SN nie przyjął skargi kasacyjnej w sprawie zatrudnienia; skarżąca zapłaci 240 zł

Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyrokiem z 6 marca 2024 r. po apelacji

pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Gdańsku od wyroku

Sądu Okręgowego w Gdańsku z 31 maja 2022 r., w pkt. 1 uchylił wyrok w części

i umorzył postępowanie w zakresie decyzji pozwanego z 21 lipca 2021 r.; w pkt. 2

zmienił wyrok w części dotyczącej decyzji z 8 września 2021 r. i oddalił odwołanie.

I USK 101/26

2

Przedmiotem sporu między stronami była kwestia czy P.K. podlega

obowiązkowym ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i

wypadkowemu z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę u płatnika

składek PHU O. D. M.J. od 4 lutego 2021 r.

Sąd Apelacyjny uznał, iż Sąd Okręgowy nie dokonał wszechstronnej oceny

materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, a w konsekwencji - poczynił

nieprawidłowe ustalenia prawne, co skutkowało naruszeniem przepisów prawa

materialnego. Wobec sporu co do skuteczności zgłoszenia P.K. do ubezpieczeń

społecznych w związku z zawarciem umowy o pracę z płatnikiem składek, sąd

zobowiązany był badać, czy w przedmiotowej sprawie między stronami umowy

nastąpiło nawiązanie stosunku pracy skutkujące podleganiem pracowniczemu

ubezpieczeniu społecznemu. Oceny tej Sąd pierwszej instancji dokonał z

naruszeniem art. 233 § 1 k.p.c. Zdaniem Sądu odwoławczego ani dowody

osobowe, ani dowody z dokumentów nie potwierdziły, jakoby ubezpieczona

rzeczywiście świadczyła na rzecz płatnika składek pracę w ramach stosunku pracy.

Sąd pierwszej instancji niezasadnie pominął, że ubezpieczona w chwili

podpisywania umowy o pracę była w ciąży, przy czym w okresie poprzedzającym

zatrudnienie zarejestrowana była jako osoba bezrobotna. Sąd przytoczył co prawda

orzecznictwo, z którego wynika, że samo podjęcie zatrudnienia w ciąży nie może

być uznane za sprzeczne z przepisami prawa, nie dokonał jednak żadnych ustaleń

w przedmiocie ciąży ubezpieczonej i nie ocenił faktów z tym związanych.

Tymczasem, z dokumentacji medycznej ubezpieczonej wynika wprawdzie, że

zgodnie z wywiadem ostatnia miesiączka wystąpiła 2 lutego 2021 r., jednak na

wizycie 7 kwietnia 2021 r, stwierdzono, że ubezpieczona jest już w dziewiątym

miesiącu ciąży. Koincydencja między zajściem ubezpieczonej w ciążę i zawarciem

umowy o pracę spowodowała konieczność dokładnego zbadania okoliczności

zawarcia umowy i charakteru zatrudnienia ubezpieczonej. Ubezpieczona,

podpisując umowę o pracę, wiedziała, a co najmniej miała silne przypuszczenie, że

jest w ciąży. Powyższa okoliczność determinowała postępowanie ubezpieczonej,

która dążyła do uzyskania ubezpieczenia i świadczeń z tego tytułu w związku

z ciążą. Zamiarem ubezpieczonej nie była wola realizacji obowiązków

I USK 101/26

3

pracowniczych. Także płatnik składek zawierając z ubezpieczoną umowę o pracę

w istocie nie oczekiwał realizacji przez ubezpieczoną obowiązków pracowniczych.

Wyrok został zaskarżony skargą kasacyjną. We wniosku o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania wskazano na podstawę przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4

k.p.c. „z uwagi na fakt, iż jest ona oczywiście uzasadniona wobec rażącego

naruszenia przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku przepisów prawa materialnego oraz

procesowego, jakie legły u podstaw zaskarżonego wyroku, skutkujących

niezgodnym z prawem rozstrzygnięciem, które to uchybienie w niewątpliwy sposób

wpłynęło na wynik przedmiotowej sprawy”.

W wyniku uzupełnienia – na wezwanie Sądu Najwyższego – uzasadnienia

podstawy przedsądu, pełnomocnik w znakomitej większości odwołuje się do

podstaw kasacyjnych skargi kasacyjnej.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o oddalenie skargi

kasacyjnej w całości, zasądzenie od skarżącej kosztów zastępstwa procesowego

za postępowanie kasacyjne według norm przepisanych wraz z odsetkami

ustawowymi za opóźnienie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie przedstawia

zasadnej podstawy przedsądu i dlatego nie został uwzględniony.

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania i jego uzasadnienie

podlegają analizie na etapie przedsądu, natomiast przytoczone podstawy

kasacyjne i ich uzasadnienie oceniane są dopiero po przyjęciu skargi do

rozpoznania. Z tego powodu podstawy kasacyjnej i podstawy przedsądu muszą być

wyodrębnione, oddzielnie przedstawione i uzasadnione. Skarga kasacyjna powinna

być tak zredagowana i skonstruowana, aby Sąd Najwyższy nie musiał poszukiwać

w uzasadnieniu jej podstaw pozostałych elementów konstrukcyjnych skargi, ani tym

bardziej się ich domyślać (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 19 maja

2022 r., I USK 434/21, Legalis nr 2740849).

Skarga kasacyjna podlega badaniu w zakresie spełnienia przez nią

warunków formalnych. Zgodnie z art. 3989 § 1 pkt 1-4 k.p.c., Sąd Najwyższy

I USK 101/26

4

przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne

zagadnienie prawne, jeżeli istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych

budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie

sądów, jeżeli zachodzi nieważność postępowania lub jeżeli skarga kasacyjna jest

oczywiście uzasadniona. Nakładając na skarżących obowiązek wskazania

i uzasadnienia oznaczonej przesłanki przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,

ustawodawca zagwarantował, że skarga kasacyjna, jako nadzwyczajny środek

zaskarżenia prawomocnych orzeczeń, będzie realizować funkcje publicznoprawne.

Wyjątek stanowi podstawa przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., która jako jedyna

ma na uwadze indywidualny interes strony w przyjęciu jej skargi kasacyjnej do

rozpoznania.

Oparcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na tej

przesłance przedsądu wymaga wykazania, w czym wyraża się owa oczywistość –

wraz z przedstawieniem argumentów na poparcie tych twierdzeń. O ile dla

uwzględnienia skargi kasacyjnej wystarczy, że jej podstawa kasacyjna jest

usprawiedliwiona (a contrario art. 39814 k.p.c.), to dla przyjęcia skargi do

rozpoznania niezbędne jest wykazanie kwalifikowanej postaci naruszenia

przepisów prawa materialnego lub procesowego, czyli oczywistej zasadności skargi

widocznej prima facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej, bez

potrzeby wchodzenia w szczegóły czy dokonywania pogłębionej analizy przepisów

prawa i doszukiwania się ich znaczenia.

W kontekście przedstawionej w skardze kasacyjnej „oczywistej zasadności”

należy wskazać, iż sprawa została rozpoznana w dwuinstancyjnym postępowaniu

przed Sądem powszechnym. Sąd Najwyższy nie jest kolejną (zwykłą) instancją,

skargę wnosi się wszak od prawomocnego wyroku sądu drugiej instancji, co

tłumaczy wymagania stawiane skardze kasacyjnej, a w tym wypadku zgłoszonej

podstawie przedsądu. Negatywna ocena wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania wynika z przyczyn metodycznych i merytorycznych.

Nie wystarcza twierdzenie, że nie ma pozorności w sytuacji, gdy praca była

świadczona. Taka teza nie zamykała wykładni i stosowania prawa w sprawie

skarżącej.

I USK 101/26

5

Umowa stron z punktu widzenia formalnego (pozornie) może nie sprzeciwiać

się ustawie, ale w rzeczywistości (w znaczeniu materialnym) może zmierzać do

zrealizowania celu, którego osiągnięcie jest zakazane – zob. choćby wyroki Sądu

Najwyższego z 5 lipca 2012 r., I UK 101/12 i z 20 czerwca 2017 r., I UK 252/16.

Sądy pierwszej i drugiej instancji były zgodne w ocenie decyzji pozwanego

organu rentowego. Sąd Apelacyjny przeprowadził szerszą analizę przed wydaniem

orzeczenia reformatoryjnego, w szczególności w zakresie woli stron, a z drugiej

strony w aspekcie przesłanek warunkujących zatrudnienie w relacji właściwej dla

stosunku pracy w rozumieniu art. 22 k.p.

W sprawie decydują ustalenia faktyczne Sądu powszechnego, jako że Sąd

Najwyższy w ocenie zarzutów podstaw kasacyjnych związany jest ustaleniami

faktycznymi na których oparto zaskarżony wyrok (art. 39813 § 2 k.p.c.). Związanie

ustaleniami faktycznymi Sądu powszechnego obowiązuje także na etapie

przedsądu w ocenie szczególnej podstawy przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.

W przeciwnym razie zachodziłby dysonans między etapem przedsądu,

a późniejszym rozpoznaniem skargi kasacyjnej, które ma za podstawę stan

faktyczny ustalony przed sądem powszechnym oraz to, że podstawą skargi

kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny odwodów

(art. 3983 § 3 k.p.c.). Innymi słowy granicę ustaleń stanu faktycznego

w postępowaniu kasacyjnym stanowi dwuinstancyjne postępowanie przed sądem

powszechnym.

Ma to podstawowe znaczenie w ocenie wniosku o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania, jako że Sąd Apelacyjny oddalenie odwołania oparł na

ustaleniach decydujących o negatywnej ocenie zarzutów podstawy przedsądu

z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.

Decydowały wszak w szczególności ustalenia, iż intencją stron było

określone zachowanie dla upozorowania stosunku pracy, co nie łączyło się

z racjonalną potrzebą zatrudnienia skarżącej. Sąd dalej stwierdził, iż płatnik nie

oczekiwał wykonywania pracy, nie decydowała racjonalność pracodawcy

i gospodarcza potrzeba zatrudnienia oraz opłacalność dla zakładu pracodawcy.

Te ustalenia były istotne w sprawie.

I USK 101/26

6

Wniosek o przyjęcie skargi, również po jego uzupełnieniu, nie podważa

podstawy faktycznej i materialnej zaskarżonego wyroku.

Jak wskazano zachodzi związanie ustalonym stanem faktycznym, które

wiąże na etapie przedsądu (art. 39813 § 2 k.p.c.).

Nie ma zatem podstaw do stwierdzenia, że skarga kasacyjna jest oczywiście

uzasadniona w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.

Kwestionowanie ustaleń Sądu Apelacyjnego na podstawie art. 382 k.p.c. nie

jest zasadne, gdyż przedmiotem regulacji tego przepisu nie jest ocena dowodów,

na którą wskazuje się w uzasadnieniu wniosku. Przedmiotem art. 382 k.p.c. jest

podstawa rozstrzygnięcia sądu odwoławczego, czyli materiał zebrany

w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym. Art. 382

k.p.c. może być naruszony, gdy sąd drugiej instancji orzekł z pominięciem tego

materiału. Zarzut wniosku nie wskazuje na takie naruszenie (czym innym jest ocena

dowodów), co też nie byłoby wystarczające, jako że należałoby też wykazać,

iż naruszenie art. 382 k.p.c. mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Czyli co

najmniej wedle miary przewidzianej dla zarzutu procesowej podstawy kasacyjnej

z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c., przy czym punktem odniesienia w ocenie tego zarzutu

byłoby prawo materialne, wszak to ono określa treść stosunku prawnego. Brak jest

tego we wniosku. Niezasadny jest zatem zarzut naruszenia art. 382 k.p.c. Tak jak

wskazano, na etapie przedsądu nie ocenia się zarzutów podstaw kasacyjnych

(art. 3983 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.), gdyż stanowią odrębną część skargi kasacyjnej

i podlegają rozpoznaniu dopiero po przyjęciu skargi kasacyjnej do rozpoznania,

dlatego nie zastępują zarzutów podstawy przedsądu.

Skoro wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej nie podważa ustaleń

faktycznych, to oczywista zasadność skargi kasacyjnej nie wynika również

z zarzutu wniosku naruszenia art. 83 § 1 k.c. w zw. z art. 22 § 1 k.p. Zarzut nie

podważa ustaleń faktycznych na których oparto zaskarżony wyrok, gdyż zawęża

ustalenia do wykonywania przez powódkę „konkretnych czynności pracowniczych”.

Nie jest to wystarczające do stwierdzenia oczywistej zasadności skargi kasacyjnej

w sytuacji, gdyż zarzut nie podważa pozostałych ustaleń składających się na

podstawę faktyczną zaskarżonego rozstrzygnięcia. Wszak zaskarżony wyrok ma

szerszą podstawę faktyczną i wskazuje na określone celowe zachowanie, które

I USK 101/26

7

tylko pozornie miało świadczyć o zawarciu umowy o pracę, jednak nie składało się

na wykonywanie zatrudnienia w relacji właściwej dla stosunku pracy. Argumentacja

zarzutu jest zbyt skromna, aby przyjąć, że skarga kasacyjna jest oczywiście

uzasadniona, a tym bardziej iżby rozstrzygnięcie ignorowało istotę stosunku pracy

„zdefiniowaną w art. 22 k.p.”.

Jak wskazano przedmiotem sporu była indywidualna sprawa, której

rozstrzygnięcie zostało oparte na ustaleniach oraz ocenach, szerszych niż zarzut

podstawy przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. Zarzuty podstaw kasacyjnych nie

zastępują ani nie uzupełniają zarzutów podstaw przedsądu, w tym również tej

szczególnej z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji (art. 3989 § 2 k.p.c.).

[a.ł]