Powód chciał wyłączyć sędziego ze względu na sposób jego powołania. SN odrzucił wniosek

Przed Sądem Okręgowym w Warszawie, w sprawie III C 2023/2, pismem z 1

grudnia 2021 roku powód M.J. wniósł o wyłączenie od rozpoznania sprawy

sędziego X. Y.. W uzasadnieniu wnioskodawca wskazał, że sędzia objęty

wnioskiem został powołany na swój urząd na skutek rekomendacji aktualnej

Krajowej Rady Sądownictwa, co z uwagi na wadliwe jego zdaniem skonstruowanie

tego ciała, sprawiać ma, że nie daje on gwarancji niezawisłego i bezstronnego

sprawowania wymiaru sprawiedliwości.

I NB 4/24

2

Sędzia X. Y. złożył oświadczenie, że pomiędzy nim a stronami postępowania

nie zachodzą żadne okoliczności, które mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość

co do jego bezstronności.

Postanowieniem z 17 kwietnia 2023 r., sygn. XXIV Co 30/23, Sąd Okręgowy

w Warszawie postanowił:

1. wyłączyć sędziego X. Y. od orzekania w sprawie o sygnaturze III C

2023/21;

2. znieść postępowanie w sprawie III C 2023/21 z udziałem sędziego X. Y.

od chwili wniesienia pozwu.

Sąd Okręgowy w uzasadnieniu ww. postanowienia wskazał, że wniosek

powoda o wyłączenie sędziego sformułowany został na podstawie art. 49 k.p.c. a w

razie jego nieuwzględnienia wnioskował on o przeprowadzenie badania o jakim

mowa w art. 42a p.u.s.p. W wyniku tego badania stwierdził, że „sędzia X. Y. nie

spełnia standardu bezstronnoścsi i niezawisłości” opierając to rozstrzygnięcie

głównie na krytycznej ocenie Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej ustawą z

8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych

innych ustaw. Powołano się przy tym m.in. na uchwałę niepełnych trzech Izb Sądu

Najwyższego z 23 stycznia 2020 r., BSA 1-4110-1/20 oraz orzecznictwo TSUE i

ETPC. Na tej podstawie Sąd Okręgowy uznał, że sędzia powołany na wniosek tak

ukształtowanej KRS został powołany wadliwie, przez co nie może on zdaniem Sadu

Okręgowego zapewnić stronom rozpoznania sprawy w sposób niezawisły i

bezstronny. W ten sposób Sąd Okręgowy uznał, że sędzia X. Y. nie spełnia

standardu bezstronności i niezawisłości o jakim mowa w art. 45 ust. 1 Konstytucji

RP i art. 6 ust. 1 EKPC, a konsekwencją tego musiało być wyłączenie go od

orzekania w sprawie III C 2023/21 i zniesienie postępowania z jego udziałem.

SSO X. Y. złożył wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy w trybie art. 42a §

13 p.u.s.p.

Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału I Izby Kontroli Nadzwyczajnej i

Spraw Publicznych ww. wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy zarejestrowano

w repertorium NB.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I NB 4/24

3

1. Wniosek złożony przez sędziego X. Y. podlegał uwzględnieniu

prowadzącemu do uchylenia postanowienia wydanego przez Sąd Okręgowy,

bowiem wniosek złożony przez powoda podlegał odrzuceniu.

2. W odniesieniu do sędziów orzekających w sądach powszechnych

jedynymi przepisami w systemie prawnym, które pozwalają na formułowanie

wniosku o wyłączenie sędziego ze względu na wątpliwości co do okoliczności

powołania tegoż sędziego, są przepisy art. 42a § 3-14 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r.

Prawo o ustroju sądów powszechnych (dalej: p.u.s.p.) obowiązujące na podstawie

ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o zmianie ustawy o Sądzie Najwyższym oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2022 r., poz. 1259; dalej: „ustawa nowelizująca”).

Okoliczność ta przesądza, że wniosek sformułowany przez powoda, w momencie

jego procedowania przez Sąd Okręgowy, mógł zostać rozpoznany jedynie na

podstawie art. 42a § 3 - § 14 p.u.s.p., pod warunkiem spełnienia wszystkich

określonych tam wymagań formalnych, a w pozostałych wypadkach winien zostać

odrzucony.

Jedynym przepisem, który – na zasadzie daleko idącego wyjątku –

dopuszcza wyłączenie sędziego w wyniku weryfikacji spełnienia przezeń wymogów

niezawisłości i bezstronności w oparciu o badanie okoliczności towarzyszących

powołaniu tego sędziego i jego postępowania po powołaniu jest art. 42a § 3 p.u.s.p.

Aby jednak do tego wyłączenia mogło dojść, konieczne jest wykazanie, że w

okolicznościach danej sprawy wątpliwości, które dotyczą powołania sędziego i jego

postępowania po powołaniu, mogą prowadzić do naruszenia standardu

niezawisłości lub bezstronności przy rozpoznawaniu danej sprawy. Tym samym

ewentualne wątpliwości dotyczące okoliczności towarzyszących powołaniu

sędziego nie są wystarczające do jego wyłączenia ze składu orzekającego,

konieczne jest bowiem w szczególności wykazanie ich związku z okolicznościami

konkretnej sprawy, od rozpoznania której sędzia miałby zostać wyłączony.

Intencją Sądu Okręgowego było rozpoznanie wniosku powoda w trybie art.

42a p.u.s.p. Przemawia za tym w szczególności fakt, że w skarżonym

postanowieniu jako jedną z podstaw wniosku wskazano art. 42a p.u.s.p. (k. 23).

Ponadto na ostatniej stronie uzasadnienia Sąd posługuje się terminologią właściwą

I NB 4/24

4

dla art. 42a § 3 p.u.s.p. wskazując, że „sędzia X. Y. nie spełnia standardu

bezstronności i niezawisłości […]” (k. 24v). Sąd Okręgowy dokonywał zatem oceny

spełnienia przez sędziego standardów niezawisłości oraz bezstronności, o których

mowa w art. 42a p.u.s.p. koncentrując się na okolicznościach powołania sędziego X.

Y..

Potencjalne zakwestionowanie przez sąd niezawisłości sędziego objętego

wnioskiem sformułowanym na podstawie tego przepisu wywołuje nie tylko skutki

procesowe, które dotyczą postępowania, w kontekście którego doszło do

wyłączenia (jak to ma miejsce przy wyłączeniu na podstawie art. 49-50 k.p.c.), ale

także pociąga za sobą skutki potencjalnie dotkliwe dla sędziego osobiście. Takie

postanowienie może bowiem, w ocenie niektórych, podawać w wątpliwość cechy

pozwalające sprawować urząd sędziego. W związku z tym sędziemu musi zostać

zagwarantowane prawo do obrony. Z tego też względu ustawodawca,

wprowadzając w art. 42a § 3 p.u.s.p. wyjątkową możliwość oceny wpływu, jaki

okoliczności towarzyszące powołaniu sędziego mogłyby mieć na jego sposób

orzekania, nie tylko obwarował tę możliwość wieloma wymaganiami formalnymi,

ale – w sytuacji, gdyby wniosek został uwzględniony (art. 42a § 13 zd. pierwsze

p.u.s.p.) – przyznał sędziemu prawo do wnioskowania o ponowne rozpoznanie

wniosku przez Sąd Najwyższy (art. 42a § 13 zd. drugie p.u.s.p.). Regulacja ta jest

konsekwencją uwzględnienia norm konstytucyjnych i gwarantuje osobom pełniącym

służbę jako sędziowie ochronę przed niesłusznymi pomówieniami.

Możliwość żądania ponownego rozpoznania wniosku przez pięcioosobowy

skład Sądu Najwyższego jest ściśle skorelowana z warunkową i ograniczoną

czasowo możliwością badania wniosku o wyłączenie z uwzględnieniem

okoliczności dotyczących powołania, a konkretniej – potencjalnych

nieprawidłowości, jakie w ramach tej procedury mogłyby zaistnieć. Rozdzielenie

tych dwóch aspektów (możliwości ponownego rozpoznania wniosku i oceny w

ramach niego prawidłowości powołania sędziego) prowadziłoby do podważenia

podstawowych gwarancji niezawisłości sędziowskiej i destabilizacji statusu

sędziego jako osoby wykonującej władzę sądzenia w imieniu Rzeczpospolitej

Polskiej. Dlatego w odniesieniu do sędziów orzekających w sądach powszechnych

jedynymi przepisami w systemie prawnym pozwalającymi na formułowanie wniosku

I NB 4/24

5

o wyłączenie sędziego, którego elementem są wątpliwości co do okoliczności jego

powołania, są obowiązujące na podstawie ustawy nowelizującej, art. 42a § 3-

14 p.u.s.p.

Powód złożył wniosek o wyłączenie z uwagi na to, że „nominaci politycznej

KRS nie są sędziami w rozumieniu prawa a ich powołanie na urząd sędziego jest

bezskuteczne”. Treść wniosku przesądza, że wnioskodawcy chodzi o sędziów,

których powołanie poprzedziła procedura nominacyjna przed Krajową Radą

Sądownictwa (KRS) w składzie ukształtowanym uchwaloną 8 grudnia 2017 r.

nowelizacją ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa (dalej:

u.KRS). Z tego względu wniosek, jako osnowę faktyczna wskazuje na okoliczności

towarzyszące powołaniu sędziego. Tym samym wniosek sformułowany przez

powoda zmierzał do weryfikacji okoliczności towarzyszących powołaniu sędziego

i jako taki mógł zostać rozpoznany jedynie w trybie określonym w art. 42a § 3 - § 14

p.u.s.p.

W świetle poczynionych powyżej rozważań należy stwierdzić, że niezależnie

od tego, czy sąd dokonujący oceny spełnienia przez sędziego wymogów

niezawisłości i bezstronności orzekał na podstawie art. 42a p.u.s.p., czy też w

oparciu o ogólną regulację kodeksu postępowania cywilnego, tj. art. 49 k.p.c., w

przypadku gdy postanowienie o wyłączeniu sędziego zostało wydane z

uwzględnieniem okoliczności jego powołania, sędziemu temu przysługuje zawsze

wniosek o ponowne rozpoznanie do Sądu Najwyższego, na zasadach właściwych

dla testu niezawisłości i bezstronności.

3. Wniosek powoda nie mógł zostać rozpoznany na podstawie art. 49 § 1

k.p.c. bowiem orzekanie na podstawie tego przepisu k.p.c. prowadziłoby do

naruszenia art. 45 ust. 1 oraz art. 179 w związku z art. 144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej, co wynika wprost z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z

23 stycznia 2022 r. (P 10/19, OTK ZU A 2022, poz. 14, Dz.U. z 2022 r., poz. 480).

Wyrok ten stwierdza, że art. 49 § 1 k.p.c. w zakresie, w jakim za przesłankę

mogącą wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej

sprawie uznaje jakąkolwiek okoliczność odnoszącą się do procedury powoływania

tego sędziego przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek Krajowej

I NB 4/24

6

Rady Sądownictwa do pełnienia urzędu, jest niezgodny z: art. 45 ust. 1 Konstytucji

RP oraz z art. 179 w związku z art. 144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji RP.

Z tego względu, zapewnienia Sądu Okręgowego, jakoby zaskarżone

orzeczenie nie było próbą podważania kompetencji Prezydenta Rzeczypospolitej

Polskiej do powoływania sędziów (k. 24 r), jest kontrfaktyczne.

4. Sama ustawowa konstrukcja środka pozwalającego oceniać bezstronność

i niezależność sędziego przy uwzględnieniu okoliczności towarzyszących jego

powołaniu wymaga bezwzględnie wskazania również przemawiających

za wnioskiem okoliczności towarzyszących postępowaniu sędziego po powołaniu,

które mogą, w kontekście określonych okoliczności konkretnej sprawy, wskazywać

na wątpliwości co do zdolności dochowania przez tego sędziego, wymogów

niezawisłości i bezstronności, które mogą oddziaływać na wynik tej konkretnej

sprawy. We wniosku zabrakło jednak wskazania takich okoliczności, odnoszących

się do sprawy III C 2023/21, toczącej się przed Sądem Okręgowym w Warszawie.

Z powyższych względów, wniosek powoda o wyłączenie SSO X. Y. podlegał

odrzuceniu jako niespełniający kryteriów formalnych stawianych przed wnioskami

formułowanymi na podstawie art. 42a § 3 p.u.s.p., który jest jedyną podstawą

prawną pozwalającą formułować wniosek o wyłączenie w oparciu o okoliczności

towarzyszące powołaniu sędziego.

5. W świetle powyższych ustaleń, Sąd Najwyższy na podstawie art. 42a § 13

p.u.s.p. uchylił zaskarżone postanowienie i odrzucił wniosek powoda na podstawie

art. 42a § 8 p.u.s.p.

[az]

[r.g.]