własnymi. Argumentacja skarżącego zmierza w istocie do

zakwestionowania charakteru prawnego dokonanej czynności, istnienia rzekomego

ekwiwalentu, sytuacji finansowej dłużnika oraz jego świadomości pokrzywdzenia

wierzycieli. Tego rodzaju zarzuty nie mogą stanowić podstawy przyjęcia skargi

kasacyjnej do rozpoznania z przyczyny określonej w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.

Argumentacja skarżącego pomija również, że powództwo zostało wytoczone przez

syndyka masy upadłości dłużnika. Zgodnie z art. 131 ustawy – Prawo

upadłościowe, w zw. z art. 527 § 2 k.c., w przypadku działania syndyka

niewypłacalność dłużnika wynika z samego ogłoszenia upadłości. Stanowisko to

znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Sądu Najwyższego (m.in. z 12 stycznia

2012 r., II CSK 273/11, OSNC-ZD 2013, nr 2, poz. 27, z 3 marca 2017 r., I CSK

157/16, z 14 lutego 2019 r., IV CSK 100/18, OSNC-ZD 2020, nr 2, poz. 26).

Skarżący konstruuje jednak wywód tak, jakby powód był zwykłym wierzycielem, co

uniemożliwia wykazanie przesłanki oczywistej zasadności skargi kasacyjnej. W

sprawie mają ponadto zastosowanie domniemania wynikające z art. 527 § 3 k.c.

oraz art. 528 k.c. Domniemania te mają charakter materialnoprawny i kształtują

rozkład ciężaru dowodu w sposób odmienny niż przyjmuje skarżący, przerzucając

na osobę trzecią obowiązek wykazania okoliczności przeciwnych. Zgodnie z art.

527 § 3 k.c. domniemanie wiedzy osoby trzeciej o działaniu dłużnika ze

świadomością pokrzywdzenia wierzycieli znajduje zastosowanie m.in. w przypadku

czynności dokonanych pomiędzy osobami bliskimi, a z ustaleń Sądów meriti

wynika, że zaskarżona czynność prawna była zawarta pomiędzy braćmi, co

uzasadniało zastosowanie powyższego domniemania, a bezpłatność przysporzenia

uzasadniała zastosowanie domniemania z art. 528 k.c. W takim przypadku –

I CSK 825/24

4

zgodnie z art. 528 k.c. – wiedza osoby trzeciej o świadomości pokrzywdzenia

wierzycieli po stronie dłużnika pozostaje prawnie irrelewantna, co istotnie ogranicza

zakres wymaganych ustaleń po stronie powoda. Brak odniesienia się przez

skarżącego do obowiązujących domniemań, ich funkcji oraz skutków procesowych

powoduje, że argumentacja przedstawiona we wniosku o przyjęcie skargi

kasacyjnej nie uwzględnia podstawowych elementów konstrukcyjnych skargi

pauliańskiej. Pominięcie tych regulacji uniemożliwia wykazanie, że w sprawie

doszło do oczywistego naruszenia prawa materialnego w rozumieniu art. 3989 § 1

pkt 4 k.p.c. Twierdzenia skarżącego dotyczące dobrej sytuacji finansowej dłużnika

w chwili dokonania darowizny, możliwości regulowania zobowiązań oraz próby

uzyskania prolongaty kredytu odnoszą się wyłącznie do ustaleń faktycznych. Z

ustaleń Sądów obu instancji wynika natomiast, że dłużnik posiadał wymagalne i

niespłacone zobowiązania już przed dokonaniem darowizny, a krótko po jej

zawarciu stała się wymagalna znaczna wierzytelność wobec banku, której nie był w

stanie uregulować, co doprowadziło do pogorszenia jego sytuacji finansowej i w

konsekwencji do ogłoszenia upadłości. Skarżący nie wykazał, aby w świetle tych

ustaleń doszło do oczywistego naruszenia prawa materialnego. Zarzut

nierozpoznania istoty sprawy również nie znajduje potwierdzenia w treści

uzasadnienia zaskarżonego wyroku. Sąd Apelacyjny odniósł się do zarzutów

apelacji w zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia, a przedstawiona argumentacja

pozwala na przeprowadzenie kontroli instancyjnej. Nieuwzględnienie przez Sąd

drugiej instancji zarzutu podniesionego w apelacji pozwanego – wyprowadzanego z

jego twierdzeń o przeprowadzonym remoncie na nieruchomości w oparciu o

umowę zawartą pomiędzy pozwanym i jego bratem - nie oznacza, że w tym

zakresie doszło do naruszenia przepisów postępowania wskazanych w skardze

kasacyjnej. Sąd Apelacyjny wyjaśnił bowiem w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku,

z jakich przyczyn zarzutu tego nie uwzględnił. Twierdzenia skarżącego

sprowadzają się więc w istocie do polemiki z oceną dowodów przeprowadzonych w

sprawie, co nie może stanowić podstawy przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania. Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej nie zawiera argumentacji, która

mogłaby świadczyć o oczywistym naruszeniu prawa przez sąd drugiej instancji.

Skarżący ogranicza się do przedstawienia własnej wersji stanu faktycznego i

I CSK 825/24

5

własnej oceny materiału dowodowego, co nie spełnia wymogów art. 3984 § 2 k.p.c.

Uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie zawiera

pogłębionego wywodu prawnego wykazującego, aby w zasadniczym dla

rozstrzygnięcia sprawy elemencie ocena Sądu drugiej instancji była oczywiście

uzasadniona, co czyniłoby również oczywiście uzasadnioną skargę kasacyjną.

Uwaga ta dotyczy także pozostałych przesłanek warunkujących możliwość

uwzględnienia akcji pauliańskiej wierzyciela dłużnika skierowanej przeciwko osobie

trzeciej. W konsekwencji skarga kasacyjna nie wskazuje na uchybienie o

charakterze elementarnym, którego wadliwość byłaby dostrzegalna prima facie.

Brak jest zatem podstaw do przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania z przyczyny

określonej w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.

Wskazać należy również, że nie zachodzi nieważność postępowania, którą

Sąd Najwyższy bierze pod rozwagę – w granicach zaskarżenia – z urzędu (art.

39813 § 1 k.p.c.).

Z przytoczonych względów należało odmówić przyjęcia skargi kasacyjnej

powoda do rozpoznania (art. 3989 § 2 k.p.c.).

O kosztach postępowania kasacyjnego – na stosowany wniosek zawarty w

odpowiedzi na skargę kasacyjną – orzeczono na podstawie art. 108 § 1 k.p.c.,

obciążając nimi na podstawie art. 98 § 1 w zw. z art. 99, art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c. pozwanego, który przegrał sprawę w postępowaniu kasacyjny

Dariusz Dończyk

(A.G.)

[r.g.]