ZUS chciał wyłączyć wspólnika po 16 latach. SN odmówił przyjęcia skargi

Sąd Apelacyjny w Krakowie w wyniku rozpoznania apelacji wniesionej przez

Z.F. i J. sp. z o.o. z siedzibą w P. od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia

8 października 2020 r., wyrokiem z dnia 10 kwietnia 2024 r. w pkt I. zmienił

zaskarżony wyrok oraz poprzedzającą go decyzję i stwierdził, że Z.F. podlega

obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i

wypadkowemu w okresie od 1 marca 2003 r. do 28 lutego 2019 r. z tytułu umowy o

pracę w J. sp. z o. o. z siedzibą w P. oraz, że nie istnieją podstawy do zmiany

podstawy wymiaru składek na te ubezpieczenia, zasądzając od Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Krakowie na rzecz Z.F. i J. sp. z o.o. z

siedzibą w P. kwoty po 180 zł (sto osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów

I USK 390/24

2

procesu; w pkt II. zasądził od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w

Krakowie na rzecz Z.F. kwotę 240 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania

apelacyjnego; w pkt III. zasądził od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w

Krakowie na rzecz J. sp. z o.o. z siedzibą w Piekarach kwotę 270 zł tytułem zwrotu

kosztów postępowania apelacyjnego.

Organ rentowy wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego w

Krakowie z dnia 10 kwietnia 2024 r., zaskarżając ten wyrok w całości i zarzucając

naruszenie prawa materialnego, a to: art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych przez jego niezastosowanie, art. 22 k.p. w zw. z art. 6

ust. 1 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przez jego błędne

zastosowanie - zwłaszcza że Sąd Apelacyjny jednoznacznie stwierdził, iż podziela

ustalenia ZUS-u i Sądu pierwszej instancji, że w niniejszej sprawie nie zachodziły

przesłanki do uznania , iż strony skutecznie związały się stosunkiem pracy.

Skarżący podniósł także zarzut naruszenia przepisów postępowania, to jest art. 382

k.p.c. oraz art. 233 k.p.c., gdyż Sąd Apelacyjny nie dokonał wszechstronnego

rozważania zebranego materiału w postępowaniu w pierwszej instancji - jak wynika

z uzasadnienia wyroku - nie znał całości materiału dowodowego.

Nadto skarżący wskazał na nieważność postępowania z uwagi na powołanie

sędziego referendarza przez niekonstytucyjny organ tzw. NEO-KRS.

Skarżący wniósł o wstrzymanie wykonania orzeczenia Sądu Apelacyjnego

gdyż jego wykonie narusza zasady logiki i powoduje dalsze błędne księgowania na

kontach ubezpieczonego - który deklaruje chęć przejścia na emeryturę.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania organ rentowy

podniósł, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona:

Zdaniem ZUS Sąd Apelacyjny dopuścił się naruszenia przepisów prawa

materialnego, tj. art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

poprzez jego niezastosowanie. Przepis powyższy zawiera precyzyjną regulację i

jednoznacznie wskazuje, iż wspólnik jednoosobowej spółki z o.o. podlega

ubezpieczeniom społecznym jako osoba prowadząca działalność gospodarczą - a

nie jak błędnie przyjął Sąd Apelacyjny pracownik spółki. Wykładnia przepisów z

zakresu ubezpieczeń społecznych winna się opierać na wykładni gramatycznej,

zwłaszcza iż w przedmiotowej sprawie przepis ustawy brzmi jednoznacznie.

I USK 390/24

3

W niniejszej sprawie nastąpiło takie oczywiste, widoczne bez potrzeby głębszej

analizy, naruszenie prawa materialnego przepisu art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych. Nadto orzeczenie Sądu Apelacyjnego narusza

prawo materialne: przepisy art. 22 k.p. w zw z art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych przez jego błędne zastosowanie - zwłaszcza, iż Sąd

Apelacyjny jednoznacznie stwierdził, że podziela ustalenia ZUS i Sądu pierwszej

instancji, iż w niniejszej sprawie nie zachodziły przesłanki do uznania że strony

skutecznie związały się stosunkiem pracy.

Nadto sąd naruszył prawo procesowe i uchybienie to mogło mieć istotny

wpływ na wynik sprawy. Sąd Apelacyjny, mimo iż podzielał ustalenia zarówno ZUS

jak i Sądu Okręgowego co do braku podporządkowania pracowniczego, zmienił

wyrok Sądu Okręgowego, gdyż uznał, iż ZUS pozbawiając ubezpieczonego

ochrony przez 16 lat wstecz naruszył zasadę proporcjonalności (art. 31 ust. 3

Konstytucji RP). Powyższe stwierdzenie jest całkowicie sprzeczne z

rzeczywistością gdyż ZUS wydał decyzję pozytywną o podleganiu ubezpieczeniom:

decyzją nr […] z 1 lipca 2020 r. ustalił że pan Z.F. podlega obowiązkowo

ubezpieczeniom społecznym emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu jako

wspólnik jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz wspólnik

spółki jawnej, komandytowej lub partnerskiej od 1 stycznia 2003r. do 31 sierpnia

2018 r. Od powyższej decyzji ubezpieczony złożył odwołanie do sądu - sprawa do

chwili obecnej nie została rozstrzygnięta. Reasumując w realiach niniejszej sprawy

niewątpliwie Sąd Apelacyjny nie posiadał pełnego materiału dowodowego, a

zwłaszcza akt sprawy o sygn. VII U 2328/20 - nie mógł więc prawidłowo i

całościowo ocenić stanu faktycznego dokonać prawidłowych ustaleń faktycznych i

zastosować prawa materialnego, a zaskarżone orzeczenie Sądu Apelacyjnego jest

nielogiczne, nadto orzeczenie w zakresie ustalenia stosunku podlegania

ubezpieczeniom społecznym jest deklaratoryjne i nie ma żadnego kryterium

czasowego dla wydania decyzji w zakresie podlegania ubezpieczeniom. ZUS

niewątpliwie wydając dwie zaskarżone decyzje ( wyłączającą z ubezpieczenia

pracowniczego i włączającą do ubezpieczeń z tytułu działalności gospodarczej)

prawidłowo zastosował prawo materialne - a strona nie została pozbawiona

ochrony ubezpieczeniowej.

I USK 390/24

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1),

istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi nieważność

postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4). Wypada

również dodać, iż zgodnie z art. 3984 § 2 k.p.c., określającym wymogi formalne

skargi kasacyjnej, skarga kasacyjna powinna zawierać wniosek o przyjęcie do

rozpoznania i jego uzasadnienie. Należy zatem stwierdzić, że wniosek o przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania powinien wskazywać, że zachodzi przynajmniej

jedna z okoliczności wymienionych w powołanym wcześniej art. 3989 § 1 k.p.c.,

a jego uzasadnienie winno zawierać argumenty świadczące o tym, że rzeczywiście,

biorąc pod uwagę sformułowane w ustawie kryteria, istnieje potrzeba rozpoznania

skargi przez Sąd Najwyższy. Skarga kasacyjna nie jest bowiem (kolejnym)

środkiem zaskarżenia przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej

instancji kończącego postępowanie w sprawie, z uwagi na przeważający w jej

charakterze element interesu publicznego. Służy ona kontroli prawidłowości

stosowania prawa, nie będąc instrumentem weryfikacji trafności ustaleń

faktycznych stanowiących podstawę zaskarżonego orzeczenia.

Wypada także przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym stanowiskiem

judykatury skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, jeżeli zaskarżone tą

skargą orzeczenie zapadło wskutek oczywistego naruszenia prawa, zaś oczywiste

naruszenie prawa powinno być rozumiane jako widoczna, bez potrzeby

dokonywania pogłębionej analizy jurydycznej, sprzeczność wykładni lub stosowania

prawa z jego brzmieniem albo powszechnie przyjętymi regułami interpretacji (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego 2001 r., I PKN 15/01,

OSNAPiUS 2002 nr 20, poz. 494 oraz z dnia 17 października 2001 r., I PKN 157/01,

OSNAPiUS 2003 nr 18, poz. 437) i jest możliwe do przyjęcia tylko wówczas, gdy

orzeczenie jest niewątpliwie sprzeczne z zasadniczymi i niepodlegającymi różnej

wykładni przepisami prawa (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia

I USK 390/24

5

1963 r., II CZ 3/63, OSPiKA 1963 nr 11, poz. 286). Powołanie się przez autora

skargi kasacyjnej na przesłankę zawartą w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. zobowiązuje go

zatem do przedstawienia wywodu prawnego zmierzającego do wykazania

kwalifikowanej postaci naruszenia przepisów prawa materialnego lub procesowego

polegającej na jego oczywistości, widocznej prima facie, przy wykorzystaniu

podstawowej wiedzy prawniczej, co daje podstawy do uznania skargi za oczywiście

uzasadnioną, tj. podlegającą uwzględnieniu (por. postanowienia Sądu Najwyższego:

z dnia 11 grudnia 2009 r., II PK 223/09, LEX nr 585777 oraz z dnia 3 lutego 2010 r.,

II PK 304/09, LEX nr 602695).

Przedmiotowa skarga kasacyjna nie jest oczywiście uzasadniona w

zaprezentowanym rozumieniu.

W opinii Sądu Najwyższego, Sąd Apelacyjny przedstawił przekonujący

wywód poparty obszernie argumentacją wynikającą z orzecznictwa Sądu

Najwyższego, którego zasadniczą tezą jest założenie, że przystąpienie do

określonego systemu ubezpieczenia społecznego (w tym wypadku pracowniczego)

i ochrona ryzyk ubezpieczeniowych w danym reżimie nie może być dowolnie

usuwana przez organy rentowe po wielu latach ubezpieczenia.

Wspomnieć zatem trzeba, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego

ukształtował się jednolity pogląd, zgodnie z którym ocena prawa podlegania

ubezpieczeniu społecznemu w przypadku pozarolniczej działalności gospodarczej

nie powinna pomijać zasady proporcjonalności, o której mowa w art. 1 Protokołu

Nr 1 do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności,

sporządzonej dnia 4 listopada 1950 r. w Rzymie (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z

późn. zm.). W wyroku z dnia 25 października 2016 r., I UK 386/15 (LEX nr

2169474), Sąd Najwyższy skonstatował, że "nie sposób zbyć milczeniem

postanowień Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności,

art. 1 Protokołu Nr 1, sporządzonej dnia 4 listopada 1950 r. w Rzymie oraz

wypracowanego na tym tle orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka

(por. np. wyrok w sprawie Moskal przeciwko Polsce z dnia 15 września 2009 r.,

skarga nr 10373/05 z glosą A. Bodnara, B. Grabowskiej, PiZS 2010 r., nr 6).

W powołanym judykacie podkreśla się zasadę dobrej administracji, zgodnie z którą

władze publiczne powinny działać z najwyższą sumiennością, zwłaszcza gdy

I USK 390/24

6

przedmiotem jest bardzo istotne z punktu widzenia jednostki zabezpieczenie

społeczne. Jeśli naruszenie prawa wystąpiło bez świadomego udziału

uprawnionego, te same organy winny inaczej ocenić proporcjonalność naruszenia.

W takiej sytuacji, gdy dodatkowo odmowa ustalenia prawa do świadczenia wiąże

się z utratą źródła utrzymania, niemal z dnia na dzień, a osoba uprawniona nie ma

dużych możliwości przystosowania się do tej zmiany z uwagi na wiek, stan zdrowia,

bezrobocie w regionie zamieszkania - dochodzi do naruszenia art. 1 Protokołu Nr 1

Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, a ingerencja w

prawa nabyte jest nieproporcjonalna". W wyroku tym Sąd Najwyższy stwierdził, że

mimo iż przedmiotowe uwagi zostały poczynione na tle wstrzymania prawa do

świadczenia z ubezpieczenia społecznego, a sprawa toczy się o podleganie

ubezpieczeniu społecznemu, to jednak nie można zapomnieć, że wydanie decyzji o

niepodleganiu ubezpieczeniom społecznym rolników automatycznie uniemożliwia

uzyskania prawa do świadczenia z ubezpieczenia społecznego rolników (por. także

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 czerwca 2021 r., III USKP 43/21, LEX nr

3317096 i powołane tam orzeczenia).

W podobnym tonie wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia

5 sierpnia 2020 r., I UK 37/19 (OSNP 2021 Nr 5, poz. 54), podkreślając, że "istnieją

podstawy do przyjęcia pozajęzykowych reguł interpretacji prawa, których punktem

wyjścia jest stwierdzenie, że przystąpienie do określonego systemu ubezpieczenia

społecznego (w tym wypadku rolniczego) i ochrona ryzyk ubezpieczeniowych w

danym reżimie nie może być dowolnie usuwana przez organy rentowe po wielu

latach ubezpieczenia, gdy działalność rolnicza osoby fizycznej, przez cały okres

aktywności zawodowej, stanowiła jej główne źródło dochodów, a do przekroczenia

zasad pozwalających na pozostanie w ubezpieczeniu społecznym rolników doszło,

co należy podkreślić, bez winy tej osoby (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

13 listopada 2014 r., I UK 117/14, OSNP 2016 Nr 5, poz. 62)". Wskazano w nim, że

instytucja wzruszenia decyzji organu rentowego przewidziana w art. 83a ustawy

systemowej jest instrumentem pozwalającym na przywrócenie stanu zgodnego z

prawem. Jednakże zdaniem Trybunału Konstytucyjnego (zob. wyrok z dnia

28 lutego 2012 r., K 5/11, OTK-A 2012 Nr 2, poz. 16, pkt 3.3.4.), niezbędne jest w

takim wypadku ustanowienie odpowiedniej granicy, poza którą niedopuszczalne

I USK 390/24

7

byłoby wzruszenie decyzji. Trwałość decyzji organów władzy publicznej nie może

być pozorna. Ustawodawca nie może z jednej strony deklarować trwałości decyzji

(stwierdzając ich prawomocność), a z drugiej strony, bez względu na przyczynę

wadliwości decyzji, nie przewidywać żadnych ograniczeń ich wzruszania.

W konsekwencji prokonstytucyjna wykładnia użytego w z art. 83a ust. 1 ustawy

systemowej "mają wpływ na to prawo lub zobowiązanie" musi zakładać granicę,

poza którą nowe dowody czy ujawnione okoliczności przestają mieć wpływ na to

prawo lub zobowiązanie. W ocenie Sądu Najwyższego w wyroku I UK 37/19,

"granicę tę wyznacza test proporcjonalności z uwzględnieniem, czy przywrócenie

stanu zgodnego z prawem i tym samym odwrócenie następstw niestaranności

działania organu rentowego nie spowoduje w konkretnym przypadku daleko

idących, negatywnych i nieodwracalnych konsekwencji dla ubezpieczonego (zob.

również motywy uzasadnienia postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 9 czerwca

2016 r., III UZP 4/16, OSNP 2017 Nr 12, poz. 167)".

Wskazówki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie Moskal co

do ostrożnego stosowania środków prawnych pozbawiających uprawnień do

świadczeń w sytuacji wykrycia uchybienia decyzji spowodowanego przez władzę

publiczną zostały uwzględnione między innymi w obowiązującym od dnia 18

kwietnia 2017 r. art. 114 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w którym wyznaczono organom rentowym

czasookres umożliwiający wzruszenie decyzji ustalającej prawo do świadczenia lub

jego wysokość. Art. 114 ust. 1e pkt 1 ustawy emerytalnej, stanowi, że uchylenie lub

zmiana decyzji, o której mowa w ust. 1 (tj. decyzji ustalającej prawo do świadczenia

lub jego wysokość), nie może nastąpić, jeżeli upłynął już okres 10 lat. Przepis ten

dotyczy decyzji wydanych w wyniku przestępstwa (art. 114 ust. 1 pkt 2), jeśli

dowody, na podstawie których ustalono istotne dla sprawy okoliczności faktyczne,

okazały się fałszywe (art. 114 ust. 1 pkt 3), decyzja została wydana na skutek

świadomego wprowadzenia w błąd organu rentowego przez osobę pobierającą

świadczenie (art. 114 ust. 1 pkt 4). Przyjęto też, że organ rentowy może odstąpić od

uchylenia lub zamiany decyzji wydanej wskutek błędu organu rentowego, jeżeli

uchylenie lub zmiana decyzji wiązałyby się z nadmiernym obciążeniem dla osoby

I USK 390/24

8

zainteresowanej, ze względu na jej sytuację osobistą lub materialną, wiek, stan

zdrowia lub inne szczególne okoliczności.

Sąd Najwyższy zauważa również, że w przedmiotowej sprawie nie można

mówić o oczywistej zasadności skargi kasacyjnej również ze względu na uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 21 lutego 2024 r. III UZP 8/23 (LEX nr 3686847) i szereg

podtrzymujących tą linię orzeczniczą, zgodnie z którą wspólnik dwuosobowej spółki

z ograniczoną odpowiedzialnością posiadający 99 procent udziałów nie podlega

ubezpieczeniom społecznym na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 8

ust. 6 pkt 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r. poz. 1230).

Organ prawidłowo identyfikując dwie konkurencyjne względem siebie linie

orzecznicze, pominął, że o ile korzystna dla stanowiska skarżącego linia

orzecznicza dominowała w przeszłości, o tyle od kilku lat Sąd Najwyższy

konsekwentnie odstąpił od założenia, zgodnie z którym posiadanie przez wspólnika

spółki z ograniczoną odpowiedzialnością niemal 100% udziałów w tej spółce

powoduje, że taki wspólnik spełnia kryteria podlegania obowiązkowym

ubezpieczonym społecznym jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność,

będąca wspólnikiem jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością.

Proces zmiany linii orzeczniczej został szczegółowo scharakteryzowany w wyroku

Sądu Najwyższego z dnia 23 lipca 2024 r., II USKP 52/23 (LEX nr 3784622). Sąd

Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejsza sprawę potwierdza trafność

argumentacji przedstawionej w przywołanym orzeczeniu i przypomina jedynie, że w

wyroku z dnia 15 września 2021 r., I USKP 44/21 (OSNP 2022 Nr 9, poz. 91) Sąd

Najwyższy odstąpił od dotychczasowej wykładni, przyjmując, że obowiązkowo

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlega tylko jedyny wspólnik

jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, a nie wspólnik

większościowy, choćby "prawie" lub "niemal" jedyny (art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z

art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy systemowej w związku z art. 4 § 1 pkt 3 k.s.h.).

To stanowisko oprócz przywołanego już wyroku w sprawie II USKP 52/23, zostało

także zaaprobowane w wyrokach Sądu Najwyższego: z dnia 17 stycznia 2024 r.,

III USKP 73/23, OSNP 2024 Nr 8, poz. 87; z dnia 30 listopada 2023 r., III USKP

31/23, OSNP 2024 Nr 11, poz. 111; z dnia 30 listopada 2023 r., III USKP 17/23,

I USK 390/24

9

OSNP 2024 Nr 6, poz. 66; z dnia 23 lipca 2024 r., II USKP 52/23, LEX nr 3784622;

z dnia 27 sierpnia 2024 r., II USKP 49/23, OSNP 2025 Nr 1, poz. 10; z dnia

15 stycznia 2025 r., I USKP 164/24, LEX nr 3816696; a także w postanowieniach

Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 2024 r., I USK 472/23, LEX nr 3652137 czy z

dnia 13 marca 2024 r., III USK 22/23, LEX nr 3693536.

Ostatecznie i na marginesie Sąd Najwyższy zauważa, że organ rentowy z

jednej strony podnosi, że Sąd Apelacyjny nie posiadał pełnego materiału

dowodowego, a zwłaszcza akt sprawy o sygn. VII U 2328/20 - nie mógł więc

prawidłowo i całościowo ocenić stanu faktycznego i dokonać prawidłowych ustaleń

faktycznych, jednocześnie jak wynika z ustaleń Sądu Apelacyjnego z drugiej strony

kompletnie ignorował pytania do niego kierowane odnoszące się do oceny skutków

i zasadności dokonanego przez organ rentowy w zaskarżonej decyzji wstecznego

wyłączenia Z.F. z ubezpieczenia społecznego przez tak znaczny okres, bo 16 lat, w

kontekście zasady proporcjonalności.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.

odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. O kosztach orzeczono

stosownie do art. 98 § 1 i § 11 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c.

[a.ł]