Wspólniczka z 91% udziałów bez ubezpieczeń. SN odmówił przyjęcia skargi ZUS

Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z 19 marca 2024 r., III AUa 846/21

zmienił zaskarżony apelacją E. L. (odwołująca się) wyrok Sądu Okręgowego w

Katowicach z 30 marca 2021 r., XI U 1279/19 w ten sposób, że ustalił, iż E. L. jako

wspólnik spółki z ograniczoną odpowiedzialnością nie podlega obowiązkowo

ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, wypadkowemu od 1 listopada 2016 r.

oraz rozstrzygnął o kosztach zastępstwa procesowego. Tym samym Sąd drugiej

instancji zmienił decyzję Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Sosnowcu

I USK 262/24

2

(organ rentowy), który decyzją z 7 maja 2019 r. stwierdził, że jako wspólnik

jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością odwołująca się podlega

wspomnianym ubezpieczeniom od 1 listopada 2016 r.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że istota sporu sprowadzała się do

rozstrzygnięcia, czy większościowy wspólnik spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością (posiadający 91% udziałów) powinien być traktowany jako

jedyny wspólnik na podstawie art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2020 r., poz.

266), zwanej dalej ustawą systemową. Sąd Apelacyjny przypomniał, że w wyroku z

15 września 2021 r., I USKP 44/21, Sąd Najwyższy przyjął, iż obowiązkowo

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlega tylko jedyny wspólnik

jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, a nie wspólnik

większościowy, choćby „prawie” lub „niemal” jedyny (art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z

art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy systemowej w związku z art. 4 § 1 pkt 3 k.s.h). Sąd

Najwyższy wskazał, że jeżeli w konkretnym stanie faktycznym nie można przyjąć,

że mniejszościowy udziałowiec jest udziałowcem fikcyjnym (figurantem), ponieważ

bierze rzeczywisty udział w prowadzeniu spraw spółki (choćby nawet nie był

członkiem jej zarządu a na zgromadzeniu wspólników mógłby być przegłosowany w

każdej sprawie przez wspólnika większościowego), to nie ma miejsca na

stosowanie art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy systemowej. W takim przypadku słuszne

odrzucenie możliwości zawarcia przez większościowego wspólnika umowy o pracę

ze spółką może prowadzić do sytuacji, w której wspólnik spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością nie będzie miał tytułu do podlegania obowiązkowym

ubezpieczeniom społecznym. Jednak w takim przypadku przysługuje mu prawo do

dobrowolnego objęcia ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi (art. 7 ustawy

systemowej). Jeżeli z tej możliwości nie skorzysta, powinien mieć świadomość

konsekwencji swojej decyzji w zakresie nabycia w przyszłości prawa do emerytury

lub renty z tytułu niezdolności do pracy.

Sąd Apelacyjny wskazał, że nieaktualny jest pogląd Sądu Najwyższego, w

którym przyjęto, iż wspólnik dwuosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością,

który posiada część udziałów zapewniającą mu prawo do samodzielnego

decydowania o wynikach zgromadzenia wspólników i niemal wyłączne prawo do

I USK 262/24

3

zysku oraz który - wskutek pełnienia funkcji jednoosobowego zarządu - ma

nieskrępowaną możliwość samodzielnego decydowania o bieżącej działalności

spółki, podlega ubezpieczeniom społecznym jako osoba prowadząca działalność

pozarolniczą (wyrok Sądu Najwyższego z 17 stycznia 2024 r., III USKP 73/23).

Przytoczył również treść uchwały Sądu Najwyższego z 21 lutego 2024 r., III UZP

8/23, zgodnie z którą wspólnik dwuosobowej spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością posiadający 99 procent udziałów nie podlega ubezpieczeniom

społecznym na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy

systemowej.

Sąd Apelacyjny uzupełnił postępowanie dowodowe na okoliczność udziału

odwołującej się w zarządzaniu spółki przez mniejszościowego udziałowca. Z

ustaleń Sądu Apelacyjnego wynikało, że A. S. bierze czynny udział w zarządzaniu

spółką w związku z doświadczeniem zawodowym w zakresie budownictwa.

Odwołująca się i A. S. wspólnie uzgadniają podejmowane plany w zakresie rozwoju

i działalności spółki. W związku z zaangażowaniem A. S. w działalność spółki,

odwołująca się zaproponowała mu sprzedaż 9% udziałów w spółce.

W ocenie Sądu Apelacyjnego zebrany w sprawie materiał dowodowy nie dał

podstaw do przyjęcia, że odwołująca się podlegała ubezpieczeniom społecznym z

tytułu posiadania statusu wspólnika jednoosobowej spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w okresach spornych, natomiast bez znaczenia pozostawała

okoliczność, że nie została objęta obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym z

tytułu umowy o pracę.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku Sądu Apelacyjnego złożył organ

rentowy zarzucając naruszenie przepisu prawa materialnego: art. 6 ust. 1 pkt 6

ustawy systemowej przez jego błędną wykładnię i w rezultacie niewłaściwe

uznanie, że w stanie faktycznym sprawy w świetle powołanego przepisu nie ma

podstaw do uznania, że odwołująca się podlega obowiązkowo ubezpieczeniom

emerytalnemu, rentowym, wypadkowemu od 1 listopada 2016 r. z tytułu

prowadzonej działalności gospodarczej. Organ rentowy wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania oraz zasądzenie od odwołującej się na rzecz organu rentowego zwrotu

I USK 262/24

4

kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym według norm

przewidzianych w obowiązujących przepisach prawa.

W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania organ

rentowy podniósł, iż w niniejszej sprawie występuje potrzeba wykładni przepisów

prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w

orzecznictwie sądów, a mianowicie art. 6 ust. 1 pkt 6 ustawy systemowej przez

wskazanie czy w myśl niniejszego przepisu za osobę prowadzącą pozarolniczą

działalność gospodarczą można uznać dominującego wspólnika spółki z

ograniczoną odpowiedzialności niebędącej spółką jednoosobową, który posiada

część udziałów zapewniającą mu prawo do samodzielnego decydowania o

wynikach zgromadzenia wspólników i niemal wyłączne prawo do zysku oraz który -

wskutek pełnienia funkcji jednoosobowego zarządu - ma nieskrępowaną możliwość

samodzielnego decydowania o bieżącej działalności spółki.

Organ rentowy podniósł, że w dotychczasowym orzecznictwie Sądu

Najwyższego w tożsamych stanach faktycznych wypracowane zostały dwie linie

orzecznicze. Pierwsza wyłączająca możliwość objęcia wspólnika spółki z o.o.

ubezpieczeniami społecznymi z tytułu działalności gospodarczej w sytuacji objęcia

udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, choćby w nieznacznej części

przez innych udziałowców, co wyklucza zastosowanie przepisu art. 8 ust. 6 pkt 4

ustawy systemowej stanowiącego, że za osobę prowadzącą działalność

gospodarczą uważa się wspólnika jednoosobowej spółki z o.o., wobec definicji

spółki jednoosobowej, którą zgodnie z przepisem art. 4 § 1 pkt. 3 k.s.h. jest spółka

kapitałowa, której wszystkie udziały albo akcje należą do jednego wspólnika albo

akcjonariusza (uchwała Sądu Najwyższego z 21 lutego 2024 r., III UZP 8/23).

Druga linia orzecznicza wskazująca, że wspólnik dwuosobowej spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością, który posiada część udziałów zapewniającą mu

prawo do samodzielnego decydowania o wynikach zgromadzenia wspólników i

niemal wyłączne prawo do zysku oraz który - wskutek pełnienia funkcji

jednoosobowego zarządu - ma nieskrępowaną możliwość samodzielnego

decydowania o bieżącej działalności spółki, podlega ubezpieczeniom społecznym

jako osoba prowadząca działalność pozarolniczą na podstawie art. 8 ust. 6 pkt 4

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (por. postanowienie Sądu

I USK 262/24

5

Najwyższego z 21 czerwca 2023 r., III USK 232/22). W ocenie organu rentowego w

niniejszej sprawie powinna zostać zachowana druga z opisanych linii

orzeczniczych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną odwołująca się wniosła o odmowę

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, ewentualnie jej oddalenie oraz

zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie kwalifikowała się do przyjęcia celem jej

merytorycznego rozpoznania.

Jak wynika z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, gdy w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Oparcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na przesłance

określonej w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. wymaga wykazania, że określony przepis

prawa, będący źródłem poważnych wątpliwości interpretacyjnych, nie doczekał się

wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje rozbieżności w odniesieniu do

identycznych lub podobnych stanów faktycznych. Wątpliwości te i rozbieżności

należy przytoczyć, przedstawiając ich doktrynalne lub orzecznicze źródła (zob. np.

postanowienie Sądu Najwyższego z 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08, LEX nr

424365; z 18 lutego 2015 r., II CSK 428/14, LEX nr 1652383). Konieczne jest

wskazanie argumentów, które prowadzą do rozbieżnych ocen prawnych, a także

przedstawienie własnej propozycji interpretacyjnej (por. np. postanowienie Sądu

Najwyższego z 13 grudnia 2007 r., I PK 233/07, OSNP 2009 nr 3-4, poz. 43).

Należy jednak podkreślić, że nie istnieje potrzeba wykładni przepisów

prawnych (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.), jak analogicznie nie występuje w sprawie

istotne zagadnienie prawne (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.), jeżeli Sąd Najwyższy zajął

już stanowisko w kwestii tego zagadnienia prawnego lub wykładni przepisów i

wyraził swój pogląd we wcześniejszych orzeczeniach, a nie zachodzą żadne

I USK 262/24

6

okoliczności uzasadniające zmianę tego poglądu (por. postanowienia Sądu

Najwyższego: z 3 marca 2020 r., II PK 36/19, LEX nr 3034647; z 12 maja 2020 r.,

I UK 128/19, LEX nr 3026475; z 12 marca 2010 r., II UK 400/09, LEX nr 577468;

z 19 stycznia 2012 r., I UK 328/11, LEX nr 1215423; z 19 marca 2012 r.,

II PK 294/11, LEX nr 1214578; z 10 kwietnia 2018 r., I CSK 733/17, LEX nr

2495968; z 10 kwietnia 2018 r., II PK 143/17, LEX nr 2525398; z 19 kwietnia

2018 r., I CSK 709/17, LEX nr 2486162; z 23 maja 2018 r., I CSK 33/18,

LEX nr 2508114).

Odnosząc powyższe do treści skargi kasacyjnej w niniejszej sprawie, należy

w pierwszej kolejności wskazać, że organ rentowy omyłkowo powołał jednostkę

przepisu - art. 6 ust. 1 pkt 6 zamiast pkt 5 ustawy systemowej. W odniesieniu do

potrzeby rozstrzygnięcia rozbieżności w wykładni przepisów prawa, zwrócić należy

uwagę na ewolucję orzecznictwa Sądu Najwyższego. Początkowo dominował w

nim pogląd, iż wspólnik dwuosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością,

który posiada część udziałów zapewniającą mu prawo do samodzielnego

decydowania o wynikach zgromadzenia wspólników i niemal wyłączne prawo do

zysku oraz który - wskutek pełnienia funkcji jednoosobowego zarządu - ma

nieskrępowaną możliwość samodzielnego decydowania o bieżącej działalności

spółki, podlega ubezpieczeniom społecznym jako osoba prowadząca działalność

pozarolniczą na podstawie art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy z 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 17

października 2017 r., II UK 451/16, LEX nr 2427158, postanowienie Sądu

Najwyższego z 27 lutego 2019 r., II UK 24/18, LEX nr 2626281; z 8 października

2019 r., II UK 114/18, LEX nr 3552287; z 5 marca 2020 r., III UK 36/19, OSNP 2021

Nr 6, poz. 65 oraz z 24 lutego 2021 r., III USKP 31/21, LEX nr 3123199).

Jednak od tej wykładni Sąd Najwyższy odstąpił. I tak w wyroku z 15 września

2021 r., I USKP 44/21 (OSNP 2022 Nr 9, poz. 91) przyjęto, że obowiązkowo

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlega tylko jedyny wspólnik

jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, a nie wspólnik

większościowy, choćby „prawie” lub „niemal” jedyny (art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z

art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy systemowej w związku z art. 4 § 1 pkt 3 k.s.h.). Ta linia

orzecznicza była następnie kontynuowana (por. wyroki Sądu Najwyższego:

I USK 262/24

7

z 30 listopada 2023 r., III USKP 17/23, OSNP 2024 Nr 6, poz. 66; z 7 stycznia

2024 r., III USKP 73/23, OSNP 2024 Nr 8, poz. 87; z 27 sierpnia 2024 r. II USKP

49/23, LEX nr 3748682; postanowienia Sądu Najwyższego: z 9 stycznia 2024 r.,

I USK 472/23, LEX nr 3652137; z 3 marca 2024 r., III USK 22/23, LEX nr 3693536).

Sąd Najwyższy uznaje, że wątpliwe jest poszukiwanie - wbrew woli i świadomej

decyzji samego wspólnika spółki kapitałowej - tytułu do podlegania przez niego

obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym, zaś zasada powszechności

ubezpieczeń społecznych nie jest realizowana w pełni w systemie prawa.

Ubezpieczeniom obowiązkowym podlegają (z mocy ustawy - ex lege) tylko te osoby

fizyczne, które mają tytuł do podlegania tym ubezpieczeniom (ujęte enumeratywnie

w art. 6 ust. 1 ustawy systemowej).

Jak zauważył Sąd Najwyższy w postanowieniu z 25 marca 2025 r., I USK

368/23 (LEX nr 3847778) sąd powszechny ma prawo badać, czy określone

czynności były rzeczywiste i wygenerowały sytuację prawną w takiej postaci, jaka

została zadeklarowana w tej czynności. Innymi słowy, sąd nadal jest uprawniony do

weryfikacji (i tak było w sprawie), czy dana czynność nie była pozorna, a tym

samym tak zwany mniejszościowy udziałowiec jest udziałowcem fikcyjnym

(figurantem). W tej kwestii także już wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z

23 lipca 2024 r., II USKP 52/23 (LEX nr 3784622). Zatem akceptowalne pozostaje

nadal zweryfikowanie (wyjątkowo, gdy okoliczności sprawy na to wskazują), czy

utworzenie dwuosobowej spółki kapitałowej nie miało na celu obejścia prawa albo

było pozorne (bo ten drugi wspólnik faktycznie nie wypełnia swych zadań, jest

wspólnikiem „na papierze”) i ten wątek nie kłóci się z odejściem, w ostatnim czasie,

od koncepcji odwoływania się do pozajęzykowych dyrektyw wykładni w związku z

treścią art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy systemowej. Taka sytuacja jednak nie zaistniała w

niniejszej sprawie, co ustalił Sąd Apelacyjny uzupełniając postępowanie dowodowe

z którego wynikał, faktyczny, czynny udział w zarządzaniu spółką drugiego

mniejszościowego wspólnika.

Powołując się na powyższe, nie można uznać, że zachodzi potrzeba

rozstrzygnięcia rozbieżności w wykładni przepisów ustawy systemowej. Mając

powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji. O kosztach

postępowania kasacyjnego orzeczono stosownie do art. 98 k.p.c. oraz § 9 ust. 2 i §

I USK 262/24

8

10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października

2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (jednolity tekst: Dz. U. z

2023 r. poz. 1935 ze zm.).

[a.ł]