Odprawa po służbie celnej przedawniona. SN odmówił przyjęcia skarg kasacyjnych

Sąd Rejonowy w Zielonej Górze Wydział IV Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych, wyrokiem z 11 czerwca 2024 r., IV P 129/24, w punkcie I zasądził od

pozwanego Skarbu Państwa - Izby Administracji Skarbowej w Zielonej Górze na

rzecz powódki E. C. kwotę 31 668,60 zł brutto tytułem odprawy pieniężnej z

ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 5 kwietnia 2024 r. do dnia zapłaty, w

punkcie II w pozostałym zakresie oddalił powództwo, w punkcie III zasądził od

pozwanego na rzecz powódki kwotę 2 700,00 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa

procesowego, w punkcie IV wyrokowi w punkcie I nadał rygor natychmiastowej

wykonalności do kwoty 5.278,10 zł.

I PSK 155/26

2

Apelację złożyły obie strony. Powódka zaskarżyła wyrok co do punktu II w

zakresie oddalenia powództwa o zasądzenie odsetek ustawowych za opóźnienie

od należności głównej od 1 czerwca 2017 r. do 4 kwietnia 2024 r. Pozwany

zaskarżyl wyrok w zakresie punktów I, III i IV.

Sąd Okręgowy w Zielonej Górze, wyrokiem z 30 grudnia 2024 r., IV Pa

183/24, oddalił obie apelacje i zniósł wzajemnie koszty postępowania między

stronami.

Wyrok Sądu odwoławczego zaskarżyły skargą kasacyjną obie strony.

Pełnomocnik powódki, zaskarżył wyrok Sądu Okręgowego w części, to jest w

zakresie oddalenia apelacji powódki o zasądzenie odsetek ustawowych za

opóźnienie liczonych od kwoty głównej. We wniosku o przyjęcie jej do rozpoznania

powołał się na art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. Wskazał, na występujące w sprawie

istotne zagadnienie prawne, to jest czy słuszna jest koncepcja przedstawiona przez

Sąd Rejonowy w Legnicy (na przykład w wyroku z 25 lipca 2024 r., IV P 189/20,

oraz w wyroku z 12 sierpnia 2024 r., IV P 119/21) i potwierdzona przez Sąd

Okręgowy w Legnicy (na przykład w wyrokach z 19 listopada 2024 r., V Pa 311/24,

i z 21 listopada 2024 r., V Pa 306/24), że prawo do odprawy dla funkcjonariusza

Służy Celnej zwolnionego ze służby przez złożenie do 31 maja 2017 r. propozycji

pracy, bez uzasadnienia (art. 165 ust. 7 p.w.K.A.S. w związku z art. 171 ust. 1 pkt 2

p.w.K.A.S.), zaktualizowało się w momencie zwolnienia ze służby (art. 163 ust. 4

ustawy o Służbie Celnej). Jakkolwiek z uwagi na literalne brzmienie art. 170 ust. 4

p.w.K.A.S. wymagalność roszczenia powstała w momencie wydania uchwały

III PZP 2/23. Jednocześnie w ocenie skarżącej zachodzi potrzeba dokonania

wykładni przepisów prawa przez Sąd Najwyższy budzących poważne wątpliwości.

W imieniu pozwanej, skargę kasacyjną wywiodła Prokuratoria Generalna RP,

zaskarżając wyrok Sądu Okręgowego w części, w zakresie oddalenia jej apelacji

oraz orzeczenia o kosztach postępowania, wskazując we wniosku o przyjęcie

skargi do rozpoznania na potrzebę wykładni przepisów prawnych budzących

poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, a to

art. 165 ust. 2 ustawy o Służbie Celnej, przy czym rozbieżności wywołuje

zagadnienie, czy poprzedzona uchwałą Sądu Najwyższego z 6 lutego 2024 r.,

III PZP 2/23, niejednolitość orzecznictwa w sprawach o odprawę pieniężną stanowi

I PSK 155/26

3

wyjątkową okoliczność w rozumieniu art. 165 ust. 2 u.s.c. (i jego odpowiednika

art. 252 ust. 2 uKAS), usprawiedliwiającą nieuwzględnienie terminu przedawnienia.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną powódki radca prawny Prokuratorii

Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej wniósł o wydanie postanowienia o odmowie

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania oraz zasądzenie od strony powodowej

na rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej RP kosztów zastępstwa

procesowego w postępowaniu kasacyjnym według norm przepisanych wraz z

odsetkami.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Prokuratorii Generalnej RP, pełnomocnik

powódki wniósł również o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania oraz

zasądzenie od pozwanej na rzecz powódki kosztów postępowania przed Sądem

Najwyższym, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skargi kasacyjne nie kwalifikowały się do przyjęcia celem ich

merytorycznego rozpoznania.

Odnosząc się do przesłanki określonej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. należy

zauważyć, że zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego oraz

doktryny istotność zagadnienia prawnego konkretyzuje się w tym, że w danej

sprawie występuje zagadnienie prawne mające znaczenie dla rozwoju prawa lub

znaczenie precedensowe dla rozstrzygnięcia innych podobnych spraw. Przesłankę

występowania w sprawie istotnego zagadnienia prawnego należy w tym kontekście

rozumieć zatem jako konieczność uzasadnienia, dlaczego rozpoznanie skargi

kasacyjnej będzie służyło rozwojowi prawa. Podkreślić przy tym należy, że

przedstawienie okoliczności uzasadniających rozpoznanie skargi kasacyjnej nie

może być powoływaniem okoliczności istotnych tylko w ocenie samej strony, ale

muszą one ściśle nawiązywać do przesłanek określonych w art. 3989 § 1 k.p.c.

Sformułowanie istotnego zagadnienia prawnego w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1

k.p.c. powinno zatem przybrać postać porównywalną z formułowaniem zagadnienia

prawnego budzącego poważne wątpliwości, o którym stanowi na przykład art. 390

§ 1 k.p.c. Chodzi więc o przedstawienie wyraźnych wątpliwości co do określonego

I PSK 155/26

4

przepisu (normy) lub zespołu przepisów (norm) albo szerzej i bardziej ogólnie –

wątpliwości co do pewnego uregulowania prawnego (instytucji prawnej).

Z przedstawionego przez wnoszącego skargę istotnego zagadnienia prawnego

musi jednak wynikać, jaki jest konkretny problem prawny, na czym polegają istotne

wątpliwości (na przykład interpretacyjne). Sformułowane zagadnienie winno

odwoływać się w sposób generalny i abstrakcyjny do treści przepisu, który nie

podlega jednoznacznej wykładni, a którego wyjaśnienie przez Sąd Najwyższy

przyczyni się do rozwoju jurysprudencji i prawa pozytywnego. Rolą Sądu

Najwyższego jako najwyższego organu sądowego w Rzeczypospolitej Polskiej nie

jest bowiem działanie w interesie indywidualnym, lecz powszechnym, przez

ochronę obowiązującego porządku prawnego przed dowolnością orzekania i

ujednolicanie praktyki stosowania prawa pozytywnego (por. postanowienia Sądu

Najwyższego: z 4 lutego 2000 r., II CZ 178/99, OSNC 2000 nr 7-8, poz. 147; z dnia

16 kwietnia 2008 r., I CZ 11/08, LEX nr 393883).

W kontekście powyższego wydaje się, że nie sposób uznać sformułowanego

przez skarżącą pytania za istotne zagadnienia prawne w rozumieniu art. 3989 § 1

pkt 1 k.p.c. Sąd Okręgowy wyraźnie wskazał, że podjęcie przez Sąd Najwyższy

uchwały w sprawie III PZP 2/23 miało jedynie to znaczenie, że wyjaśniło

wątpliwości dotyczące prawa do odprawy pieniężnej dla pracownika zatrudnionego

w Krajowej Administracji Skarbowej będącego wcześniej funkcjonariuszem Służby

Celno-Skarbowej. Jak wynika z uzasadnienia uchwały pozwany wskazywał w tym

kontekście na kompensacyjny charakter odprawy, jak i na to, że sytuacja prawna

takiego funkcjonariusza jest „lepsza” niż sytuacja funkcjonariuszy (pracowników),

którzy nie otrzymali propozycji dalszej służby (pracy) lub odmówili jej przyjęcia i

którym w związku z tym przysługuje prawo do odprawy. Na tym tle należy uznać, że

uchwała w sprawie III PZP 2/23 nie kreowała nowego stanu prawnego, ale odnosiła

się do skonkretyzowanej kwestii prawnej. Nie sposób zatem przyjąć, że dopiero od

jej podjęcia w dniu 6 lutego 2024 r. roszczenie skarżącej o odprawę z art. 163 ust. 4

u.s.c. stało się wymagalne.

Najogólniej – za początek biegu terminu przedawnienia należy uznać dzień,

w którym uprawniony mógł żądać spełnienia świadczenia. W odniesieniu do wielu

świadczeń pracowniczych termin ich spełnienia wynika wprost z przepisów prawa

I PSK 155/26

5

pracy – Kodeksu pracy, układu zbiorowego pracy bądź regulaminu wynagrodzenia.

W takim przypadku termin ten jest jednocześnie dniem wymagalności roszczenia.

Natomiast jeżeli termin spełnienia świadczenia nie został w powyższy sposób

określony ani nie wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być

spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do jego wykonania (art. 455 k.c. w

związku z art. 300 k.p.). W wielu przypadkach sprecyzowanie terminu

wymagalności roszczenia nastąpiło dzięki orzecznictwu Sądu Najwyższego, na

przykład w odniesieniu do takich kwestii jak wymagalność roszczenia o udzielenie

urlopu wypoczynkowego i o ekwiwalent za niewykorzystany urlop wypoczynkowy

(A. Kosut [w:] K.W. Baran (red.), Kodeks pracy. Komentarz. Tom II. Art. 94-304(5),

Warszawa 2022, komentarz do art. 291, pkt 5, s. 2211). W kontekście odprawy

emerytalnej doktryna zgodnie i trafnie wskazuje, że terminem wymagalności

roszczenia o taką odprawę jest dzień ustania zatrudnienia (por. np. M. Gersdorf [w:]

M. Gersdorf, W. Ostaszewski, M. Raczkowski, K. Rączka, A. Zwolińska, Kodeks

pracy. Komentarz, Warszawa 2024, komentarz do art. 291, pkt 6).

Nie ma powodu, aby uwag sformułowanych na bazie przepisów prawa pracy

nie stosować także do zatrudnienia służbowego, zwłaszcza wobec zasadniczej

tożsamości brzmienia tych przepisów. W konsekwencji roszczenie o odprawę

przysługujące funkcjonariuszowi służby stałej, zwolnionemu ze służby w związku ze

zniesieniem lub reorganizacją jednostki organizacyjnej, stało się wymagalne w dniu

zwolnienia ze służby.

Mając zaś na uwadze, że roszczenie powódki o wypłatę odprawy na dzień

wniesienia powództwa (a także wcześniejszego wezwania do zapłaty) było

przedawnione, oczywiste jest, że pozwany nie pozostawał w opóźnieniu, a tym

bardziej w zwłoce w wypłacie przedawnionego świadczenia. Nie ma zatem żadnych

podstaw, aby przypisywać w takim stanie faktycznym stronie pozwanej opóźnienie,

zwłokę czy najmniejszą minimalną nieterminowość w realizacji roszczenia.

Odnośnie do przesłanki określonej w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. należy

natomiast wskazać, że przepisy mające być przedmiotem wykładni Sądu

Najwyższego powinny należeć do katalogu przepisów, których naruszenie przez

sąd drugiej instancji zarzucono w ramach podstawy skargi (postanowienie Sądu

Najwyższego z 4 września 2002 r., I PKN 682/01, OSNP 2004 nr 12, poz. 211).

I PSK 155/26

6

Rzeczą skarżącego jest zaś wykazanie, że określony przepis prawa, mimo iż budzi

poważne wątpliwości (ze sprecyzowaniem, na czym te poważne wątpliwości

polegają), nie doczekał się wykładni, bądź niejednolita jego wykładnia wywołuje

rozbieżności w orzecznictwie sądów, które to orzecznictwo należy przytoczyć

(postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01,

OSNC 2002 nr 12, poz. 151; z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07, LEX nr 315351; z

15 października 2002 r., II CZ 102/02, LEX nr 57231). Oczywiste jest, że budzący

wątpliwości interpretacyjne przepis musi mieć zastosowanie w sprawie, a jego

wykładnia mieć znaczenie dla jej rozstrzygnięcia. Przedmiotem zainteresowania

Sądu Najwyższego jest jednak sam przepis, a nie rozstrzygnięcie konkretnego

sporu. Stąd też wspomniane wątpliwości interpretacyjne powinny być na tyle

poważne, by ich wyjaśnienie nie sprowadzało się do prostej wykładni przepisów.

W tym wyraża się publicznoprawny charakter skargi kasacyjnej. Celem

realizowanym w wyniku rozpoznania skargi kasacyjnej jest bowiem ochrona

interesu publicznego przez zapewnienie jednolitości wykładni przepisów prawa oraz

wkład Sądu Najwyższego w rozwój jurysprudencji i prawa pozytywnego, a nie

korekta orzeczeń wydawanych przez sady powszechne (postanowienie Sądu

Najwyższego z 4 lutego 2000 r., II CZ 178/99, OSNC 2000 nr 7-8, poz. 147).

W świetle prawa do sądu ustanowionego w art. 45 Konstytucji nie powinno

budzić wątpliwości, że sądy powszechne właściwe do rozpoznania sprawy o

odprawę są uprawnione do badania, czy w określonej sprawie zachodzą

„wyjątkowe okoliczności” pozwalające kierownikowi jednostki organizacyjnej nie

uwzględnić terminu przedawnienia (art. 252 ust. 1 u.KAS oraz art. 165 ust. 2 u.s.c.).

Niewątpliwie podniesienie zarzutu przedawnienia stanowi realizację prawa

podmiotowego strony pozwanej i jako takie otwiera możliwość nieuwzględnienia

tego zarzutu przez sąd na podstawie art. 5 k.c. (art. 8 k.p.) Należy podkreślić, że

może to nastąpić wyjątkowo, gdy zostanie wykazane, że bezczynność wierzyciela

w dochodzeniu roszczeń była usprawiedliwiona wyjątkowymi okolicznościami.

Przy ocenie, czy zarzut przedawnienia stanowi nadużycie prawa, rozstrzygające

znaczenie mają okoliczności konkretnego wypadku, zachodzące po stronie

poszkodowanego oraz osoby zobowiązanej do naprawienia szkody.

W szczególności ma znaczenie charakter uszczerbku, jakiego doznał

I PSK 155/26

7

poszkodowany, przyczyna opóźnienia w dochodzeniu roszczenia i czas jego

trwania. Jednocześnie należy wskazać na potrzebę analizowania przyczyn

leżących po stronie wierzyciela, który z roszczeniem w terminie nie wystąpił, w

kontekście ich usprawiedliwionego okolicznościami charakteru. Podjęta przez Sąd

Najwyższy uchwała w sprawie III PZP 2/23 miała jedynie to znaczenie, że wyjaśniła

wątpliwości dotyczące prawa do odprawy pieniężnej dla pracownika zatrudnionego

w Krajowej Administracji Skarbowej, będącego wcześniej funkcjonariuszem Służby

Celno-Skarbowej. Takiej też oceny dokonał Sąd Okręgowy.

Nie bez znaczenia dla wyniku sprawy (z perspektywy obu skarg kasacyjnych)

pozostaje spostrzeżenie, że ocena, czy w konkretnym przypadku ma zastosowanie

norma art. 8 k.p., mieści się w granicach swobodnego uznania sędziowskiego.

Sfera ta w ramach postępowania kasacyjnego może podlegać kontroli tylko w

przypadku szczególnie rażącego i oczywistego naruszenia prawa (postanowienie

Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2024 r., I PSK 99/24, LEX nr 3811327).

Tych ostatnich elementów nie wykazano w analizowanych wnioskach o

przyjęcie skarg kasacyjnych do rozpoznania, co ostatecznie obligowało Sąd

Najwyższy do rozstrzygnięcia na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., a w odniesieniu do

kosztów procesu na podstawie art. 100 w związku z art. 39821 k.p.c.

[a.ł]