Okres nauki w szkole przyzakładowej poza stażem w szczególnych warunkach. SN nie przyjął skargi

Sąd Apelacyjny w Szczecinie wyrokiem z 9 października 2024 r. zmienił

zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w Koszalinie z 13 czerwca 2023 r. i oddalił

odwołanie H. Z, (ubezpieczony, odwołujący się) od decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych (organ rentowy) z dnia 6 marca 2023 r. w sprawie o wysokość

emerytury – rekompensatę za utratę możliwości nabycia prawa do wcześniejszej

emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze dla osób.

Zaskarżoną decyzją organ rentowy ustalił prawo do emerytury powszechnej

ubezpieczonego. Jednocześnie odmówiono przyznania ubezpieczonemu

rekompensaty wskazując, że nie udowodnił on co najmniej 15 lat pracy w pełnym

wymiarze czasu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze

I USK 61/25

2

w okresie przed 31 grudnia 2008 r. Uznany przez organ rentowy okres pracy w

szczególnym charakterze wyniósł rok i 9 miesięcy, i obejmował okres służby w

Zawodowej Straży Pożarnej od 1 listopada 1977 r. do 31 lipca 1979 r.

W odwołaniu od powyższej decyzji ubezpieczony wniósł o jej zmianę

poprzez zwiększenie wysokości emerytury o rekompensatę tj. dodatek do kapitału

początkowego z tytułu pracy wykonywanej w szczególnych warunkach podnosząc,

że okres zatrudnienia od 2 września 1974 r. do 18 listopada 1991 r., kiedy pracował

jako lakiernik w Z. N. M. R., powinien zostać w całości uwzględniony do stażu pracy

w szczególnych warunkach, od którego zależy prawo do rekompensaty.

Ubezpieczony podkreślił, że panowały tam szkodliwe warunki pracy.

Sąd Okręgowy zmienił zaskarżoną decyzję przyznając prawo do

rekompensaty od dnia 21 stycznia 2023 r., jednak sporządzając uzasadnienie, Sąd

ten zauważył, że odwołujący nie legitymował się wymaganym piętnastoletnim

okresem wykonywania pracy w szczególnych warunkach. Nie spełnił zatem

wszystkich warunków do przyznania rekompensaty, o której mowa w art. 21 ustawy

z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (jednolity tekst: Dz. U. z

2024 r., poz. 1696 ze zm.). Okoliczność ta została przeoczona przez Sąd, który

stwierdził, że rozstrzygając sprawę kierował się błędnymi ustaleniami i wyraził

ubolewanie z powodu zaistniałej omyłki.

Sąd Apelacyjny podzielił i przyjął za własne ustalenia faktyczne dokonane

przez Sąd Okręgowy, z wyjątkiem uznania, że ubezpieczony legitymuje się ponad

piętnastoletnim stażem pracy w warunkach szczególnych. Sąd Apelacyjny

stwierdził, że w przypadku uznania okresu pracy ubezpieczonego na stanowisku

lakiernika – czego nie chciał dokonać organ rentowy, łączny staż pracy w

szczególnych warunkach wynosiłby 13 lat, 6 miesięcy i 9 dni.

W ocenie Sądu kluczową kwestią w przedmiotowej sprawie było ustalenie,

czy do stażu pracy w warunkach szczególnych można było uznać okres od

2 września 1974 r. do 31 sierpnia 1977 r., przypadający na czas nauki w szkole

przyzakładowej. Tylko w przypadku potwierdzenia takiej kwalifikacji uzasadnione

byłyby dalsze rozważania, czy w ogóle okres pracy ubezpieczonego w charakterze

lakiernika mógł być uznany za okres pracy w warunkach szczególnych.

I USK 61/25

3

W ocenie Sądu Apelacyjnego brak było możliwości zaliczenia do stażu pracy

w warunkach szczególnych okresu nauki w szkole przyzakładowej. Sąd Apelacyjny,

za Sadem Okręgowym odwołał się w tym zakresie do utrwalonego w orzecznictwie

stanowiska, zgodnie z którym uczeń przyuczany do wykonywania prac o znacznej

szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających

wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub

otoczenia, określonych w art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz. U.

z 2024 r., poz. 1631 ze zm.), nie mógł ich wykonywać i faktycznie nie wykonywał

stale i w pełnym wymiarze czasu pracy na zasadach określonych w § 2 ust. 1

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze (Dz. U. z 1983 r., nr 8, poz. 43 ze zm., dalej jako:

„rozporządzenie”). Podsumowano, że okres nauki zawodu połączonej z

obowiązkiem dokształcania się w zasadniczej szkole zawodowej nie stanowi okresu

pracy w szczególnych warunkach, wykonywanej na zasadach określonych w § 2

ust. 1 rozporządzenia. Stwierdzono, że nauka zawodu ubezpieczonego

obejmowała zarówno regularną naukę szkolną, jak i praktyki w zakładzie. W trakcie

praktyk podczas I roku nauki ubezpieczony pracował przez 6 godzin dziennie

(dopiero w kolejnych latach już w pełnym wymiarze - 8 godzin dziennie), a

uczniowie odbywali praktyki kolejno na wszystkich działach zakładu. Sąd stwierdził,

że w okresie nauki odwołujący nie wykonywał pracy lakiernika stale i w pełnym

wymiarze czasu pracy. Podkreślono również, że nie można też pomijać

okoliczności, że uczniowie nie wykonywali tylko pracy lakiernika, kolejno

zapoznając się z całym procesem przygotowania sprzętu do lakierowania,

następnie lakierowania go, a także wykańczania tej pracy. Sąd Apelacyjny

podkreślił również, że nie był umocowany do uwzględnienia spornego okresu nauki

przy jednoczesnym pomniejszeniu go proporcjonalnie o miesiące, w których

ubezpieczony miał pobierać regularną naukę szkolną (według strony tylko przez 3

miesiące rocznie). Przypomniano, że w myśl § 2 rozporządzenia okresami pracy

uzasadniającymi prawo do świadczeń są okresy, w których praca w szczególnych

warunkach jest wykonywana stale (każdego dnia pracy okresu zatrudnienia) i w

I USK 61/25

4

pełnym wymiarze czasu pracy, obowiązującym na danym stanowisku pracy.

Przemienne dni nauki w szkole i nauki zawodu w trakcie praktyki nie spełniają

opisanego warunku stałości pracy.

W konsekwencji w ocenie Sądu należało przyjąć, że ubezpieczonemu nie

przysługuje prawo do rekompensaty, bowiem bez uwzględnienia okresu stażu w

szkole przyzakładowej, ubezpieczony nie był w stanie wykazać wymaganego

okresu pracy w warunkach szczególnych.

Zaskarżając wyrok w całości, ubezpieczony zarzucił naruszenie przepisów

prawa materialnego tj. art. 184 ust. 1 w zw. Z art. 32 ust. 1, 2 i 4 oraz art. 6 ust. 2

pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz

przepisów rozporządzenia. Ponadto zarzucono naruszenie przepisów

postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy - art. 233 § 1 k.p.c. oraz

art. 382 k.p.c.

Skarżący wniósł o uchylenie wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy

poprzez uwzględnienie odwołania, ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie

sprawy Sadowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Przyjęcie do rozpoznania skargi kasacyjnej uzasadniono potrzebą wykładni

przepisów prawa w zakresie byłych różnic występujących wówczas w programie

nauki zawodu w szkołach przyzakładowych. Jednocześnie stwierdzono, że skarga

jest oczywiście uzasadniona z uwagi na pominięcie związanych ze stanem

faktycznym przepisów ustawy z dnia 2 lipca 1958 r. o nauce zawodu, przyuczeniu

do określonej pracy i warunkach zatrudnienia młodocianych w zakładach pracy

oraz wstępnym stażu pracy (Dz. U. z 1958 r., nr 45, poz. 226 ze zm.) oraz

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 lipca 1961 r. o rozwoju oświaty i

wychowania (Dz. U. z 1961 r., nr 32, poz. 160 ze zm.).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1), istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości prawne

I USK 61/25

5

lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie (pkt 2), zachodzi nieważność

postępowania (pkt 3), lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona (pkt 4).

W orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że Sąd Najwyższy, jako sąd

kasacyjny, nie jest sądem zwykłej trzeciej instancji, zaś skarga kasacyjna nie jest

środkiem zaskarżenia przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej

instancji kończącego postępowanie w sprawie. Rozpoznanie skargi kasacyjnej

następuje wyłącznie z przyczyn kwalifikowanych, wymienionych w art. 3989 § 1 pkt

1-4 k.p.c. Dlatego w art. 3984 § 2 k.p.c. wśród istotnych wymagań skargi kasacyjnej

ustawodawca wymienił obowiązek złożenia wniosku o przyjęcie skargi do

rozpoznania i jego uzasadnienie. Spełnienie tego wymogu powinno przybrać postać

wyodrębnionego wywodu prawnego, w którym skarżący wykaże, jakie występujące

w sprawie okoliczności pozwalają na uwzględnienie wniosku o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania i jednocześnie uzasadnieniu, dlaczego odpowiadają one

ustawowemu katalogowi przesłanek. Ustawodawca nieprzypadkowo, konstruując

wymogi skargi kasacyjnej, wyodrębnił w oddzielnych przepisach art. 3984 k.p.c.

obowiązek przytoczenia podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia (§ 1) i obowiązek

przedstawienia wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania i jego uzasadnienia (§ 2).

Chodzi zatem o dwa odrębne, kreatywne elementy skargi kasacyjnej, które

spełniają określone cele i podlegają ocenie Sądu Najwyższego na różnych etapach

postępowania kasacyjnego. Wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania i jego

uzasadnienie podlegają analizie na etapie "przedsądu", natomiast przytoczone

podstawy kasacyjne i ich uzasadnienie oceniane są dopiero po przyjęciu skargi do

rozpoznania, w trakcie jej merytorycznego rozpoznawania. Oba te elementy muszą

być więc przez skarżącego wyodrębnione, oddzielnie przedstawione i uzasadnione,

a dla spełnienia wymagania z art. 3984 § 2 k.p.c. nie wystarczy odwołanie się do

podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia, bo choć dla obu tych przesłanek

argumenty mogą być podobne, to Sąd Najwyższy w ramach "przedsądu" bada tylko

wskazane w skardze okoliczności uzasadniające przyjęcie jej do rozpoznania, nie

analizuje zaś podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia.

Skarga kasacyjna powinna być tak zredagowana i skonstruowana, aby Sąd

Najwyższy nie musiał poszukiwać w uzasadnieniu jej podstaw pozostałych

elementów konstrukcyjnych skargi, ani tym bardziej się ich domyślać. Skarga

I USK 61/25

6

kasacyjna jest wszak szczególnym środkiem zaskarżenia, realizującym przede

wszystkim interes publiczny, polegający na usuwaniu rozbieżności w orzecznictwie

sądów powszechnych oraz na wspomaganiu rozwoju prawa, zatem uzasadnienie

wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania powinno koncentrować się na wykazaniu,

iż takie okoliczności w sprawie zachodzą (por. postanowienia Sądu Najwyższego

z 31 stycznia 2008 r., II UK 246/07, LEX nr 449007; z 10 marca 2008 r., III UK 4/08,

LEX nr 459291; z 9 czerwca 2008 r., II UK 38/08, LEX nr 404134; z 19 czerwca

2008 r., II UZ 18/08, LEX nr 406392). Dla spełnienia wymogu z art. 3984 § 2 k.p.c.

konieczne jest, zatem zawarcie w skardze kasacyjnej odrębnego wniosku o jej

przyjęcie do rozpoznania, zawierającego profesjonalny wywód prawny nawiązujący

do wskazanych w art. 3989 § 1 k.p.c. przesłanek "przedsądu" ze wskazaniem, które

z nich występują w sprawie i z uzasadnieniem stanowiska skarżącego w tym

przedmiocie.

Jeżeli więc przesłanką wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

jest twierdzenie skarżącego, że skarga jest oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1

pkt 4 k.p.c.), powinien on w uzasadnieniu wniosku zawrzeć wywód prawny

wskazujący, w czym wyraża się ta "oczywistość" i przedstawić argumenty na

poparcie tego twierdzenia (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

31 stycznia 2008 r., II UK 246/07, LEX nr 449007).

W skardze kasacyjnej nie ma wyodrębnionego uzasadnienia wniosku o

przyjęcie jej do rozpoznania w powyższym rozumieniu. W samym wniosku brak

jakiegokolwiek wywodu prawnego zawierającego argumenty na poparcie

twierdzenia o oczywistej zasadności skargi ani takich, które miałyby

charakteryzować wskazaną w skardze potrzebę wykładni przepisów prawa w

zakresie byłych różnic występujących niegdyś w programie nauki zawodu w

szkołach zawodowych oraz w szkołach przyzakładowych.

Twierdzenie o oczywistej zasadności skargi kasacyjnej skarżący połączył z

występowaniem przyczyn przyjęcia skargi do rozpoznania określonych w art. 3989

§ 1 pkt 2 k.p.c., a mianowicie występowaniem przesłanki potrzeby wykładni

przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów. Taka konstrukcja uzasadnienia wniosku o

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania jest wadliwa. W orzecznictwie Sądu

I USK 61/25

7

Najwyższego przyjmuje się, że przesłanki określone w art. 3989 § 1 pkt 1 (także

pkt 2) i 4 k.p.c. wykluczają się, gdyż skarga kasacyjna nie może być uznana za

oczywiście uzasadnioną, jeżeli o występowaniu tej przesłanki miałoby świadczyć

naruszenie przepisów prawa, których wykładnia nasuwa tak duże wątpliwości, że

konieczne jest ich wyjaśnienie przez Sąd Najwyższy w ramach sformułowanego w

tej sprawie zagadnienia prawnego (por. postanowienie Sądu Najwyższego

z 27 stycznia 2011 r., II PK 247/10, LEX nr 1274964). W postanowieniu z 26

listopada 2013 r., I UK 291/13, (LEX nr 1430990) Sąd Najwyższy wyraził

stanowisko, że łączenie przesłanki oczywistej zasadności skargi z występowaniem

w sprawie istotnego zagadnienia prawnego, budzi poważne zastrzeżenia. Taki sam

wniosek dotyczy wskazania przesłanki dotyczącej potrzeby wykładni przepisów

budzących poważne wątpliwości.

Sąd Najwyższy w dotychczasowym orzecznictwie zwracał już uwagę, że

jednoczesne uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi występującymi w sprawie

wątpliwościami prawnymi (zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów

prawa) generalnie wyklucza możliwość oczywistej zasadności skargi. Jak

wskazano w uzasadnieniu postanowienia z 21 października 2008 r., II PK 158/08,

LEX nr 738506, przesłanki uzasadniające przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania zawarte w pkt 1 i 4 art. 3989 § 1 k.p.c. wzajemnie się krzyżują i

wykluczają możliwość przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania zarówno z uwagi

na interes publiczny (pkt 1 i 2 powołanego przepisu), jak i prywatny skarżącego

(pkt 4 powołanego przepisu). Trudno sobie wyobrazić sytuację, w której wyrok jest

oczywiście wadliwy, a jednocześnie w sprawie występuje tak poważna wątpliwość

prawna, że wymaga interwencji i rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy. Sąd

Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą skargę kasacyjną podziela

przedstawione wyżej stanowisko judykatury w zakresie omawianej kwestii.

Występowanie w sprawie potrzeby wykładni przepisów wyklucza zatem oczywistą

zasadność skargi (w ramach tej samej podstawy kasacyjnej).

Próbując jednak odnieść się do tak skonstruowanego wniosku o przyjęcie

skargi kasacyjnych do rozpoznania, wymaga w następnej kolejności wskazania, że

argumentacja zawarta w uzasadnieniu podstaw kasacyjnych (a nie w

wyodrębnionym uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania)

I USK 61/25

8

ogranicza się do przedstawienia stanu faktycznego sprawy wynikającego z

dokonanej przez skarżącego własnej oceny zebranego w tej sprawie materiału

dowodowego. Ponadto, stanowi ona w istocie próbę podważenia przeprowadzonej

przez Sąd drugiej instancji oceny materiału dowodowego oraz dokonanych na tej

podstawie ustaleń faktycznych.

Sąd Najwyższy podkreśla w związku z tym, że powoływanie się na błąd w

przeprowadzonej ocenie dowodów i dokonanych na tej podstawie ustaleniach

faktycznych nie może być podstawą skargi kasacyjnej (art. 3983 § 3 k.p.c.),

ponieważ ustalenia te są wynikiem swobodnej oceny dowodów dokonywanej przez

sąd meriti. Sąd Najwyższy, zgodnie z art. 39813 § 2 k.p.c., jest natomiast związany

ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia, co

oznacza, że w przypadku poddania skargi kasacyjnej merytorycznej ocenie i tak

musiałby uwzględnić owe ustalenia faktyczne przy rozpatrywaniu powołanych w

skardze zarzutów naruszenia prawa materialnego, którego przepisy stanowiły

podstawę prawną rozstrzygnięcia zawartego w zaskarżonym wyroku.

Niezależnie od wszystkich wymienionych niedoskonałości skargi kasacyjnej,

które same w sobie uniemożliwiają przyjęcie jej do rozpoznania, należy zauważyć,

że trafnie Sąd Apelacyjny stwierdził, iż kluczowe dla sprawy było ustalenie czy do

stażu pracy w warunkach szczególnych należy zaliczyć okres łączenia pracy z

nauką w szkole przyzakładowej. Sąd trafnie przywołał wyroki Sądu Najwyższego:

z 29 kwietnia 2009 r., II UK 334/08 (OSNP z 2010 r., nr 23-24, poz. 294); z 25

kwietnia 2017 r., II UK 176/16 (LEX nr 2306372). Potwierdzono, że młodociany

odbywający naukę zawodu w ramach umowy zawartej w zakładem pracy nabywa

staż emerytalny, lecz ta kwalifikacja nie jest wystarczająca do uznania okresu nauki

za okres wykonywania pracy w szczególnych warunkach ze względu na łączenie w

tym okresie pracy z nauką, co uniemożliwia uznanie, że w owym okresie praca była

wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Przywołane w skardze

kasacyjnej przepisy dawnej ustawy dotyczącej zatrudnienia młodocianych,

podobnie jak przepisy dotyczące oświaty nie mają dla rozstrzygnięcia znaczenia,

ponieważ nie odnoszą się do klasyfikowania pracy jako wykonywanej w

szczególnych warunkach.

I USK 61/25

9

Ze względu na powyższe argumenty, Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989

§ 2 k.p.c. orzekł jak w sentencji. O kosztach orzeczono na podstawie art. 98 § 1

k.p.c.

[a.ł]